Havorać Hancavičy: «Tut tupik»
Pa aficyjnych źviestkach Biełstata, samy vialiki ŭzrovień biespracoŭja pa vynikach 2016 hoda byŭ zafiksavany ŭ Hancavickim rehijonie, skłaŭšy 1,3 %. Na pieršy pohlad, ličba — davoli śmiešnaja, adnak usim viadoma, što za aficyjnym biespracoŭjem chavajecca značna bolš faktyčnych vypadkaŭ niemahčymaści ŭładkavacca na pracu (tak, naprykład, pa dadzienych vybaračnaha abśledavańnia chatnich haspadarak, praviedzienaha Nacyjanalnym statystyčnym kamitetam RB za 2016 hod, biespracoŭje ŭ krainie skłała 5,8 % ad ekanamična aktyŭnaha nasielnictva). «Depresiŭny rajon», «hibłaje miesca» — my čuli niamała niepryjemnych vodhukaŭ na adras Hancavičaŭ, ale lepš adzin raz ubačyć…
Načnyja Hancavičy.
«Vyžyvajem dziakujučy zarobkam u Maskvie»
U dyzieli da Hancavičaŭ hučyć ruski rep, dzie vakalist čytaje niešta pra sens žyćcia. Za aknom vilhotna i vietrana. Biełarusy — haścinnaja nacyja, ale, kali jany kažuć vam, što lepš pryjazdžać letam, jany nie chłusiać. Navat razmalavanyja kamunalnymi słužbami va ŭsie kolery šmatpaviarchoviki ŭ daždžlivaje mižsiezońnie vyhladajuć jašče bolš panyła. My prajazdžajem mima čarhovaj panelki, i raptam niečakana sustrakajemsia vačyma ź Jakubam Kołasam. «Ja saču za vami», — byccam kaža biełaruski piaśniar. Pra toje, čyja vyjava źmieščana na tarcy doma, chaj i pryblizna, viedaje kožny školnik.
Spadčynu Jakuba Kołasa ŭ rajonie šanujuć.
Kala rajvykankama ŭ Hancavičach.
Pobač z rajvykankamam pustelna: dziadula Lenin zastyłym pozirkam aceńvaje Dom kultury — u apošniaha ž nie tolki kulturnyja, ale i ideałahičnyja funkcyi. Pablizu rabočyja staranna ŭstaloŭvajuć słup dla spabornictvaŭ na maśleničnyja hulańni. Tak na płoščy harmanična ŭžyvajucca pahanskija i kamunistyčnyja matyvy.
Na «Kirmašy» adčynieny ŭsiaho niekalki kramak: indyvidualnyja pradprymalniki špacyrujuć pamiž imi, baviačy čas za razmovami.
«Siońnia znoŭ praktyčna z nulavoj vyručkaj budziem: kupcoŭ niama». Piensijanierka Iryna pracuje pradaŭcom bolš dla syna, čym dla siabie: «Chłopiec vozić tavary, ja pradaju. Atrymlivaju piensiju, tamu krychu lahčej siabie adčuvaju, čym maładyja. Unuk moj škołu zakančvaje, kali nie pastupić, navat nie viedaju, što budzie rabić: pracy ŭ nas niama, u Hancavičach zaraz niejki tupik».
Hancaŭčanie raspaviadajuć, što vialikaja častka pracazdolnaha nasielnictva vyžyvaje tolki dziakujučy zarobkam u Maskvie dy ŭ inšych, bolš bujnych za Hancavičy haradach. A što kažuć aficyjnyja orhany?
Birža nie dla ŭsich?
Adździeł pa pracy i zaniataści nasielnictva na vybar prapanuje 46 vakansij, pry hetym aficyjna zarehistravanych biespracoŭnych ad ekanamična aktyŭnaha nasielnictva ŭ rajonie naličyli 146 čałaviek (na 23 lutaha).
Načalnik adździeła pa pracy i zaniataści nasielnictva Hancavickaha rajvykankama Andrej Koŭš.
«Ja tut pracuju z 2008 hoda i mahu skazać, što prablema zaniataści nasielnictva zaŭsiody była aktualnaja dla našaha rajona: u 2000-ja aficyjnaje biespracoŭje i da 4% dachodziła. Niahledziačy na toje, što paśla pryniaćcia Dekreta № 3 u nas pavialičyłasia zahružanaść, u baraćbie z sacyjalnym utrymanstvam ja padtrymlivaju palityku prezidenta: maješ nielehalnyja zarobki ci za miažoj — płaci padatak», — kamientuje načalnik adździeła Andrej Koŭš.
Vakansij na rynku značna mienš, čym biespracoŭnych. Pryčym niekatoryja patrabujuć śpiecyjalnych viedaŭ u halinie, naprykład, vieterynaryi, a taksama nie kožny maje mahčymaść štodnia jeździć za dziasiatak kiłamietraŭ u viosku.
