Zabić Muraŭjova: adčajnaja zaduma moładzi ŭ čas paŭstańnia 1863 hoda
Pra sprobu pieramahčy tady, kali paraza ŭžo zusim blizka, piša historyk Vasil Hierasimčyk.
Muraŭjoŭski teror
14 maja 1863 hoda ŭ Vilniu prybyŭ novy hienierał-hubiernatar Michaił Muraŭjoŭ — Viešalnik. Mianušku čynoŭnik atrymaŭ padčas zadušeńnia paŭstańnia 1830—1831 hadoŭ. Ź pieršych dzion novy kiraŭnik Biełarusi i Litvy pačaŭ teror. Ksiandzoŭ stali rasstrelvać, paŭstancaŭ viešać. Achviarami stanavilisia navat tyja, chto jašče nie paśpieŭ ničoha zrabić, jak šlachcič Navahrudskaha pavieta Adam Pusłoŭski. Hałoŭnym byŭ efiekt ad zabojstva viadomaj asoby.
I efiekt byŭ. Paŭstancy pačali hublać padtrymku pamieščykaŭ, jakija śpiešna pakidali pasady ŭ paŭstanckich orhanach, zakopvali abo vykidali ŭ bałoty vydadzienyja im piačatki i źjazdžali ŭ «adpačynak»: chto ŭ Rasiju, chto na Zachad (ale i tam rasijskija žandary vychodzili na śled). Tak paciarpieła fijaska sistema, ustalavanaja «biełymi», jakija nie chacieli sapraŭdnaha paŭstańnia, a raźličvali na dapamohu Francyi i Brytanii ŭ adnaŭleńni aŭtanomii Carstva Polskaha.
Jašče ŭ lutym «biełyja», bajučysia pierarastańnia paŭstańnia ŭ sacyjalnuju revalucyju, adchilili Kastusia Kalinoŭskaha ad ułady. Toj navat napisaŭ pratest, uskłaŭšy ŭsiu adkaznaść za budučaje paražeńnie na palityčnych praciŭnikaŭ. Adnak ličyŭ zdradaju admovu ad baraćby i tamu zastaŭsia ŭ arhanizacyi. I ciapier, u čas pahromu paŭstańnia, «biełyja» musili viarnuć Kalinoŭskaha i Małachoŭskaha ŭ skład paŭstanckaha kiraŭnictva.
Michaił Muraŭjoŭ, 1865 hod.
Pošuk śmiarotnikaŭ
Na fonie vializnych strat, jakija panieśli paŭstancy, było pryniata rašeńnie zabić Michaiła Muraŭjova i vilenskaha pradvadziciela dvaranstva Alaksandra Damiejku, u jakim bačyli hałoŭnaha zdradnika. Damiejka pieršapačatkova padtrymlivaŭ paŭstancaŭ, ale, spałochaŭšysia aryštu, inicyjavaŭ zbor podpisaŭ pad viernapaddańnickim listom šlachty na imia vilenskaha hienierał-hubiernatara, za što navat atrymaŭ orden Stanisłava 1-j stupieni.
26 lipienia ŭ Vilni abirali tych, chto musiŭ uratavać paŭstanckuju spravu. Hetych ludziej nazyvali «kinžalščykami», bo zabić voraha jany musili pry dapamozie chałodnaj zbroi.
Fota by olemac, shutterstock.com.
Małachoŭski ŭžo vyznačyŭ, chto stanie zabojcam Alaksandra Damiejki, ale Kalinoŭski adchiliŭ kandydaturu: čałaviek hety mieŭ žonku i niekalkich dziaciej.
Nie dazvolili ździejśnić heta i inšamu dobraachvotniku — Citu Daleŭskamu. Pryniali rašeńnie, što ŭdzielnikami zamachaŭ pavinny stać maładyja ludzi, jakija nie majuć siemjaŭ.
Śpiecyjalna dla zabojstva Michaiła Muraŭjova z Varšavy prybyŭ viadomy «kinžalščyk», fielčar pa śpiecyjalnaści, 26-hadovy Jan Biańkoŭski.
Zabojstva płanavałasia na 27 lipienia, na čas uračystaściaŭ u honar dnia naradžeńnia impieratrycy Maryi Alaksandraŭny.
Uratavaŭ chałat
Muraŭjoŭ uspaminaŭ: «Biańkoŭski prabiraŭsia na dvor sabora, kab mianie zabić, ale nie zmoh blizka padyści z-za ahromnistaha natoŭpu słužačych i ŭvohule narodu».
Hetaja sproba tak i zastałasia b nieviadomaj, kab praz dva dni nie byŭ ździejśnieny zamach na Damiejku. I znoŭ u im udzielničaŭ Biańkoŭski. Jon pryjšoŭ da Damiejki ŭ chatu a 9-j ranicy, kali haspadar tolki pračnuŭsia, i nanios siem udaraŭ nažom. Pa Vilni adrazu pajšła čutka, što Damiejka zabity. Ale jakoje ž było ździŭleńnie, kali toj akazaŭsia žyvy: uratavaŭ jaho toŭsty chałat, u jakim haspadar sustreŭ niaprošanaha hościa.
Bałbatun Mirošnikaŭ
U Vilni pačalisia aryšty, była vystaŭlenaja varta, uzmocnieny nahlad za čyhunkaj. Ale ŭsio vyrašyŭ vypadak. Padčas adnoj z razmoŭ u karčmie syn adstaŭnoha sałdata, ruski pravasłaŭny Mirošnikaŭ, za kuflem pachvaliŭsia, što ŭvachodzić u lik kinžalščykaŭ. Žandary akazalisia tut jak tut.
Jaŭka na kvatery Jamantaŭ. Ciapier hety dom maje dva adrasy: Zamkavaja, 30 / Litarackaja, 2 (Pilies, 30 / Literatų, 2). Uvieś hety kvartał nazyvali Śviatajanskimi murami, ad kaścioła Sv. Jana (uniz pa vulicy), raskazvaje znaŭca Vilni Siarhiej Chareŭski. 3-paviarchovy impazantny budynak z erkieram spačatku byŭ va ŭłasnaści Vilenskaha ŭniviersiteta, zatym — siamji Šyškinych, zatym — Skiendzierskich. U kvatery Jamantaŭ u domie Šyškina źbiralisia Kalinoŭski i jaho paplečniki. Mienavita tut Kalinoŭski z Małachoŭskim, chutčej za ŭsio, raspracoŭvali płan zabojstva Muraŭjova. U hetym ža domie Kalinoŭski žyŭ u kastryčniku 1863-ha. Fota Google maps.
Byli vykrytyja 10 udzielnikaŭ paŭstanckaj palicyi, siarod jakich akazalisia braty-ramieśniki Alaksandr i Juzaf Raŭkoŭskija, miedycynskija supracoŭniki Edvard Čaplinski i Jan Marčeŭski, haradžanie Karal Sipovič i Uładzisłaŭ Jabłonski, paviešanyja zatym u Vilni. Jany mieli ad 19 da 27 hadoŭ, tolki Juzafu Raŭkoŭskamu było 36. Apošnim schapili Biańkoŭskaha, jaki źbiraŭsia ŭciakać ź Vilni ciahnikom i śpiecyjalna, kab jaho nie paznali žandary, pafarbavaŭ vałasy. Ale marna.
Padčas archieałahičnych raskopak na Zamkavaj hary ŭ Vilni byli vyjaŭlenyja pareštki ŭsich siami kinžalščykaŭ.