Siebiež naš: repartaž z kolišniaha maskoŭskaha rubiaža VKŁ
Piša Uładzimir Skrabatun.
Miaža pamiž dziaržavami bačnaja «niaŭzbrojenym vokam». Vy dumajecie, i dalej budzie asfalt? Pamylajeciesia! Usiaho paru kiłamietraŭ!
Litvinava! Tut žyli litviny! Niachaj hetaja šylda niekamu na Biełarusi pahreje dušu! U Siebiežskim rajonie — try vioski z nazovam Litvinava.
Ruiny doma akanoma majontka Aninsk. Vierahodna, budynak ad pačatku byŭ muravany «ŭ razynkavym styli», i tolki potym jaho patynkavali.
Ruiny ŭzarvanaha doma akanoma majontka Aninsk.
Ruiny stajni Korsakaŭ.
Frahmient parka pry siadzibie Korsakaŭ.
Kolišni majontak Korsakaŭ Aninsk (Aninskaje). Nadmahilny pomnik Piatru Korsaku ściahnuty ź ćvintara i valajecca pasiarod vioski Aninsk.
Kaścioł Sv. Trojcy i Sv. Antonija ŭ Siebiežy, pierarobleny ŭ carkvu.
U centry Siebieža — pomnik Zinoviju Hiertu.
Dyrektar Siebiežskaha krajaznaŭčaha muzieja Alaksiej Piatrenka (źleva) apaviadaje ab historyi stvareńnia muzieja i jaho ekspanatach.
Kudy tam Hłybockamu muzieju da Siebiežskaha! Nam, jak darahim haściam, dazvolili fota i videazdymku.
Siebiež. Malaŭničy vid ź Siebiežskaha voziera.
«Toj ža pan Dźmitry Korsak maje imieńnie ajčyznaje na imia Łastovica dvor … K tamu ž dvaru ludzi ajčyznyja sioły na rubiažy maskoŭskim Viarbiłava, Zahorje, Jasa, Kołpina. U tych siołach dymoŭ 62, z tych ludziej jamu prychodzić 11 kop i hrošaj 12».
Užo z-za hetych radkoŭ z revizii Połackaha vajavodstva za 1552 hod, vyniesienych u epihraf, možna adpravicca ŭ vandroŭku. Łastovica dvor — heta siońniašniaja vioska Łastavičy kala Hłybokaha. A voś dzie «sioły na rubiažy maskoŭskim»? Dzie byŭ toj rubiež u 1552 hodzie?
Kali składałasia kniha «Pamiać. Hłybocki rajon» było pryniata ličyć, što Viarbiłava — varyjant nazvy vioski Volbieravičy ŭ Dokšyckim rajonie. Ale ciapier jość internet. Para siekundaŭ — i my, sa ździŭleńniem, daviedvajemsia, što Viarbiłava, Zahorje, Jasa i Kołpina znachodziacca ŭ Pustoškinskim rajonie Pskoŭskaj vobłaści. Tut i prachodziła miaža (rubiež) pamiž Maskovijaj i Vialikim Kniastvam Litoŭskim.
Ale heta — nie ŭsio. U adnym z daviednikaŭ pa Pskoŭskaj vobłaści čytajem, što ŭ vioscy Viarbiłava ŭ kancy XVI st. byŭ zbudavany Viarbiłaŭski ŭnijacki mužčynski manastyr, a zasnavaŭ jaho mścisłaŭski vajavoda Jazep Korsak. Tamsama paviedamlajecca, što ŭ Viarbiłaŭskaj carkvie doŭhi čas zachoŭvaŭsia partret Korsaka, jaki byŭ u 1918 pieradadzieny ŭ Siebiežski krajaznaŭčy muziej, «dzie ciapier i znachodzicca». Jašče adzin partret Jazepa Korsaka? Siensacyja! Jedziem u Siebiež!
— Niama ŭ nas partreta! — kaža dyrektar muzieja Alaksiej Piatrenka. — Heta — žurnalisckaja «kačka». Kali b u nas byŭ partret Korsaka, to jon by nie pyliŭsia ŭ zapaśnikach muzieja. Pry hetym Korsak dla nas — nie takaja ŭžo i važnaja piersona, u nas chapaje i svaich vybitnych ludziej. Ale Korsaki i Ahinskija ŭ Siebiežy «naśladzili». Korsaki majuć dačynieńnie i da pabudovy našaha kaścioła (ciapier carkva).