Pa dadzienych padatkavikoŭ, u Hancavickim rajonie da 20 lutaha 2017 hoda 167 čałaviek zapłacili zbor na finansavańnie dziaržaŭnych vydatkaŭ. Adnak jość siarod miascovych žycharoŭ i tyja, chto šalona supraciŭlajecca sistemie. Ihar Dulik vyjaviŭ u svajoj paštovaj skryni list «ščaścia» pierad samym Novym hodam. Praź miesiac taki ž siurpryz čakaŭ jaho dačku, jakaja, miž inšym, była i źjaŭlajecca studentkaj kaledža.
Ihar Dulik budzie asprečvać svoj status «darmajeda» kolki spatrebicca.
«U 2015-m našu siamju napatkała biada: dačka trapiła ŭ avaryju, było nie da pracy. A ciapier jaje i znajści niemahčyma. Što tyčycca biržy, to ŭ nieaficyjnaj hutarcy mianie miakka paprasili nie stanavicca na ŭlik: u ich i tak tam statystyka nie najlepšaja, i isnuje tajnaje rasparadžeńnie pa mahčymaści nie paharšać situacyi», — raspaviadaje Ihar. Zaraz jon zakidvaje padatkovuju słužbu piśmovymi zvarotami z prośbaj «pieraličyć, jakija kankretna dziaržaŭnyja vydatki ŭ 2015 hodzie pajšli na jaho, jakim čynam i pa jakich kryteryjach supracoŭniki MPZ vyjavili, što jon nie ŭdzielničaŭ u finansavańni dziaržaŭnych raschodaŭ» i h.d. Pakul nijakich słušnych adkazaŭ mužčyna nie atrymaŭ.
«Niezadavalnieńnie tut kipić, ale pakul pad nakryŭkaj»
Redaktar «Hancavickaha času» Piotr Huzajeŭski.
Redaktar haziety «Hancavicki čas» Piatro Huzajeŭski ličyć, što pry siońniašnim uzroŭni ekanomiki mnohija rajony Biełarusi mohuć zvacca «karalami» biespracoŭja. Siarod asnoŭnych pryčyn takoj situacyi jon nazyvaje adsutnaść dziejnaj pramysłovaści i nieprafiesijny padychod mnohich kiraŭnikoŭ: «U nas horadaŭtvaralnyja pradpryjemstvy začynialisia adzin za adnym na praciahu apošnich hadoŭ: «Charčavik»,«PMK-7»… Šmat byli na miažy bankructva ci ŭ stadyi sanacyi. Rajon krychu vyciahvajuć pradprymalniki. Što datyčycca sielskaj haspadarki: kali b u miascovych kiraŭnikoŭ byŭ inšy padychod — nie imknucca atrymać hatovyja akłady, a zarablać hrošy, — tady b i biespracoŭja, moža, nie było».
U asnoŭnym hancaŭčanie vykazvajuć niezadavolenaść i spračajucca tolki pamiž saboj. «Heta jak kastrula z nakryŭkaj: niešta ŭ joj kipić, ale pakul nie vykipieła», — pryvodzić paraŭnańnie dla hramadskaha nastroju Piatro Huzajeŭski. I ŭsiaho praź niekalki hadzin jaho vydatna ilustruje sustrety nami na vulicy Anatol, jaki žyvie nasuprać AAT «Zavod Modul» — pierajemnika zbankrutavanaha pradpryjemstva «Modul»: «Razvalili rajon, a ciapier jašče darmajedstva prydumali, zamiest taho, kab lepšaje ludziam zrabić. U hazietach pišuć, što ŭ nas siaredni zarobak 500 rubloŭ — aniekdot dy tolki. Kali chto i pracuje tut, to za kapiejki, astatnija — siam-tam jeździać, jak i moj syn», — mužčyna maciukajecca, a na jaho vočy navaročvajucca ślozy.
Paŭstały z «popiełu» AAT «Zavod Modul».
Spadar Anatol žyvie nasuprać AAT «Zavod Modul» i na svaje vočy bačyć, jak razvalvajucca miascovyja pradpryjemstvy.
Łatentnaja biełaruskamoŭnaść
Pieršaje, što kidajecca ŭ vočy, kali pryjazdžaješ u Hancavičy ŭpieršyniu, — vialikaja kolkaść biełaruskamoŭnych šyldaŭ na kožnym rahu: «Piceryja», «Dziciačy śviet», «Miasny», «Suzorje» i inš. Adnak hety trend zakančvajecca, jak tolki pierastupaješ paroh usich kramaŭ i ŭstanoŭ hramadskaha charčavańnia. Apošnich u Hancavičach krychu bolš za 5: miascovyja skardziacca, što adkryć tut, naprykład, načny kłub nie dajuć dziaržaŭnyja manapalisty. Ale bačačy, što naviedvalnikaŭ tut nie bahata ni ŭ abied, ni ŭ viačerni śviatočny čaćvier, razumieješ, što hałoŭnaja pryčyna biednaści vybaru kryjecca ŭ adsutnaści popytu. Nie doma adznačajuć tolki viasielli ci arhanizujuć paminki. A pakul ich nie płanujecca, načalstva adklučaje ŭ barach chaładzilniki i aciapleńnie, kab choć niejak ekanomić na ŭtrymańni.
