Sudovaja reforma va Ukrainie: što źmianiłasia za hod?
Sudovaja reforma dla Ukrainy — adna z pryjarytetnych. Piša Natałka Babina.
Asablivaściu praviadzieńnia hetaj reformy va Ukrainie, jak, zrešty, i inšych, źjaŭlajecca toje, što kantrol nad hetym pracesam namahajecca trymać ceły šerah hramadskich arhanizacyj (Centr palityka-pravavych reformaŭ, Centr demakratyi i viaršenstva prava, Fundacyja De-jure). Hetyja arhanizacyi ciapier uvachodziać u asacyjacyju «Reanimacyjny pakiet reformaŭ» (RPR) — kaalicyju hramadskich arhanizacyj, jakaja była stvorana jak kaalicyja ekśpiertaŭ u 2014 hodzie, a ciapier razrasłasia da kaalicyi hramadskich arhanizacyj i zajmajecca advakacyjaj i łabiravańniem usich reform, jakija zaraz adbyvajucca va Ukrainie, u tym liku i sudovaj.
Reforma idzie niaprosta. Čamu?
Što źmianiłasia za minuły hod? Jakija pośpiechi i niaŭdačy ŭ halinie hetaj reformy? Jak upłyvajuć na praces struktury hramadzianskaj supolnaści? Raskazvaje Raman Kujbida, kandydat jurydyčnych navuk, namieśnik staršyni praŭleńnia CPPR, hałoŭny ekśpiert hrupy sudovaj reformy RPR.
Raman Kujbida.
«Pačatak minułaha hoda vyklikaŭ bolš aptymizmu, čym ciapier. Letaś my ŭvachodzili ŭ praces implemientacyi novaha zakanadaŭstva, na maju dumku, vielmi dobraha. Byli navat ŭniesieny źmieny ŭ Kanstytucyju. Novyja zakony praduhledžvali: stvareńnie novaha Viarchoŭnaha suda; usie sudździ pavinny byli prajści kvalifikacyjnyja acenki z pryciahnieńniem pradstaŭnikoŭ hramadskaści; kali sudździa nie dakazaŭ zakonnaść pachodžańnia svajoj majomaści abo majomaści siamji, jon pavinien byŭ być zvolnieny; pryznačeńnie na lubuju sudziejskuju pasadu — tolki praz konkurs. Adkryvalisia dobryja pierśpiektyvy.
Što ž, stvareńnie novaha Viarchoŭnaha suda adbyłosia, pačaŭsia i praces kvalifikacyjnaha aceńvańnia, jaho pavinny prajści bolš za 5000 sudździaŭ.
Časta jak pra pazityŭ kažuć pra toje, što skład novaha Viarchoŭnaha suda lepšy za papiaredni. I heta, napeŭna, tak. Ale zasmučaje, što konkurs sudździaŭ adbyvaŭsia sa značnymi parušeńniami. Vyniki jaho nieprazrystyja. Častka konkursu była adkrytaj, my mahli pabačyć, naprykład, sumoŭi z kandydatami, ale niama nijakaj karelacyi miž tym, što my mahli pabačyć na hetych sumoŭjach i tym, jakija vyniki konkursu. Dapuskalisia manipulacyi.
U pracesie adboru brała ŭdzieł Hramadskaja rada dabradziejnaści, ja źjaŭlajusia jaje členam. HRD stvorana zhodna z zakonam, u jaje ŭvachodzić 20 asob. Siabraŭ Rady pryznačali ź liku navukoŭcaŭ, advakataŭ, pravaabaroncaŭ i žurnalistaŭ pradstaŭniki hramadskich arhanizacyj, jakija pavinny byli adpaviadać suvorym patrabavańniam: mieć nie mienš za 2 hady dośviedu pracy ŭ halinie justycyi, mieć rekamiendacyju mižnarodnaj arhanizacyi, prajści aŭdyt. Treba było taksama padać elektronnuju dekłaracyju dachodaŭ. Praca ŭ Radzie čysta vałanciorskaja, jana nijak nie apłačvajecca. Rabota tam vielmi napružanaja.
Dyk voś, pryblizna 25 adsotkaŭ sudździaŭ novaha składu Viarchoŭnaha suda atrymali niehatyŭnuju acenku Hramadskaj rady dabradziejnaści, ale hetyja vysnovy byli praihnaravanyja Vyšejšaj kvalifikacyjnaj kamisijaj, jakaja ŭ mnohich vypadkach manipulatyŭna vyznačyła skład suda. Prykładna čaćviortaja častka sudździaŭ — heta navukoŭcy i advakaty. A inšyja — sudździ, jakija pracavali sudździami i raniej. Vielmi chaciełasia b vieryć, što novyja sudździ Viarchoŭnaha suda ź liku navukoŭcaŭ i advakataŭ stanuć matoram, ruchavikom źmien. Ale ich krytyčna mała.
