Ryhor Mazaleŭski: jak žyŭ samy bahaty sielanin Hrodzienskaj hubierni
Dla bolšaści z nas sialanie, što žyli sto i bolej hadoŭ tamu, asacyjujucca pieradusim z halečaj, žyćciovaj biespraśvietnaściu i niepiśmiennaściu — «pany sachi i kasy». Na samaj spravie ŭsio było zusim nie tak, piša doktar histaryčnych navuk Siarhiej Tokć.
Paśla admieny pryhonnaha prava ŭ 1861 hodzie biełaruskija sialanie atrymali majomasnyja pravy i zakonnyja mahčymaści ŭzbahačacca: nabyvać ziamlu va ŭłasnaść, zakładać pradpryjemstvy, zajmacca handlem. Niekatoryja viaskoŭcy chutka skarystalisia z hetaha i stali zamožnymi ziemleŭładalnikami, pradprymalnikami i kupcami. U savieckaj histaryjahrafii ich nazyvali «kułakami» i abvinavačvali ŭ ekspłuatacyi adnaviaskoŭcaŭ. Takoj sialanskaj buržuazii historyki pryśviačali značna mienš uvahi ŭ paraŭnańni ź viaskovym praletaryjatam, i ŭ vyniku biełaruski sielanin-buržua tak i zastaŭsia tajamničym nieznajomcam z drennaj reputacyjaj.
Illa Repin. Kasar-litvin. Frahmient.
Adnak histaryčnaja realnaść vyhladała bolš składanaj. «Bahatyry», jak nazyvali ŭ biełaruskaj vioscy bahatych haspadaroŭ, byli zvyčajna ludźmi mocnymi i nieardynarnymi, choć ich šlachi da ŭzbahačeńnia redka adpaviadali žyćciepisańniam chryścijanskich śviatych. Jarki prykład — Ryhor Mazaleŭski ź miastečka Skidziel, jaki staŭ samym bahatym sielaninam Hrodzienskaj hubierni kanca XIX stahodździa.
Syn buntaŭnika, jaki staŭ načalnikam
Mazaleŭskija byli karennymi žycharami Skidziela. Kali ŭ 1829 hodzie skidlanie ŭzbuntavalisia suprać uładalnicy miastečka kniahini Čaćviarcinskaj, to adnym z važakoŭ buntu staŭ baćka Ryhora Ivan Mazaleŭski. Kniahinia addała jaho ŭ sałdaty, choć Ivan mieŭ užo 39 hadoŭ. Dalejšy jahony los nieviadomy. Ryhor, jaki mieŭ tady 12 hod, vyras u siamji dziadźki Jakuba.
Miestačkovaja płošča ŭ Skidzieli, pobač ź jakoj znachodziŭsia rodavy plac Ryhora Mazaleŭskaha. Fotazdymak pačatku XX st.
Pavodle haspadarčaha invientara majontka Skidziel 1845 h., jon užo byŭ samastojnym haspadarom, mieŭ syna Ściapana (pamior maleńkim). Potym Ryhor pakinuŭ hetuju haspadarku svaim bratam i zasnavaŭ novuju. Pavodle revizskaj skazki 1858 hoda, jon žyŭ z žonkaj Teklaj, synami Lavonam, Piatrom i Ivanam, dačkoj Hannaj.
U 1861 hodzie sialanie Skidzielskaj vołaści abrali Ryhora Mazaleŭskaha staršynioj. Jaho ŭzrost tady byŭ prykładna 46 hadoŭ. Varta ŭzhadać, što pierad hetym Mazaleŭski byŭ palicejskim tysiackim: ažyćciaŭlaŭ palicejskuju ŭładu ŭ majontku Čaćviarcinskich. Napeŭna, što jon znajšoŭ parazumieńnie z uładalnikam — kniaziem Kanstancinam Čaćviarcinskim (1792—1871), synam Kalety (1774—1840), jakaja niezakonna addała ŭ sałdaty jahonaha baćku. Cikava, što Ryhor Mazaleŭski adziny z žycharoŭ Skidziela pahadziŭsia pryniać ziemli, jakija im prapanavali Čaćviarcinskija zamiest adabranych (astatnija skidlanie zmahalisia za zvarot staroj ziamli ažno da 1939 hoda). Choć ziamla i była niaŭdobicaj, Mazaleŭski jaje ŭhnojvaŭ i atrymlivaŭ dobry ŭradžaj.
