Pjany bok Kastryčnickaj revalucyi
1917-y byŭ hodam vialikich vinnych pahromaŭ. Apafieozam staŭ paŭtorny «šturm» Zimniaha pałaca — najbujniejšaha vinnaha schovišča Rasii. Piša kandydat histaryčnych navuk Stanisłaŭ Rudovič.
Z armiejskaha humaru časoŭ Pieršaj suśvietnaj vajny. Fota: Nacyjanalny histaryčny muziej Biełarusi
«Suchi zakon»
Pieršaja suśvietnaja vajna vyrvała sa zvykłaha ŭkładu sotni tysiač ludziej. Mabilizavanyja adčuli niebyvałuju volnicu: abaroncam možna ŭsio.
Paśla chvali pahromaŭ pamieščyckich majontkaŭ, kram i składoŭ ułady rasparadzilisia zabaranić prodaž śpirtu až da kanca vajny. Parušalnikaŭ čakali bizuny, katarha i aryštanckija roty.
A zabarona prodažu atrymała zrazumiełyja nastupstvy. Pajšli ŭ chod surahaty: denaturavany śpirt, palitura, łak, adekałon. Źjaviłasia «chanža» — nizkajakasnaja ałkaholnaja sumieś na asnovie denaturatu z roznymi damieškami.
I, kaniečnie, samahon. Da vajny padpolnaja vytvorčaść samarobnaj harełki była redkaściu: u 1913 hodzie zafiksavana ŭsiaho 600 vypadkaŭ va ŭsioj impieryi. Ale ŭžo ŭ 1915-m — 6000, a da viasny 1917-ha — bolš za 9 tysiač! Biełaruś razam z Urałam i Sibirju adnosiłasia da rehijonaŭ najbolš aktyŭnaha samahonavareńnia. Cikava, što pašyreńniu hetaha promysłu spryjali technična adukavanyja biežancy z Polščy i Bałtyki. Jany chadzili pa siołach i varyli samahon, a za dadatkovuju płatu navučali haspadaroŭ karystacca samahonnym aparatam.
Niahledziačy na ŭsie zabarony, ałkahol pratočvaŭsia i na front. Tak bajcy sprabavali pieraadolvać niaŭpeŭnienaść i strach. Rasijski historyk Uładzimir Bułdakoŭ zaŭvažyŭ, što byłyja sialanie nie lubili pazicyjnaj vajny, ale mahli niakiepska vajavać, kali armija nastupała i im pierapadała toje-sioje z trafiejaŭ. Kab uźniać u ich bajavy duch, dastatkova było namiaknuć, što napieradzie — vinny skład albo zavod. Pry hetym byvała, što, darvaŭšysia da mety, dziasiatki sałdat napivalisia da śmierci.
Nie chlebam adzinym
Kančatkova situacyja vyjšła z-pad kantrolu tady, kali ŭ krainie pačałasia revalucyja.
Sa školnych padručnikaŭ viadoma, što katalizataram Lutaŭskaj revalucyi staŭ deficyt chleba i muki ŭ Pietrahradzie. Ale byŭ i inšy važny aśpiekt, pra jaki zvyčajna nie havorać. Nie mienš pryvabnymi za bułačnyja byli vinnyja kramy, a taksama apteki. Śpirt vypivali na miescy.
Šturmu Pietrapaŭłaŭskaj krepaści 27 lutaha papiaredničaŭ razhrom śpirtaačyščalnaha zavoda na Alaksandraŭskim praśpiekcie. Padziei 1 sakavika ŭ Kranštacie, dzie matrosy pierabili niekalki dziasiatkaŭ aficeraŭ na čale z dvuma admirałami, taksama adbyvalisia na fonie pahromaŭ vinnych składoŭ.
Padobnymi ekscesami supravadžalisia tady lubyja palityčnyja abvastreńni. Padčas lipieńskaha kryzisu 1917 hoda, kali balšaviki i anarchisty inśpiravali ŭ Pietrahradzie šmattysiačnyja demanstracyi suprać Časovaha ŭrada, sałdacki natoŭp zachapiŭ pamiaškańnie Sielskahaspadarčaha kłuba na Nieŭskim praśpiekcie, u padvałach jakoha znajšli sotni butelek vina.
Nie adstavała i pravincyja. U Lipiecku Tamboŭskaj hubierni sałdaty razhramili likiorny zavod, pry hetym troje abpilisia da śmierci. U Novačarkasku natoŭp razhramiŭ vinny skład i kaŭbasny zavod, da jaho dałučylisia sałdaty, pasłanyja razhaniać biasčynstvy.