Na pasiadžeńni Viarchoŭnaj kvalifikacyjnaj kamisii, jakaja adbiraje sudździaŭ dla Viarchoŭnaha suda, zaŭsiody prysutničali pradstaŭniki Hramadskaj rady dabradziejnaści. U dadzienym vypadku — Raman Kujbida.
Vyšejšaja kvalifikacyjnaja kamisija sudździaŭ i Vyšejšaja rada justycyi byli stvorany zanava paśla Majdanu, i tady stvarałasia ŭražańnie, što jany buduć pracavać pa-novamu. Ale tak nie zdaryłasia, jany zastalisia na starym šlachu, bo bolšaść u składzie hetych orhanaŭ — staryja sudździ.
HRD prypyniła svoj udzieł u kvalifikacyjnym aceńvańni, bo Vyšejšaja kvalifikacyjnaja kamisija zrabiła usio, kab dziejnaść HRD nie mieła ŭpłyvu na vyniki. Praces aceńvańnia nakiravany na toje, kab pakinuć usich sudździaŭ na svaich miescach. Naprykład, na ŭzroŭni miascovych i apielacyjnych sudoŭ paśla testaŭ i praktyčnych zadańniaŭ było adchilena tolki prykładna 0,5 pracenta sudździaŭ, jašče niedzie 2,5 adsotka adsiejvajucca pa vynikach sumoŭja. Heta krytyčna mała dla krainy, jakaja maje najnižejšy ŭzrovień davieru da suda ŭ Jeŭropie.
Bačačy, što naša dziejnaść idzie ŭ košyk, my pryniali rašeńnie, što nie budziem svajoj prysutnaściu lehitymizavać vynik. My bačym, što pradstaŭniki VKK jeździać pa mižnarodnych forumach i prykryvajucca nami dla taho, kab pakazać, jak dobra idzie ŭ nas sudovaja reforma. A nasamreč heta nie tak.
Mižnarodnyja ž struktury, zamiest taho, kab kantralavać praces implemientacyi, prosta davali hrošy na jaho, i tamu zaraz dzie-jakija ź ich namahajucca navat advakatavać toje, što adbyvajecca.
Pakul nie ŭdałosia pieraadoleć kanflikt pamiž sudździami i hramadstvam, jakoje choča bačyć inšych sudździaŭ. Supolnaha rašeńnia niama. Dumka hramadstva ihnarujecca. Ačyščeńnia sudziejskaha korpusu nie adbyvajecca, niahledziačy na toje, što vialikaja kolkaść sudździaŭ pajšła ŭ adstaŭku. Adnaŭleńnia davieru da sudoŭ u hramadstvie nie nazirajem. Forma inšaja, ale źmiest zastajecca amal takim samym. Na hetym etapie palityčnaha raźvićcia hety evalucyjny šlach budzie zachoŭvacca, i jon nie daść nieabchodnych chutkich vynikaŭ.
Na pierśpiektyvu my prapracoŭvali pytańnie antykarupcyjnaha suda. Jon patrebny, bo spravy top-karupcyi, jakija rasśleduje Nacyjanalnaje antykarupcyjnaje biuro, pieradajucca ŭ zvyčajnyja sudy, a apošnija prosta zaciahvajuć ich razhlad. Zaraz hety zakonaprajekt užo ŭ parłamiencie. I tut važna dabicca, kab sudździ antykarupcyjnaha suda byli adabranyja česna — dla hetaha navat płanujecca dałučyć pradstaŭnikoŭ mižnarodnych arhanizacyj.
Pasiadžeńnie Hramadskaj rady dabradziejnaści
Novy instytut, jaki zaraz uvodzicca ŭ sudovuju sistemu Ukrainy — heta kanstytucyjnaja skarha. Raniej da Kanstytucyjnaha suda mahli źviartacca tolki niekatoryja subjekty, naprykład, deputaty, ambudsmien — nievialikaje koła. Zaraz źjaviłasia mažlivaść źviartacca lubomu hramadzianinu, pry ŭmovie, kali jon projdzie ŭsie instancyi ahulnych sudoŭ. U minułym hodzie ludzi pačali padavać takija skarhi, ich ŭžo naźbirałasia mnoha, ale ni adna pakul nie razhledžanaja. U Kanstytucyjnym sudzie doŭhi čas byŭ kryzis, abumoŭleny supraćstajańniem pamiž starymi i novymi sudździami. Za minuły hod było pryniata tolki 3 rašeńni. Zaraz, z prychodam novaha staršyni Kanstytucyjnaha suda, hetyja pracesy pajšli chutčej.