Ale nie fakt, što partreta tut nikoli nie było. U hady niamieckaj akupacyi muziej całkam razrabavali, i paśla vajny pryjšłosia nanoŭ źbirać ekspanaty. Ad davajennaha zastałosia paru cikavych kamianioŭ. Ślady partreta Korsaka zhubilisia.
Siebiežcy — nie skabary
Treba addać naležnaje Alaksieju Piatrenku — jon razumieje śpiecyfiku svajho kraju, choć sam pachodzić z hłybinnaj Rasii. Pavodle jaho słoŭ, žychary Pskoŭščyny nazyvajuć siabie skabarami, adnak siebiežcaŭ da skabaroŭ nie zaličvajuć. Kali vydajecca kniha ab kultury ci etnahrafii Pskoŭščyny, dyk Siebiež tam nie prysutničaje, byccam jaho niama. Toje ž datyčyć, darečy, i haradoŭ Nieviela i Vialiža.
U ekspazicyi muzieja — mapa Viciebskaj hubierni, da jakoj Siebiež naležaŭ da 1924 hoda. Pobač z mapaj — «Pahonia», haradski hierb Siebieža časoŭ VKŁ i Połackaha namieśnictva, faksimilnaja mapa Rečy Paspalitaj, dzie Siebiež adznačany «na rubiažy maskoŭskim».
Alaksiej Piatrenka nazyvaŭ kankretnyja vioski na Pskoŭščynie, dzie da siońnia razmaŭlajuć pabiełarusku, tudy pryjazdžajuć rasijskija etnohrafy, zapisvajuć falkłor. Adnak heta nie było ŭ našych płanach, pajezdka i tak była pieranasyčanaj.
Zapuścieńnie
Paśla Siebieža našaja hrupa hłybačanaŭ ź siami čałaviek nakiravałasia ŭ viosku Aninsk (Aninskaje). Pasiarod vioski valajecca nadmahilny pomnik Piatru Korsaku (1796—1862), jaki nieviadoma ź jakoj pryčyny pryciahnuli ź ćvintara. Aninsk uražvaje dubovymi prysadami. Duby — u try abdymy, peŭna, im hadoŭ pa 300! Usia vioska patanaje ŭ cieni hetych vołataŭ. Vializny stary park na bierazie voziera. A navokał — ruiny. Trava ŭ rost čałavieka — idzieš navobmacak i raptam upiraješsia ŭ reštki niejkaj pabudovy.
— Voś čaho ruskija papiorlisia va Ukrainu? Svaja ziamla prapadaje! — aburajecca hłybocki krajaznaŭca Hienadź Płavinski.
Razumieju, što i ŭ Biełarusi nie ŭsio ładna z pomnikami daŭniny, ale tut situacyja jašče bolš trahičnaja. Heta ŭ nas, u Hłybokim, Jazep Korsak, vajavoda mścisłaŭski — ledźvie nie nacyjanalny hieroj i pomnik jamu staić na Alei Słavy, vulica nazvanaja, partret u kaściole. Baćka Hłybokaha — fundatar troch chramaŭ. A dla žycharoŭ Pskoŭščyny Korsaki — «litovskije zachvatčiki», jakija chacieli «porabotiť» ruskija ziemli. Nu i što z taho, što biełarusy zaŭsiody ličyli hetyja ziemli svaimi. Ciapier tut Rasija! I historyju jana piša pa svaim rozumie. Heta my sami sabie možam skazać: biełarusy advajoŭvali svoj ža horad, jak ciapier ukrainskaja armija advajoŭvaje svaje ž ukrainskija harady Danieck i Łuhansk ad pryšłych terarystaŭ.
Na fonie hrandyjoznaha zapuścieńnia źviartajuć na siabie ŭvahu ruiny dvuchpaviarchovaha budynka, dzie ŭsio jašče prahladajucca rysy vytančanaha baroka. Mierkavana, dom upraŭlajučaha majontkam Aninsk. Cełym u kolišnim majontku zastaŭsia tolki flihiel. Chtości tut žyvie, na frantonie — spadarožnikavaja antena. Adzinaje miesca, dzie skošanaja trava!