Ryhor Mazaleŭski, čałaviek niaprostaha charaktaru, kiravaŭ vołaściu žaleznaj rukoj. Ale ŭ čas paŭstańnia 1863 hoda nad im navisła pahroza.
Pasvaryŭsia sa śviatarom i ledź nie trapiŭ u Sibir
26 listapada 1863 hoda vilenski hienierał-hubiernatar Michaił Muraŭjoŭ napisaŭ hrodzienskamu hubiernataru, što Mazaleŭski «pozvolił siebie v samych niebłahonamieriennych vyražienijach otzyvaťsia na sčiet pravitielstviennych rasporiažienij, pojaśniaja, mieždu pročim, čto Impieratrica Jekatierina, zahrabivši etot kraj, lišiła ich tiech privilehij i prieimuŝiestv, kakimi priedki ich budto-by polzovaliś, čto Russkoje pravitielstvo ustanoviło kriepostnoje pravo, kotoroho v Polšie nie suŝiestvovało, i čto, nakoniec, Vysočajšij manifiest 19-ho Fievrala 1861 hoda nie prinies suŝiestviennoho ułučšienija ich byta». Akramia taho, Mazaleŭski nibyta byŭ prasiaknuty polskim ducham i revalucyjnymi nastrojami, mocna spačuvaŭ idejam paŭstańnia. Dziela taho Muraŭjoŭ prapanavaŭ Mazaleŭskaha, «jak čałavieka niadobranadziejnaha i škodnaha», vysłać razam ź siamjoj. Jak akazałasia, skarhu na Mazaleŭskaha napisaŭ skidzielski śviatar Ivan Chamičeŭski, u jakoha adbyŭsia kanflikt z vałasnym staršynioj z-za narodnaha vučylišča.
Ryhora Mazaleŭskaha vyratavała toje, što za jaho zastupilisia miascovyja ŭpłyvovyja čynoŭniki, jakija pazyčali hrošy ŭ spraŭnaha sielanina. Hubiernatar Ivan Skvarcoŭ 10 lutaha 1865 hoda dasłaŭ u Vilniu list z prośbaj pakinuć Ryhora Mazaleŭskaha «na raniejšym miescy žycharstva i pry zajmanaj pasadzie», ale pačać za im tajny nahlad palicyi.
U sielanina dobry advakat
U Skidzieli zachavałasia padańnie, što Mazaleŭski prysvoiŭ skarb paŭstancaŭ 1863 hoda, jaki pasłužyŭ jamu pieršapačatkovym kapitałam. Tak ci nie, ale ŭ 1869-m jon syšoŭ z palityki ŭ biznes — pakinuŭ pasadu vałasnoha staršyni i zasiarodziŭsia na kiravańni svajoj vialikaj haspadarkaj.
Jak paŭstavała bahaćcie Ryhora Mazaleŭskaha? Usio pačałosia ŭ 1864 hodzie, kali ŭładalnik susiedniaha majontka Kaŭšova Mikałaj Kachoŭski padaravaŭ sielaninu 8 dziesiacin ziamli. Chutčej za ŭsio, takim čynam jon raźličyŭsia za pazyku. Jak sirata Mazaleŭski staŭ adnym z asnoŭnych kredytoraŭ akruhi? Vierahodna, uzbahacicca jamu dapamahli pasady. Jašče da pasady vałasnoha staršyni jon vykonvaŭ funkcyi palicejskaha tysiackaha ŭ majontku Skidziel, napeŭna, kantralavaŭ korčmy… Pry hetym jaho svajaki, siamja dziadźki, tak i zastalisia zvyčajnymi haspadarami ŭ Skidzieli.
U 1865-m sielanin Mazaleŭski kupiŭ łuh Abałoń u svajho byłoha pana Kanstancina Čaćviarcinskaha (jahonaja maci addała ŭ sałdaty Ryhoravaha baćku Ivana). Ździełka vyklikała kanflikt ź sialanami vioski Hliniany, jakija ličyli hetuju ziamlu svajoj. Mazaleŭski na pravach vałasnoha staršyni nakłaŭ na hliniancaŭ štrafy za sprobu zabrać siena sa sprečnaha łuhu, a niekatorych ułasnaručna źbiŭ, ledź nie pakalečyŭšy.
