Biełaruskaja nacyjanalnaja ideja i kali nam jaje adznačać?
Artykuł prafesaraŭ Łyča, Hryckieviča, Sałamonava, i staršyni klubu «Spadčyna» Anatola Biełaha.
Strašnaja kara – pazbavicca nacyjanalnaj idei.
(pavodle Janki Kupały)
Duchoŭnaje žyćcio, jakoje składaje asnovu kultury ŭ jaje supraćpastaŭlenaści natury (pryrodzie), źmiest mastackich vobrazaŭ, ich socyjakulturny kantekst, sensavyja akcenty zaŭsiody źjaŭlajucca adpaviednikami relihijna‑fiłasofskich pałažeńniaŭ i padčas robiacca simvałami tych abo inšych katehoryj. Tak fiłasofskija idei jak by raspuščajucca ŭ duchoŭnym kantekście, paetyčnym žyćci kožnaha naroda, mastackim tvory, farmirujučy toj źmiest, jaki achoplivajecca paniaćciem nacyjanalnaj idei. Nie prosta vydzielić ich u čystym vyhladzie, a tym bolš dać peŭnuju adekvatnuju fiłasofskuju interpretacyju. Padrychtavanaje pračytańnie i razumieńnie tvoraŭ dazvalajuć zrabić vysnovy ab prysutnaści ŭ ich «fienamienałohii duchu» i taho, što časta jany źjaŭlajucca ŭśviadomlenaj vobraznaj ilustracyjaj fiłasofskich idej. Asvojenaja rečaisnaść, pryroda, u jakoj žyvie narod, jość uvasableńnie nacyjanalnaj idei, pra što cudoŭna skazaŭ Jakub Kołas va ŭstupie da paemy «Symon‑muzyka»: «Ad homanu baroŭ…» ci «Ziamla – asnova ŭsioj ajčynie.» («Novaja ziamla») – i što zafiksavaŭ Maksim Tank i «na kamni, žalezie i zołacie», i ŭ «pachu dziohciu, potu i staroj aŭčyny». Sama mova – jaje sinonim. Pierafrazujučy Vacłava Łastoŭskaha, možna śćviardžać: «Narod žyvie datul, pakul žyvie jaho mova (nacyjanalnaja ideja), biez narodnaj movy (nacyjanalnaj idei) niama naroda». Voś čamu antałohija movy razhladajecca i z relihijna‑fiłasofskaha punkta hledžańnia i, adpaviedna, nacyjanalnaja ideja biarecca ŭ arsienał kanfiesijna‑palityčnych zvadaŭ, adychodziačy ad navuki.
Jašče ŭ šostym stahodździ da našaj ery ŭ Kitai praz kanfucyjanstva była raspracavana kancepcyja žyćciadziejnaści naroda jak asnova nacyjanalnaj idei. Farmiravańnie biełaruskaj nacyjanalnaj idei pierachodziła napačatku XX st. nie na pustym miescy. U im byli daŭnija tradycyi: dziaržaŭnyja staražytna‑biełaruskija Połackaje i Turaŭskaje kniastvy; kulturnaja – asensavańnie svajoj nacyjanalnaj samabytnaści, dziakujučy vydańniu na biełaruskaj movie Biblii Francyska Skaryny [pieršaja kniha, jakaja źjaviłasia 10 vieraśnia 1517 (1516) h.]; pravavaja – adlustravanaja ŭ Statutach Vialikaha Kniastva Litoŭskaha (1529, 1566, 1588); fiłasofskaje abhruntavańnie, zroblenaje ŭpieršyniu Vincetam Hadleŭskim u artykule «Patreba nacyjanalnaj idei» // Biełaruski front. – Vilnia. 15.08.1939 h.
Ale patreba ŭ biełaruskaj nacyjanalnaj idei ŭźnikaje z taho momantu, jak pačynajecca składvacca biełaruskaja nacyja (druhaja pałova XIX st.). I tut vialikuju rolu ŭ jaje ŭźniknieńni adyhrali takija čyńniki kulturnaha raźvićcia nacyi, jak zasnavańnie ŭ studzieni 1906 h. u Pieciarburhu vydavieckaj supołki «Zahlanie sonca i ŭ naša vakonca», a taksama vychad u śviet pieršaj lehalnaj biełaruskaj haziety «Naša dola» (01.09.1906 h.) u Vilni i asabliva štotydniovaj biełaruskaj haziety «Naša niva» (10.11.1906 h.), jakaja na paraciahu amal dziesiaci hadoŭ była budzicielem nacyi. I na siońnia anivodnaja z haziet nie zmoža paraŭnacca z tym, što dała jana dla biełaruskaha nacyjanalnaha Adradžeńnia, dla farmiravańnia samaśviadomaści naroda i biełaruskaj nacyjanalnaj idei.