Na miescy ździŭlaje vialikaja kolkaść biełaruskamoŭnych šyldaŭ.
Kali «paminki» možna spraŭlać navat pa niekatorych haradach, što i havaryć pra vioski. Asablivym u Hancavickim rajonie možna nazvać ahraharadok Lusina: tut z 1902 pa 1904 hh. Jakub Kołas pracavaŭ nastaŭnikam i navat napisaŭ pieršuju častku tryłohii «Na rostaniach». Ciapier u Lusinie navat pracuje kafe z adnajmiennaj nazvaj, a ŭ dziciačym sadzie-siaredniaj škole adkryty muziej, pryśviečany pieśniaru. Histaryčna hetaja škoła — biełaruskamoŭnaja, adnak na spravie ŭsio abmiažoŭvajecca padručnikami.
Muziej Jakuba Kołasa ŭ Lusinskaj škole.
Adsyłki da Kołasa tut paŭsiul.
«Škoła była i źjaŭlajecca biełaruskamoŭnaj. Ale pry aficyjnym dvuchmoŭi ničoha dobraha z hetaha nie atrymlivajecca: nichto jakasna nie viedaje ni ruskuju, ni biełaruskuju. Nastaŭniki čytajuć pa-biełarusku, ale ŭ žyćci, na kalidorach karystacca hetymi ž słovami nie mohuć: vyšejšuju adukacyju jany atrymlivali na ruskaj, a doma — u lepšym vypadku ŭsie na trasiancy razmaŭlajuć», — ličyć ciaślar i stalar Uładzimir Ryłka, jaki haścinna pahadziŭsia pabyć našym hidam pa Hancavičach.
Cikava, što prodki Uładzimira brali ŭdzieł u Słuckim paŭstańni (Hancaviččyna sa Słuččynaj susiedničaje), a sam Ryłka ŭ 1994 hodzie aktyŭna ahitavaŭ hałasavać za Zianona Paźniaka. Ryłka cikavicca historyjaj i štotydniova starajecca vazić svaju siamju na biełaruskuju imšu ŭ kaścioł u Hancavičach. U Ryłkaŭ až siamiora dziaciej! Dla vioski mužčyna — niezamienny śpiecyjalist: vyrablaje płaty, nakryvaje dachi, stavić łaźni, kładzie piečy.
Chłopčyki paśla ŭrokaŭ baviać čas parkuram.
«Mianie taksama chacieli ŭ darmajedy zapisać. Ale paškadavali, bo ŭ mianie siamiora dziaciej. Tak, ciapier ja aficyjna ŭ jakaści pradprymalnika nie zarehistravany, bo praca tolki siezonnaja, ale ja ž nabyvaju pradukty, zapraŭlaju mašynu — značyć, papaŭniaju biudžet padatkami».
Siamja Ryłkaŭ ź Lusina imkniecca da biełaruščyny.
Uładzimir daskanała viedaje historyju miesca, dzie žyvie, i z zadavalnieńniem dzielicca svaimi viedami ź inšymi.
Pieršyja źviestki pra Lusina adnosiacca da XVI st., epochi VKŁ. Kaliści tut stajała ŭnijackaja carkva, na miescy jakoj zaraz zastalisia tolki staryja mohiłki ź vialikimi vałunami. Šmat podźvihaŭ pabačyli hetyja ziemli, ale adnym histaryčnym minułym syty nie budzieš. Z nabyćciom statusa ahraharadka Lusina musiła było raskvitnieć, ale vychodzić naadvarot. Z kožnym hodam ludzi vymirajuć, chaty puściejuć.
Staryja mohiłki z vałunami ŭ Lusinie.
«U nas pustuje kala 40 pracentaŭ damoŭ! Dadajcie siudy vialikuju kolkaść žycharoŭ, jakija złoŭžyvajuć ałkaholem, starych i ŭjavicie, što adbudziecca ź Lusina praź niekalki hadoŭ?» — zadajecca pytańniem spadar Ryłka.
Lusinski kirmaš.
Adna z asnoŭnych pryčyn vymirańnia vioski, jak i straty patencyjału pravincyjnaha horada, usio z toj ža pieśni: niama raboty.
Na bazary ŭ Lusinie my vypadkova sustrakajem Maryju Dulik, maci jakoj navučaŭ sam Jakub Kołas. Žančyna pryjšła siudy, kab nabyć biełuju chustku: na śmierć. Ad hetaha fakta imhnienna robišsia razhublenym i markotnym. Pad paetyčnym kołasaŭskim upłyvam u hałavu lezuć dumki pra toje, što adnojčy biełaja chustka spatrebicca ŭsioj vioscy. Kali, viadoma, ničoha nie źmienicca…
Maryja Dulik.