Majontak Mazaleŭskaha ŭvieś čas razrastaŭsia, časta canoj nie zusim spraviadlivych ździełak. U śniežni 1877-ha sielanin vioski Kaŭšova Michał Šahun skardziŭsia ŭładam, što jahony były pan Alaksandr Kachoŭski addaŭ jamu 6 dziesiacin ziamli «jak zabieśpiačeńnie ŭziatych u jaho 150 rubloŭ». Pan daŭ sielaninu raśpisku, jakaja, adnak, nie mieła jurydyčnaj siły, i abiacaŭ pry prodažy majontka ździejśnić farmalnuju kupčuju krepaść, ale raptoŭna pamior. Sudovy prystaŭ pradaŭ majontak Kachoŭskaha Ryhoru Mazaleŭskamu, a novy haspadar nie pažadaŭ pryznavać pravy Šahuna na tuju ziamlu. Hubiernskija ŭłady paraili Šahunu źviarnucca ŭ sud, ale šancaŭ vyjhrać praces u Mazaleŭskaha niepiśmienny sielanin nie mieŭ. U 1879 hodzie sialanie vioski Puzavičy taksama biespaśpiachova sudzilisia z Ryhoram Mazaleŭskim za ŭročyšča Staryna. Mazaleŭski pry hetym nie traciŭ asabisty čas na sudovyja pasiadžeńni, jahonyja intaresy baraniŭ kaležski asesar Alimp Bučynski.
Šmat hrošaj davaŭ na dabračynnaść
U 1890 hodzie Ryhoru Mazaleŭskamu naležali majontki Milkaŭščyna (980 dziesiacin ziamli) i Kaŭšova (1383 dziesiacin), i jon tady źjaŭlaŭsia najbujniejšym u hubierni ziemleŭładalnikam sialanskaha pachodžańnia.
Treba pryznać, što Mazaleŭski šmat hrošaj addavaŭ na dabračynnaść, asabliva na ŭpryhožvańnie skidzielskaj Śviata-Pakroŭskaj carkvy, dzie byŭ achryščany. Paśla vialikaha pažaru ŭ Hrodnie ŭ mai 1885-ha jon achviaravaŭ paharelcam 100 rubloŭ. Pamior Ryhor Mazaleŭski 11 červienia 1895 hoda ŭ 78 hadoŭ i byŭ pachavany la skidzielskaj carkvy.
Pavodle tastamientu, jaho majontak na toj čas aceńvaŭsia astranamičnaj dla sielanina sumaj — 116 940 rubloŭ. Ryhor zaviaščaŭ majontak Radzivonavičy z falvarkam Sućki synu Lavu, majontak Kaŭšova i pałovu majontka Łahier — Ivanu, falvarak Kachova i druhuju pałovu Łahiera — Symonu, a Vialikuju Milkaŭščynu — małodšamu Andreju. Dačkam vypłočvalisia vialikija sumy hrošaj.
Paśla Ryhora
Usie majontki Mazaleŭskaha pierajšli ŭ spadčynu synam. Bahatyry sialanskaha pachodžańnia mieli prablemy z adaptacyjaj da novaha statusu, ź ciažkaściu pieraadolvali kompleksy. Prykład hetaha — darožnaje zdareńnie, jakoje adbyłosia sa starejšym synam Ryhora Mazaleŭskaha Ivanam. 10 studzienia 1889 hoda parabak kniazia Druckaha-Lubieckaha, pruski paddany Andrej Falarynski, na parakonnaj furmancy sprabavaŭ abahnać furmanku Ivana Mazaleŭskaha, što apošni rascaniŭ jak abrazu i, «podjechav k korčmie pri dierievnie Puzievičach, vyzvał nachodivšichsia v onoj nieskolko čiełoviek, kotoryje načali nanosiť Folarinskomu poboi, ot kotorych on po dostavlenii prijechavšimi v Puzieviči tovariŝami batrakami domoj v folvarok Łavno vskorie umier».