Apostał Adradžeńnia Janka Kupała ŭ 1913 h. u vieršy «Kazka ab pieśni» vykazaŭsia na temu biblejska‑relihijnych matyvaŭ: «… i buduć u skivicach naroda cuhli, što kirujuć u zman. A ŭ nas buduć pieśni, jak u noč śviaščennaha śviata, i viasiołaść u sercy, jak u taho, chto idzie z žalejkaj na haru Haspodniu, da ćviardyni izrailevaj»; «… i piajuć jany jak by pieśniu novuju…; i nichto nie moh navučycca pieśni hetaj…».
Biblejskuju temu trahizmu biełaruskaj nacyjanalnaj idei («volnaj pieśni» ab pocie, kryvi i pyłu historyi naroda) naš paet spaviŭ z maštabnaj fiłasofijaj absalutnaj idei Hiehiela praz paetyčny vobraz «śviatlanaj dumki» ŭ inšabyćci jaje histaryčnaha raźvićcia i stanaŭleńnia «ducha‑iasnavieja» – absalutnaha ducha. Darečy, sučasnyja razvažańni ab hieniezisie nacyjanalnaj idei pazbaŭleny mienavita fiłasofskaj apiercepcyi, što brakuje im u tych mietadałahičnych zavajovach, jakija nabyła historyja jeŭrapiejskaj fiłasofii, u pryvatnaści ŭ raspracoŭcy Hiehielem raźvićcia idei naohuł. Vialiki niamiecki myślar vyznačyŭ ałharytm absalutnaj idei ŭ troch etapach: łahičnaha, kali ideja dziejničaje ŭ svaim «dapryrodnym» byćci i vystupaje jak sistema paniaćciaŭ i katehoryj, u stychii «čystaha myśleńnia» («Navuka łohiki»); druhoha – pryrodnaha «inšabyćcia absalutnaj idei», kali pryroda niazdolnaja da raźvićcia ŭ časie («Fiłasofija pryrody»); narešcie, vyšejšaj stupieni samaraźvićcia ŭ «absalutnym duchu», kali ideja ŭ formie mastactva, relihii i fiłasofii prychodzić da kanca svajho samapaznańnia («Fiłasofija duchu»). Viancom dyjalektyčnaha raźvićcia absalutnaj idei Hiehiel ličyć nacyjanalna‑dziaržaŭnaje (etna‑etatyčnaje) utvareńnie (u jaho – kanstytucyjnaja nacyjanalnaja dziaržaŭnaść).
Janka Kupała – pradstaŭnik naroda, jakoha H.Hiehiel, K.Marks, i F.Enhiels zaličyli ŭ «niehistaryčnyja», a U.I.Lenin adnios da «mužyckaj nacyi». Paet uźniaŭ minorny kluč «płaču ab staroncy» dla kanstatacyi finalistyčnaha letarhizmu duchoŭnaha stanu nacyjanalnaj sučasnaści i zaśpiavaŭ pra patrebu dla naroda ŭ svajoj spradviečnaj pieśni (uśviadomlenaj nacyjanalnaj idei) z ułaścivaj joj temaj atrybutyŭnaści, nieadmiennaści «śvietłaj viery» – chryścijanskaj idei:
Daŭno ŭžo, daŭno z toj pary adbyłoj
Stalećciaŭ minuła niamała, –
Miž niebam błakitnym i čornaj ziamloj
Śviatlanaja dumka łunała
Jana ahladała biaźmiežny prastor,
I pasynkaŭ bačyła doli,
Što ruki ź ziamli praściahali da zor
I ŭ ciemry kanali pavoli.
* * *
I škoda zrabiłasia dumcy ludziej,
Što čachli, jak červi ŭ plesieni, –
I z vysi syšła k im, jak duch‑iasnaviej,
I volnaj źmianiłasia pieśniaj.
U tysiačy śvietačaŭ, sonc załatych
Jana raźliłasia miž imi,
Raźviejała ciemry, ŭźlačyła ślapych,
Svajo, ich prasłaviła imia.
Pry piesielnym zvonie narod akryleŭ,
Zaruchaŭsia ščaściem, svabodaj,
U bitvach braŭ vierch i svoj bol adaleŭ,
Nia strach byŭ zmahacca z pryrodaj.
I mnoha let ciešyŭsia, ŭ radaści ćviŭ
I ŭ doli, i ŭ voli biaz miery,
Až pokul jon pieśni svajoj nie ŭhniaviŭ,
I śvietłaj nia zdradziŭ joj viery.
Za łasyja słovy, za zołata zvon
Čužackaj šukać staŭ apieki;
Čužyncy zaprehli narod u pryhon,
A pieśniu addali na ździeki.