U minułym hodzie my supolna ź inšymi arhanizacyjami zrabili daśledavańnie taho, jak vajna na ŭschodzie paŭpłyvała na pravasudździe. My chacieli vymierać, nakolki sudovaja sistema moža spraŭlacca z vyklikami, jakija vynikli paśla akupacyi Danbasa. Dziaržaŭnyja orhany byli adtul evakujavanyja, chacia mnohija čynoŭniki zastalisia i na akupavanych terytoryjach. Dziaržava pajšła dvuma šlachami: źmianiła padsudnaść niekatorych spraŭ, chacia sudy, jakija tam byli, spynili svaju rabotu. Sudździam dali mažlivaść pieravieścisia ŭ inšyja sudy. Druhi šlach — na ŭzroŭni rehijanalnych sudoŭ, jakija byli pieraviedzieny na nieakupavanyja terytoryi. Akružnyja i apielacyjnyja administratyŭnyja i haspadarčyja sudy, a taksama apielacyjnyja ahulnyja sudy pierajechali. To bok dziaržava zmahła zabiaśpiečyć funkcyjanavańnie sudoŭ na nieakupavanaj terytoryi, ale pry hetym straciłasia vialikaja kolkaść spraŭ — jany zastalisia ŭ akupavanaj častcy. Heta stvaryła vialikuju prablemu. Naprykład, ludzi znachodziacca pad vartaj tut — a materyjały ŭsie tam, to bok farmalna padstaŭ dla ŭtrymańnia ich pad vartaj niama. Zazvyčaj, kali niemažliva było adnavić materyjały spraŭ praz elektronnuju sistemu — ich vymušany byli vypuścić. Taksama mnoha asudžanych zastałosia tam, ich nie pieraviali. Tolki zaraz, praz vysiłki ambudsmiena, da 200 ludziej, jakija ŭtrymlivalisia tam, pieraviedziena siudy. Pry hetym uličvałasia žadańnie samich asudžanych. Padobnych prablem mnoha.
Adna z samych vialikich prablem, jakija my vyjavili, — heta zaležnaść tych sudździaŭ, jakija ździajśniajuć pravasudździe ŭ pryfrantavoj zonie, ad uład tak zvanych DNR i ŁNR. U ich tam zastalisia siemji, majomaść, i jany vynosiać vialikuju kolkaść apraŭdalnych prysudaŭ u adnosinach da tak zvanych sieparatystaŭ. Jany pastajanna jeździać tudy, i dla ich propusk — heta voś takija apraŭdalnyja prysudy. Jość vypadki, kali «niaŭhodnych» sieparatystam sudździaŭ zatrymlivali. Mnoha chto ličyć, što kali b tam u pryfrantavoj zonie pracavali ludzi, nie zaležnyja ad uład akupavanych terytoryj, to prysudy byli b inšyja.
My nie daśledavali pakul stan kvazi-pravasudździa na akupavanych terytoryjach, ale heta varta zrabić, z raźlikam na toje, što adbudziecca ŭsio ž ich deakupacyja. Bo tady ŭźniknie jašče bolš prablem. Sumnieŭna, što Ukraina aŭtamatyčna pryznaje rašeńni hetych kvazi-sudoŭ. Tady što, naprykład, rabić ź ludźmi, jakija tam adbyvajuć pakarańnie? Hetyja spravy treba budzie pierahladać. Vializny płast prablem, na jakija treba svoječasova padrychtavać adkazy.
Jašče adno daśledavańnie, jakoje my zrabili — heta manitorynh sudovych pasiadžeńniaŭ. My achapili 1400 sudovych pasiadžeńniaŭ. Dziakujučy manitorynhu my pasprabavali zrabić zrez, jak funkcyjanujuć sudy z punktu hledžańnia takich pryncypaŭ, jak publičnaść, zachavańnie roŭnaści i niepraduziataści, etyčnaści sudździaŭ. Vysnova — niedzie amal u pałavinie spraŭ naziralniki acanili sudovy praces jak biezzahanny, niedzie 47 adsotkaŭ — ź niaznačnymi parušeńniami, ale ŭ 5 pracentach vypadkaŭ vyjaŭlenyja hrubyja parušeńni. Ale treba mieć na ŭvazie, što, kali prysutničajuć staronnija asoby, sudździ pavodziać siabie lepš, čym kali idzie prosta sudovaje pasiadžeńnie biez prysutnaści pastarońnich. Vyniki hetaha manitorynhu my ŭžo pradstavili i klučavym sudziejskim orhanam, i kandydatam na pasadu sudździ, u chutkim časie čakajem reakcyi na rekamiendacyi manitorynhu. Bolšaść rekamiendacyj možna ŭvasobić bieź źmieny zakona».