Kryvavy razhon, pieramovy z uładaj ci rasčaravanaje apuścieńnie — što čakaje Jeŭramajdan?
Siońnia idzie 16-y dzień Jeŭramajdanu ŭ Kijevie [pratesty pačalisia 21 listapada, kali premjer Azaraŭ zajaviŭ, što nrie maje namieru padpisvać pahadnieńnie ź ES]. Pratestoŭcy paśladoŭna naładžvajuć infrastrukturu, niekatoryja ŭžo zajaŭlajuć pra žadańnie zastavacca na Jeŭramajdanie da Novaha hodu i navat daŭžej. Ale jakaja budučynia moža čakać ukrainskija pratesty? Pra mahčymyja scenary raźvićcia padziej, a taksama pryčyny pratestaŭ u Kijevie «NN» pahutaryła ź viadomym ukrainskim palitołaham Uładzimiram Fiasienkam.
Uładzimir Fiasienka. Fota polittech.org.
«NN»: Jaki los moh by čakać pieršy Jeŭramajdan, kali b nie hvałtoŭny razhon?
Uładzimir Fiasienka: Ja ŭ kursie padziej na Vilenskim samicie «Uschodniaha partniorstva», viedaju, što abmiarkoŭvali ŭ kułuarach, i viedaju, što apazicyja nie źbirałasia pratestavać.
I kali b nie razhon pieršaha Jeŭramajdanu i niadzielnych padziej na Bankavaj, naŭrad ci b pratest praciahvaŭsia da siońnia.
Što adbyłosia tymi vychodnymi? Jość niekalki varyjantaŭ. Pa-pieršaje, tut moh być pralik u pryniaćci rašeńniaŭ u siłavikoŭ. Pa-druhoje, nielha vyklučać sproby banalnaha zapałochvańnia z boku ŭłady. Pa-treciaje, unutryŭradavyja palityčnyja hulni. Takimi dziejańniami mahli pasprabavać padkasić pałažeńnie ciapierašniaha staršyni Administracyi prezidenta Lovačkina, kab jaho miesca zaniaŭ ciapierašni ministr unutranych spraŭ Zacharčanka — mahčymaść takich pierastanovak daŭno abmiarkoŭvajecca.
«NN»: Ale vyjšła naadvarot. Ciapier adnym z asnoŭnych patrabavańniaŭ pratestoŭcaŭ stała kryminalnaja sprava suprać ministra ŭnutranych spraŭ Vitala Zacharčanki.
UF: Tak. Jak časta byvaje va ŭkrainskaj palitycy, dziejańnie mieła supraćlehły efiekt.
«NN»: Što płanuje rabić ułada? Napeŭna, siłavy varyjant nie razhladajecca, bo kali razhon pieršaha Jeŭramajdanu vyklikaŭ takija pratesty, dyk novy moža vyklikać jašče bolšyja?
UF: Na žal, nie ŭsie rašeńni va ŭkrainskaj palitycy prymajucca racyjanalna. I siłavy varyjant nie zdymajecca z paradku dnia. Naadvarot, Janukoviča namahajucca zapeŭnić jaho prymianić. Pra hetaje śviedčyć ściahvańnie siłavikoŭ u kijeŭskija vakolicy. Prykład horada Vasilkova — adzin ź niekalkich, prosta tam heta zaŭvažyli. U pianiadziełak-aŭtorak abmiarkoŭvałasia ŭviadzieńnie nadzvyčajnaha stanovišča, ale potym hety varyjant adkinuli.
Jość mahčymaść, što ŭłada budzie zabivać pratest kropkava. U čaćvier było ahučana sudovaje rašeńnie, pavodle jakoha pikietoŭcy musiać syści ad Kabmina i vyzvalić haradskuju adminstracyju. To bok ułady mohuć pasprabavać razbłakiravać hetyja abjekty, ale ŭ vypadku z meryjaj jość niebiaśpieka — jana zanadta blizka da Majdana Niezaležnaści. Maštabnaj ža začystki, chutčej za ŭsio, sapraŭdy nie budzie.
— A što da płanaŭ apazicyi?