* * *
I strašnaja kara paścihła ich los:
Narod svajoj pieśni zabyŭsia.
* * *
Ź let bieham patomki, paśla doŭhich bied,
Adniekul znoŭ pieśniu dastali…
Ale heta nie pryniesła jamu ščaścia
Bo dumka… bo pieśnia… čužaja była…
Ź jarmom daŭ i pieśniu čužyniec!
Temu «Kazki ab pieśni» Janka Kupała‑publicyst paŭtaryŭ, karystajučysia tymi ž vobrazami‑terminami, u artykule «Niezaležnaść» 1919 hoda: «Paśla unii z Polščaj Vialikaha Biełaruska‑Litoŭskaha kniastva, kali biełaruskaja kultura vysoka trymała svoj ściah u rodnym kraju, – heta kultura pačała vyciskacca polskim panavańniem. Biełaruskaje bajarstva, za polskija šlachockija znački i ciopłyja kala trona miescy, pačało vyrakacca ŭsiaho svajho rodnaha, biełaruskaha i pierakulvacca na staranu čužuju, polskuju. Zabyłasia bajarstva na zvyčaj i abyčaj biełaruski, na svaju historyju, movu, litaraturu. Dzie bolš zvanili zołatam, tam vyšejšyja stany tahačasnaha hramadstva i słužyli, i pradavali siabie, svoj narod, svaju baćkaŭščynu… Zaležnaść ad Polščy źmianiłasia zaležnaściu ad Maskvy… A biełarus stahnaŭ i stahnaŭ. Z hetaha my bačym, bačym z praktyki, vyniesienaj na svajoj skury, što zaležnaść dziaržaŭnaja, ad kaho b ni było, bokam zaležnamu narodu vyłazie. I voś tolki adna poŭnaja dziaržaŭnaja niezaležnaść moža dać i praŭdzivuju svabodu, i bahataje isnavańnie, i dobruju słavu našamu narodu».
Svajoj mety – uvasableńnia ŭ nacyjanalnaj dziaržaŭnaści – biełaruskaja ipastaś absalutnaj idei jašče nie dasiahaje ŭ tahačasnych varunkach. Dva etapy raźvićcia absalutnaj idei ŭ historyi biełaruskaha naroda – adlustravany paetam, treci – upieradzie, kali maje być caravańnie absalutnaha duchu ŭ mastackim, relihijnym i fiłasofskim asensavańni svajho nacyjanalnaha byćcia. Paet nahadvaje, što «sama historyja pakliča na sud» nacyjanalnaha subjekta. Razumieńnie taho, što nijakaja vunija, jak i paźniejšaje pamknieńnie zbudavać raj u adnoj asobna ŭziataj krainie, nie daje narodu ni sapraŭdnaj dziaržaŭnaści, ni realnaha suvierenitetu i ŭmoŭ adekvatnaha raźvićcia svajoj kultury, – robicca palityčnym fonam dla asnoŭnaha źmiestu «Kazki…».
A fiłasofskim fonam na hetym etapie zastajecca ideja vierša «Kruhavarot» (1906 – 1910) z temaj antałahičnaha isnavańnia i dyjalektyki rečaŭ, «duch čałaviečy» jakich byŭ niezrazumieły miestačkovym marksistam, i jaki zastajecca takim i sučasnym palitołaham i fiłosafam aficyjnaha, dziaržaŭnaha nakirunku.
Niaznanaj siłaj pravić śvietam
Pačatak, bytnaść i kaniec;
Narod taŭpiechajecca ŭ hety,
Jak stada zhublenych aviec.
Tak budzie da momantu asensavańnia narodam svajoj nacyjanalnaj mety (biełaruskaj akcydencyi hiehieljanskaj absalutnaj idei, sapraŭdny fiłasofski źmiest jakoj supiarečyć palityčnym interpretacyjam jaje samoha Hiehiela i jaho revalucyjnych paśladoŭnikaŭ ab «niehistaryčnych narodach»). Adnak piesimizm nie pałonić dušy paeta kančatkova. U 1918 hodzie ŭ vieršy «Čas…» jon zaklikaje spraŭdzić histaryčnuju metu – zbudavańnie svajoj dziaržavy, a nie revalucyjaj śćvierdžanaha utapičnaha raju na ziamli:
Čas sklikaci ŭžo hramadu
Na vialikuju naradu,
Na vialiki schod!
Chaj rassudzić, chaj razvažać,
Słova ćviordaje chaj skažać.
Skažać sam narod
Jak žyć maje, pažyvaci
Ŭ rodnym kraju, ŭ rodnaj chacie,
Jak zavodzić ład:
Ci žyć dalej u niavoli,
Ci razžycca novaj dolaj,
Novy ŭźnieść pasad.