Unučka zasnavała Teatr junaha hledača
Pieršaja suśvietnaja vajna stała vyprabavańniem dla rodu Mazaleŭskich. Unučka Ryhora Luboŭ Ivanaŭna Mazaleŭskaja (1903—1964) u 1920 hodzie dałučyłasia da Čyrvonaj Armii. U 1926-m jana skončyła ŭ Maskvie Biełaruskuju teatralnuju studyju i stała paźniej viadomaj biełaruskaj artystkaj i teatralnym režysioram, stvaralnicaj Biełaruskaha teatra junaha hledača. U mižvajenny čas Luboŭ Mazaleŭskaja pierapisvałasia sa svaimi siabroŭkami z Kaŭšova i Skidziela.
Vałodańni Mazaleŭskich «za polskim časam» pamienšali. U 1921-m majontak Kaŭšova Ivana Mazaleŭskaha składaŭ 790 dziesiacin, majontak Milkaŭščyna Andreja Mazaleŭskaha — 630 dziesiacin. Mazaleŭskija najmali na pracu šmatlikich parabkaŭ. Miascovy krajaznaŭca Alaksandr Siavienka zapisaŭ uspaminy pra toje, što ŭ majontku Kaŭšova parabkaŭ zaprašali za adzin z haspadarami stoł i nie škadavali im «ni sała, ni kiłbasaŭ». Dziaciej ź biednych siemjaŭ paili małakom. Mazaleŭskija ŭvieś čas viali sialanski ład žyćcia i radnilisia ź miascovymi sialanami. Pavodle infarmacyi polskaj palicyi, jany cikavilisia biełaruskim nacyjanalnym rucham, ale kamunistyčny charaktar hetaha ruchu nie moh ich nie adstrašvać.
Usich rasstralali i vysłali, apošniaha zabili partyzany
Prychod savieckaj ułady ŭ vieraśni 1939 hoda aznačaŭ krach rodu Mazaleŭskich. Jany chutka stracili svaje majontki, u jakich byli stvorany kałhasy. Ale pazbaŭleńnie ŭłasnaści było tolki pačatkam trahiedyi. Užo ŭ vieraśni 1939 hoda Ivan Mazaleŭski byŭ rasstralany razam z polskimi asadnikami ŭ hminie Žydomla aktyvistami miascovaha reŭkama. Były ŭładalnik Milkaŭščyny Andrej Mazaleŭski i jahonyja syny Ryhor, Uładzimir dy Kanstancin byli ŭ 1940-m asudžanyja jak «sacyjalna niebiaśpiečnyja elemienty» na terminy ad 5 da 8 hadoŭ łahieru (usie paźniej reabilitavanyja). Taksama byli aryštavanyja syny Ivana Ryhoraviča Mazaleŭskaha: Ivan, Ryhor i Andrej.
Mahiła Ryhora Mazaleŭskaha i jaho žonki na skidzielskich mohiłkach. Sučasny vyhlad.
Zastaŭsia na Skidzielščynie tolki Kanstancin Ivanavič — małodšy ŭnuk Ryhora Mazaleŭskaha. Kościk, jak jaho nazyvali, z prychodam niemcaŭ u 1941 hodzie pajšoŭ słužyć u palicyju. Letam 1943-ha na chutar, dzie Kościk žyŭ z maci i siastroj, pryjšli partyzany. Jon prapanavaŭ im vypić harełki, a ŭ časie vypiŭki śmiarotna paraniŭ adnaho partyzana, svajho školnaha siabra, nažom. Partyzany zastrelili Kościka i spalili chutar. Zahinuli taksama jaho maci i siastra. 15-hadovy parabak Piecia Łapyš, jaki staŭ śviedkam padziej, musiŭ padacca ŭ partyzany.
Pamiać pra Mazaleŭskich była vykraślena z aficyjnaj histaryčnaj pamiaci ich małoj radzimy. Źnikli budynki, nie zachavalisia fotazdymki. Los hetaha sialanskaha rodu adlustroŭvaje losy pradprymalnaj častki biełaruskaha sialanstva. Hetyja mocnyja i spraŭnyja ludzi mahli šmat zrabić dla biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu, dla naroda i dziaržavy, ale vichura historyi niščyła i łamała ich u pieršuju čarhu, časta z karaniami vyryvajučy z rodnaj ziamli.