UF: Kali ja hladžu repartažy rasijskaha TB, vyhladaje, što adbylisia niejkija dobra spłanavanyja pahromy. Adnak što nasamreč płanavała apazicyja — heta vyvieści ludziej na pratest 1 śniežnia, u hadavinu refierendumu 1991 hoda. Ale hutarki pra rašučyja dziejańni nie išło.
Paśla razhonu pieršaha Jeŭramajdanu apazicyja pačała šparka mianiać płany — akcyja spačatku musiła prajści ŭ parku Šaŭčenki, ale jaje pieranieśli na Majdan Niezaležnaści. Apazicyja była ŭ ejfaryi, jana paličyła, što moža zrynuć urad Azarava, prosta vyvieŭšy mnoha narodu na vulicy. U hetym i była stratehičnaja pamyłka.
Ułada chutka ačuniała ad padziej niadzieli i stała dziejničać žorstka. Deputatam zahadali nie hałasavać suprać urada. Navat kali i byli varyjanty «źlić svaich», kab supakoić narod, ich adkinuli. Nie «źlili» navat Zacharčanku.
Adnak heta nie značyć, što ŭłada pieramahła, prosta pieravaha pakul na jaje baku. Hałoŭny kozyr apazicyi — Majdan.
Kali apazicyja zmoža doŭha ŭtrymlivać vialikuju kolkaść ludziej u Kijevie, heta moža vymusić uładu sieści za stoł pieramoŭ i damohčysia daterminovych vybaraŭ. Ale pra maštabnyja adstaŭki hutarki nie idzie.
«NN»: Mnohija paraŭnoŭvajuć ciapierašnija padziei z «Aranžavaj revalucyjaj» 2004 hoda.
UF: Toje što adbyłosia ŭ niadzielu 1 śniežnia sapraŭdy vielmi padobna na 2004 pa maštabach pratestu. Ale jość i adroźnieńni — nie było takoha hvałtu, jak na Majdanie Niezaležnaści ŭ noč na subotu i padziej na Bankavaj. Taksama ŭ 2004 hodzie była Cimašenka, vielmi mocnaja lidarka, jakaja abjadnała ŭsich vakoł siabie. Ciapier ža lidaraŭ adrazu troje i niama toj atmaśfiery nadziei 2004 hoda — jana sastupiła miesca złości i rasčaravańniu.
«NN»: Kažuć, što jość jašče adna ŭłaścivaść mienavita 2013 hoda — represii. Zvyčajnaj situacyja ŭ Biełarusi, ale niabačanaja dahetul va Ukrainie. Hvałt suprać mitynhoŭcaŭ, źniavolenyja za padziei na Bankavaj, patrabavańnie paviedamlać pra studentaŭ, jakija nie naviedvajuć zaniatki. Ci mahčymy maštabnyja represii ŭ vypadku pravału Majdana?
UF: Nie vyklučana, što represii mohuć adbyvacca, adnak jość šerah «ale». Treba razumieć, što navat u vypadku samaha niehatyŭnaha i žorstkaha scenara ludzi i ich niezadavolenaść nikudy nie padzienucca. I ja b nie raiŭ uładzie ŭpadać u ejfaryju i «zakručvać hajki», bo takija zachady mohuć mieć vielmi niehatyŭnyja nastupstvy.
Tut treba razumieć palityčnuju kulturu Ukrainy, toje, što mnohija z ukrainskich pravaradykałaŭ vystupajuć pad ściaham UPA, a mietady baraćby UPA byli žorstkimi i ŭklučali navat teraryzm.
«NN»: To bok nie vyklučany palityčny teraryzm?
UF: Takija tradycyja sapraŭdy isnavali. Čym, uvohule, dobraja demakratyja? Demakratyja — heta kiravanaje pravavoje vyrašeńnie palityčnych i inšych roznahałośsiaŭ. I lepš zachavać choć niejkuju demakratyju, čym dazvolić pratestu pierajści ŭ inšyja dziŭnyja płoskaści.