Biezumoŭna i vidavočna vyjaŭlajecca, što ałharytm kupałaŭskaj interpretacyi nacyjanalnaj historyi niesumnienna jość vynik asimilacyi Hiehieleŭskaj fiłasofii pieraŭtvareńnia absalutnaj idei («śviatlanaj dumki») ŭ nacyjanalnaje inšabyćcio («śviatlanuju pieśniu»), jakaja musić dasiahnuć svajho raźvićcia ŭ formie nacyjanalnaj dziaržaŭnaści, jak u Hiehiela – u formie pruskaj dziaržaŭnaści. «Dyk čamu ž nam, braty biełarusy, nie damahacca svajoj dziaržaŭnaj niezaležnaści?» – pytaje jon u artykule «Niezaležnaść». U pramovie na 10‑hodździe litaraturnaj dziejnaści paet zaklikaŭ: «Dyk nie zvažajma na zdradu, a pojdziem dalej svaim choć ciarnistym, ale śviatlanym šlacham».
Raspracoŭka temy spadčyny kłasičnaj niamieckaj fiłasofii ŭ Janki Kupały jość uzor hłybinnaha razumieńnia apostałam biełaruskaha nacyjanalnaha Adradžeńnia tych zadač i tych patreb biełaruskaj nacyi, jakija paŭstali pierad im na pačatku XX st., jakija i na siońniašni dzień nie stracili svajho značeńnia, a moža, navat, nabyvajuć bolšuju aktualnaść, čym na pačatku stahodździa.
U svoj čas pad naciskam narodnych mas i pieradavoj nacyjanalna‑śviadomaj tvorčaj intelihiencyi dziaržava pajšła na ŭstupki narodu i abviaściła dzień pačatku novaha navučalnaha hoda ŭ škole dniem biełaruskaha piśmienstva i druku. Potym saramliva pačała zabyvać užyvać słova «druku». Chutka moža dajści, što zastaniecca tolki adno słova «dzień». Dziaržava pravodzić niejkija ŭračystaści, prezientacyi novych knih, kancertnyja vystupleńni. Usio jak byccam by prystojna. Ale na hetyja imprezy ŭžo daŭno pierastali zaprašacca nośbity i stvaralniki sapraŭdy nacyjanalnaj kultury, prahresiŭnyja litaratary, pieśniary, hramadskija dziejačy. Ich miesca zaniali «česnyja» litaratary i tyja, chto bližej da ŭłady i abłaskany joj. Zamiest volnych «śviatlanych» piesien, tam hučyć «čužaja pieśnia» abo maskoŭskaja papsa.. Zredź času praryvajucca ŭ efir pieśni na słovy słynnych biełaruskich paetaŭ, a bolš za ŭsio, jak by imknučysia prytupić pilnaść biełarusaŭ i pahadzicca ź isnujučymi adnosinami dziaržavy da nacyjanalnaj movy, hučać i zakałychvajuć niaŭstojlivuju śviadomaść mnohich našych suajčyńnikaŭ «rodnyja drynduški». I nam, biełarusam, usio heta treba tryvać u svajoj, tak by mović, rodnaj dziaržavie. Tryvać i rabić vyhlad, što ŭsio dobra, uchvalać toje, jak dziaržava «kłapocicca» ab raźvićci našaj kultury, svajoj adviečnaj pieśni – uśviadomlenaj nacyjanalnaj idei.
A moža ŭžo hodzie ciarpieć taki nacyjanalny ździek? A chiba my nie možam stvaryć svajo śviata, svoj Dzień i nazvać jaho bolš vyraznaj, bolš šyrokaj nazvaj, jakaja ŭžo daŭno stukajecca ŭ našaje nacyjanalnaje žyćcio, jakuju tak fiłasofski i tak hruntoŭna apiavaŭ apostał nacyi Janka Kupała.
Nam usim, sumiesna zhutavaŭšymsia ŭ Dzień biełaruskaj nacyjanalnaj idei, jość, što raskazać, što pakazać, što praśpiavać i danieści ŭsiamu śvietu.I niachaj toj kamitet pa arhanizacyi hetaha schodu vyznačyć toj «čas sklikaci ŭžo hramadu // na vialikuju naradu, // na vialiki schod!»; vyznačyć miesca, dzie možna pravieści hety Vialiki Dzień, a sami ŭdzielniki jaho daniasuć usim astatnim svaje dumki, namiery, pakažuć svaje mastackija tvory i praśpiavajuć svaje «śviatlanyja» pieśni ab našym nacyjanalnym byćci.
A. Bieły, staršynia kulturna‑aśvienaha kłuba «Spadčyna»,
Ł. Łyč, prafiesar,
A. Hryckievič, prafiesar,
A. Sałamonaŭ, prafiesar.