Uvosień — novaja chvala. U Astrahožsku Varoniežskaj hubierni padčas razhromu vinnaha składa 22 čałavieki pamierli ad razryvu serca, 26 zhareli ŭ pažary, 60 sałdat było paraniena i 9 zabita.
Jak zahinuli skarby Mira
Biełaruś, dzie stajaŭ front, nie zastavałasia ŭbaku. Najbolš viadomy epizod sałdackaha pjanaha biasčynstva — źniščeńnie pałaca ŭ Miry. Dvuchpaviarchovy pałac kanca XIX stahodździa, što stajaŭ niedaloka ad staražytnaha zamka, naležaŭ kniaziu Michaiłu Śviatapołk-Mirskamu i z vosieni 1915 hoda znachodziŭsia ŭ pryfrantavoj pałasie. U vakolicach dysłakavalisia čaści 2-j rasijskaj armii.
U mai 1917 hoda ŭ majontku Krasnaja Horka, jaki taksama naležaŭ kniaziu, vajskoŭcy znajšli 3 tysiačy pudoŭ zbožža i inšych praduktaŭ. Hetym možna było karmić ceły połk na praciahu dvuch tydniaŭ! Akanom patłumačyŭ, što prypasy zakapali jašče ŭ pačatku vajny, kab schavać ad niemcaŭ.
Ale ŭ vojsku papaŭźli čutki, što kniaź — tajemny prychilnik niemcaŭ, kantaktuje ź imi praz padziemny chod pamiž Miram i Baranavičami i pradukty prychavaŭ admysłova dla ich. Pačalisia razmovy, što ŭ mirskim pałacy kniaź chavaje zapasy ružžaŭ i kulamiotaŭ i što pałac treba abšukać.
Kamandavańnie nijak nie reahavała. U toj ža čas kamiendant Mirskaha harnizona i navahrudski paviatovy kamisar prapanavali kniaziu Śviatapołk-Mirskamu pieradać im zapasy vina, kab źniać napružańnie. Kniaź adkazaŭ, što nijakich vinaŭ u jaho niama, zatoje jość dźvie bočki denaturatu. U toj ža dzień denaturat vyvieźli ŭ pole i vylili.
Čutki, što z pałaca vyvoziać śpirt, uzbudzili sałdat. 9 maja masa vajskoŭcaŭ uvarvałasia za aharodžu pałaca i pačała rosšuki, vystukvajučy ścieny dy padłohi. Starańni prynieśli plon: u flihieli byŭ vyjaŭleny patajemny sklep.
Padłohu ŭzłamali, i pierad vačyma sałdat paŭstała kazačnaja karcina — tysiačy butelek darahich vinaŭ.
Pałac zapoŭniŭsia viasiołymi sałdatami. Jany adkarkoŭvali butelki abo prosta adbivali rylcy i prahna pahłynali źmieściva. Na nastupny dzień —novaje adkryćcio: u druhim padvale znajšłosia šmat bočak starki — mocnaha ałkaholnaha napoju, jaki atrymlivali šlacham stareńnia mocnaj žytniaj harełki ŭ dubovych bočkach z-pad vina. Bočki vykočvali na dvor i raźbivali. Da pałaca padciahvalisia ŭsio novyja partyi sałdat z kaciałkami, viodrami i inšym posudam.
Razhrom pałaca praciahvaŭsia try dni. Źniščyli ŭsio: bahatuju biblijateku, unikalnuju karcinnuju halereju. Mebla i rajali vylatali z voknaŭ druhoha paviercha. Urešcie i sam pałac zahareŭsia.
Kali ŭsio było źniščana, pjanyja sałdaty ŭ pošukach novych porcyj kinulisia ŭ miastečka. Ad pahromu mirskich jaŭrejaŭ uratavała tolki prybyćcio pałka, jaki pryhraziŭ pierakałoć usich bujanaŭ, kali praz hadzinu jany nie pakinuć miastečka. Pahroza padziejničała, i padhulały natoŭp pačaŭ razychodzicca.