U Viarbiłava my nie pajechali, šmat času zhubili na pošuki Aninska. Rasija! Jak znojdzieš, kali darožnych ukazalnikaŭ niama. Mo zładzim asobnuju vandroŭku. Usio ž Viarbiłava naležała našamu hłybockamu Jazepu Korsaku, vajavodu mścisłaŭskamu, prefiektu dziśnienskamu, pasłu na Sojm Rečy Paspalitaj, uładalniku miastečka Hłybokaje.
Što ruskija jaduć?
Spadarstva! Bratcy! Što hetyja ruskija jaduć? Kolki my nie kalasili pa Siebiežčynie — nivodnaha kałhasnaha pola nie ŭbačyli. Harodaŭ u ludziej niama! Adny dziady, čartapałoch dy barščeŭnik, vyšejšy za chaty! Nivodnaj karovy, kania ci kazy! Choć jany paskubli b hetuju travu! Niama! Vakoł — adny biaskoncyja lasy što puščy, bałoty i aziory! Uzbočyny daroh niaskošanyja! Usio heta moža čakać i nas, kali zabudziem — chto my jość.
Što praŭda, narod tut dobry. Zapytaj niešta — rastłumačać usio da drabnicaŭ, a tolki potym pacikaviacca — adkul vy?
Byŭ by topavym miescam u Biełarusi
Siebiež vielmi spadabaŭsia. Aziory niby mory! Amal pamierami z Narač! Cikavaja staradaŭniaja zabudova. Ale Rasija — vialikaja, što joj Siebiež, navat nie kropla, a dziasiataja častka kropli ŭ «ruskim mory». Zastaŭsia b jon u Viciebskaj vobłaści, to byŭ by topavym horadam Biełarusi. Cukierkaj vyhladaŭ by da Dažynak ci Dnia piśmienstva!
Darečy, pra vybitnych siebiežcaŭ… U centry Siebieža — pomnik Zinoviju Hiertu, jaki naradziŭsia tut u 1916 hodzie, jašče ŭ Viciebskaj hubierni. Tak, tak! Panikoŭski z «Załatoha cialaci». Siebiež jak i Hłybokaje — kolišnija jaŭrejskija miastečki, dzie kolkaść jaŭrejaŭ dasiahała 60%.
Na ŭźbiarežžy vialikaha voziera, u parku, staić pryhožaja kavanaja steła, dzie maładyja paviazvajuć roznakalarovyja stužki, dy zamacoŭvajuć kachańnie zamkami, nu a my paviazali biełčyrvonabiełuju stužku. Siebiež — naš!
***
Jazep Korsak
(1570—1643) dziaržaŭny dziejač VKŁ, vajavoda mścisłaŭski. Braŭ udzieł u vojnach za Smalensk (1610, 1633), u vypravach karala i vialikaha kniazia Uładzisłava IV na Maskvu, ułasnym koštam uzbroiŭ atrad i baraniŭ ad maskoŭcaŭ Dzisienski zamak. Fundavaŭ klaštary bazylanaŭ u Bieraźvieččy i karmielitaŭ u Hłybokim. U Hłybokim Korsaku staić pomnik.
Siebiež
Horad na paŭdniovym zachadzie Pskoŭskaj vobłaści RF, 6 tysiač žycharoŭ. Upieršyniu zhadvajecca ŭ XV st. jak «pryharad» Pskova. U časie vojnaŭ XVI—XVII st. miž Rečču Paspalitaj i Maskvoj uvieś čas pierachodziŭ z ruk u ruki. Pavodle Andrusaŭskaha mira adyšoŭ Maskvie, ale ŭ 1678 byŭ kančatkova viernuty Rečy Paspalitaj (razam ź Nievielem i Vialižam). Ad 1773 — u składzie Rasijskaj Impieryi, uvachodziŭ u Viciebskuju (Biełaruskuju) hubierniu. Ad 1924 — u składzie Rasii.
Uładzimir Skrabatun
krajaznaŭca. Žyvie ŭ Hłybokim (Viciebskaja vobłaść). Redaktar niezaležnaj haziety «Volnaje Hłybokaje».