«NN»: Adzin ź biełaruskich analitykaŭ vykazaŭ mierkavańnie (majecca na ŭvazie mierkavańnie Siarhieja Bohdana — aŭt.), što ŭkraincy stajać na Majdanie absalutna biespadstaŭna, bo zaklučać ci nie zaklučać pahadnieńnie ab jeŭraintehracyi było ŭ zamiežnapalityčnych paŭnamoctvach vybranaha Janukoviča i jaho kamandy, a tamu nie treba mitynhavać, a pieraabrać prezidenta i ŭrad i ź imi razmaŭlać pra padpisańnie jeŭraintehracyi.
UF: Heta instytucyjanalnaja kropka hledžańnia. U demakratyčnaj krainie, dzie dobra funkcyjanujuć instytuty, dzie isnuje viaršenstva prava, dzie ministry sami sychoziać u adstaŭku taki pohlad słušny i maje racyju. Adnak va Ukrainie situacyja inšaja.
Razam z tym i ŭłada, i apazicyja razahreła čakańni naroda ad jeŭraintehracyi — jana była adnoj z hałoŭnych palityčnych temaŭ, zrabili jaje instytucyjnym ideałam, a potym admovilisia padpisvać pahadnieńnie. Heta jak abiacać dziciu cukierku, a potym u kramie admovicca nabyć jaje.
Tamu ludzi vyjšli na płošču. Adnak heta była niešmatlikaja demanstracyja za Jeŭrasajuz, jakaja pierarasła ŭ pratest suprać ułady paśla razhonu pieršaha Majdana. Na druhim Majdanie pracujuć užo inšyja miechanizmy.
«NN»: Kali dapuścić, što apazicyja nie budzie rabić aktyŭnych krokaŭ, i Majdan z časam razyjdziecca, jak heta paŭpłyvaje na apazicyju i situacyju ŭ krainie?
UF: Naŭrad ci Majdan razyjdziecca — samyja apantanyja aktyvisty zastanucca. U najnoŭšaj historyi Ukrainy jość prykłady, kali ludzi trymali namiotavyja haradki i pa paŭhoda. Ale kali stracicca krytyčnaja masa ludziej, heta budzie mocnym udaram pa apazicyi.
Adnak va ŭkrainskaj palitycy nielha rabić doŭhaterminovyja prahnozy. U pačatku vieraśnia nichto nie moh i padumać, što mahčyma niešta kštałtu ciapierašniaha Jeŭramajdanu.
I navat kali hety Majdan nie dabjecca svaich patrabavańniaŭ, nie vyklučany inšy majdan. Ukraincy pryzvyčylisia vykazvać pratest takim čynam.
Tym časam pieramoha Majdanu taksama nie aznačaje aŭtamatyčnaj pieramohi papazicyi. Kali kryzis zaciahniecca, mahčymy varyjant źmianieńnia kanstytucyi, admieny papraŭki 2010 hoda i viartańnie jaje da varyjantua 2004 hoda. Pryčym znoŭ zrabić Ukrainu z prezidencka-parłamienckaj respubliki parłamiencka-prezidenckaj respublikaj moža prapanavać sam Janukovič — takim čynam jon ažyćciavić «ździełku elit», padrychtuje sabie šlachi adychodu i zmoža, naprykład, stać premjer-ministram.
Daviedka «NN»
Uładzimir Fiasienka naradziŭsia ŭ 1958 hodzie ŭ Charkavie. Skončyŭ histaryčny fakultet Charkaŭskaha dziaržaŭnaha univiersiteta i aśpiranturu Kijeŭskaha univiersiteta imia Šaŭčenki. Stažyravaŭsia ŭ Instytucie Harymana Kałumbijskaha univiersiteta i kanadskim univiersitecie Kuinsi.
Vykładaŭ u vyšejšych navučalnych ustanovach Charkava, apublikavaŭ šerah navukovych i navukova-mietadyčnych prac. Byŭ dacentam kafiedry historyi Ukrainy i palitałohii Ukrainskaj inžynierna -piedahahičnaj akademii, zatym dacentam kafiedry prykładnoj sacyjałohii sacyjałahičnaha fakulteta Charkaŭskaha nacyjanalnaha univiersiteta.
Źjaŭlajecca staršynioj Centra prykładnych palityčnych daśledavańniaŭ «Pienta» i členam Hramadskaj rady pry Ministerstvie zamiežnych spraŭ Ukrainy i Rasijsk -ŭkrainskaha kansultacyjnaha savieta.