Padziei ŭ Miry atrymali rozhałas. Infarmacyju pra ich raspaŭsiudziła Pietrahradskaje telehrafnaje ahienstva (PTA). Rasśledavańniem akaličnaściaŭ zaniaŭsia Vykanaŭčy kamitet Zachodniaha frontu ŭ Minsku. Uźnikła śpiecyjalnaja kamisija dla rosšukaŭ i źniščeńnia śpirtnych napojaŭ u pryvatnych majontkach pryfrantavoj pałasy.
Ale praź miesiac toje samaje paŭtaryłasia ŭ majontku pamieščyka Chiałkoŭskaha za 16 km ad Maładziečna (rajon dysłakacyi 10-j armii). Padraździaleńnie kazakoŭ vyjaviła zamuravany vinny sklep, a ŭ im ci nie 200 viodraŭ starki i 100 viodraŭ miodu. Kazaki pierapilisia i razhramili siadzibu. Pra pakarańnie pahromščykaŭ nie paviedamlałasia.
Nie dla słaboj ułady
Časovy ŭrad pasprabavaŭ uvieści surovyja miery: za raśpivańnie ŭ publičnych miescach i źjaŭleńnie pjanym na ludziach pahražała da 1,5 hoda turmy, za pjanaje chulihanstva i kradziež — katarha ad 4 da 8 hadoŭ.
Ale Časovy ŭrad nie mieŭ sił, kab heta kantralavać. Tamu debošy i pahromy praciahvalisia. Ludzi pačali hnać jašče bolš samahonu. U Minsku centram samahonavareńnia ličyŭsia Kamaroŭski les (ciapierašni park Čaluskincaŭ i vakolicy), jon pieratvaryŭsia ŭ sapraŭdnuju kryminahiennuju zonu.
Sialanie raśpivajuć butelku «horkaj» niepasredna kala «manapolki». Fota: istorya.ru.
Vialikaja Kastryčnickaja
Pjanstva nabyvała maštaby narodnaha biedstva. Napoŭnicu jano prajaviłasia paśla Kastryčnickaha pieravarotu. A apafieozam staŭ paŭtorny «šturm» Zimniaha 23—25 listapada.
Jon ścipła zamoŭčvaŭsia savieckaj histaryjahrafijaj, a raskazać tut jość pra što. Vinny sklep Zimniaha pałaca byŭ hałoŭnym schoviščam krainy, u im zachoŭvalisia elitnyja napoi ahulnym koštam 5 młn tahačasnych dołaraŭ. U siońniašnich cenach heta 102 miljony. Pałac achoŭvaŭsia čyrvonahvardziejcami, ale ich siłaŭ było niedastatkova, kab strymać «prychilnikaŭ revalucyi». Usia padłoha ŭ sklepie akazałasia zalitaja vinom na paŭaršyna (35 sm), uščent pjanyja pahromščyki zachłynalisia ŭ hetaj łužynie. Pahrom carskaha sklepa skončyŭsia tolki tady, kali ŭsie butelki byli pabityja, a vino, što zaliło sklep, vypampavana ŭ Niavu.
Pjanyja pahromy adbylisia toj vosieńniu i ŭ Biełarusi: Viciebsku, Oršy, Žłobinie… U listapadzie ŭ Minsk pieryjadyčna prybyvali cysterny sa śpirtam. Kab nie pravakavać narod, Vajenna-revalucyjny kamitet Zachodniaha frontu nieabačliva rasparadziŭsia vylić niekalki cysternaŭ na čyhunačnaj płatformie Kozyrava. U vyniku tam utvarylisia sapraŭdnyja śpirtnyja aziory, i ŭ Kozyrava paciahnulisia sałdaty, sialanie, žančyny, dzieci. Mnohija, napiŭšysia, padali, jak mierćviaki. Natoŭpy pjanych debašyryli, usčałasia stralba, adzin chłopčyk byŭ zabity. U Minsku pryjšłosia ŭvodzić vajennaje stanovišča, i padziei ŭ Kozyravie adyhrali ŭ hetym nie apošniuju rolu.
Pry padaŭleńni paślakastryčnickich vinnych pahromaŭ zahinuła ludziej u šmat razoŭ bolej, čym pry ŭziaćci Zimniaha, padličyli daśledčyki.
Maksim Horki ŭ tyja dni zanatavaŭ: «U čas vinnych pahromaŭ ludziej prystrelvajuć jak šalonych vaŭkoŭ, pastupova pryvučajučy da spakojnaha vyniščeńnia blizkaha». Ale tolki takimi mierami balšavikam udałosia choć krychu ŭtajmavać chvalu pjanaj anarchii.