Jak bunt u žamojckim miastečku natchniŭ biełaruskaha kłasika
Siarod tvorčaj spadčyny našaha litaraturnaha kłasika Franciška Bahuševiča jość nievialikaja brašura, vydadzienaja ŭ pieršaj pałovie 1890-ch hadoŭ u dźviuch moŭnych viersijach: biełaruskaj i polskaj. Pavodle źmiestu i pafasu niečym nahadvaje «Mužyckuju praŭdu» Kastusia Kalinoŭskaha. Pra toje, što stała pryčynaj jaje źjaŭleńnia, piša historyk Siarhiej Astankovič.
Kaścioł Biezzahannaha Začaćcia Najśviaciejšaj Panny Maryi ŭ Krožach. Wikimedia Commons
Siońnia za našaj uschodniaj miažoj zaŭvažnaja tendencyja na stvareńnie idealizavanaha vobrazu Rasijskaj impieryi. U mnohich filmach i publikacyjach apošniaha času nasielnictvu Rasii prapanujecca prycharošany vobraz caroŭ i impieryi.
Pry hetym ci zusim zamoŭčvajecca, ci, prynamsi, nie nadta akcentujecca toje, što tahačasnaja impieryja była ŭsio ž, jak ni kruci, ekanamična adstałaj dziaržavaj z mocnymi fieadalnymi pieražytkami, svavolstvam siłavych orhanaŭ i biezzakońniem. Da taho ž jana była sapraŭdnaj «turmoj narodaŭ», dzie nie isnavała ni nacyjanalnaj, ni relihijnaj svabody. U apošnim nieadnarazova pierakonvalisia žychary Litvy i Biełarusi — asabliva tyja, jakija vyznavali katalickuju vieru.
Vajna z katalictvam
Nastupleńnie rasijskich impierskich uładaŭ na ryma-katalictva ŭzmacniłasia paśla paŭstańniaŭ 1830—1831 i 1863—1864 hadoŭ. Paśla apošniaha ź ich uradavyja orhany raspracavali cełuju sistemu zachadaŭ, skiravanych na źmianšeńnie ŭpłyvaŭ zachodniaj haliny chryścijanstva. Pačałasia kampanija pa likvidacyi kaściołaŭ i klaštaraŭ. Abmiažoŭvałasia svaboda pieramiaščeńnia duchavienstva pa parafijach, zabaraniałasia ładzić uračystyja pracesii, budavać novyja chramy, stavić prydarožnyja kryžy, zabaraniali navat dziejnaść antyałkaholnych tavarystvaŭ (pra apošnija hł. moj artykuł «Čamu ŭ Biełarusi pili mienš, čym u Rasii?» u № 7/2019 «Našaj historyi»). Taksama ŭzmacniŭsia cisk na katalikoŭ, kab jany pierachodzili ŭ pravasłaŭje.
Ułady ŭvažliva pryhladalisia da aktyŭnaści kaścielnaha kiraŭnictva. Amal u kožnaj prajavie jaho dziejnaści čynoŭniki vyšukvali niepadparadkavańnie, apazicyjnaść ci raspaŭsiudžańnie patryjatyčnych nastrojaŭ.
Naprykład, Žamojckaj dyjacezijaj, jakaja ŭklučała ŭ siabie terytoryi Kovienskaj i Kurlandskaj hubierniaŭ, u toj čas kiravaŭ biskup Miečysłaŭ Leanard Pałułon. Jamu naprykancy 1880-ch udałosia atrymać dazvoł na vizitacyju parafij svajoj dyjacezii, što było zabaroniena jašče ŭ 1863-m. Kali biskup abjazdžaŭ parafii ŭ Novaalaksandraŭskim paviecie (ciapierašniaja Brasłaŭščyna), ułady byli ździŭlenyja razmacham mierapryjemstva. Vilenski, kovienski i hrodzienski hienierał-hubiernatar Ivan Kachanaŭ u červieni 1889-ha danosiŭ u Pieciarburh, što ŭ vitalnych uračystaściach uziali ŭdzieł 50 tysiač čałaviek. Ijerarcha vitali natoŭpy viernikaŭ, što było ŭspryniata jak palityčnaja demanstracyja. Vyhladała, što, niahledziačy na ŭsie zachady, uładam nie ŭdavałasia źmienšyć upłyvy Kaścioła ŭ krai, tamu baraćba ź im zastavałasia aktualnaj i nadalej.
Na čarzie — Krožy
12 (24) śniežnia 1891 hoda kovienski hubiernatar Mikałaj Klinhienbierh paviedamiŭ zhadanamu biskupu Pałułonu, što, zhodna z carskim ukazam, vyrašana likvidavać klaštar bieniedykcinak u miastečku Krožy (pa-litoŭsku Kražaj) Rasiejnskaha pavieta Kovienskaj hubierni. Materyjał ad razabranych budynkaŭ pryznačaŭsia na budaŭnictva ziemlarobčaj škoły. Ziamla klaštara pierachodziła dziaržavie i pravasłaŭnaj carkvie ŭ Koŭnie. A katalickija nabaženstvy płanavałasia pieranieści ŭ stary, sparachnieły kaścioł Śviatoha Michała, jaki znachodziŭsia na miascovych mohiłkach.
Zhadany klaštar byŭ zasnavany jašče ŭ XVII stahodździ i ličyŭsia miascovymi parafijanami «panskim», bo jaho achvotna naviedvali miascovyja ziemleŭładalniki. Značnaja častka manašak taksama była šlachieckaha pachodžańnia. Liturhija praviłasia pa-łacinsku i pa-polsku, Jevanhielle čytałasia pa-polsku i pa-žamojcku, zatoje kazani byli vyklučna žamojckija. Tak było tamu, što parafija raźmiaščałasia ŭ etnahrafičnaj Žamojci i składałasia ŭ svajoj bolšaści z zamožnych sialan, jakija razumieli tolki svaju havorku. Klaštar byŭ bahaty, ludzi za doŭhi čas pryzvyčailisia da jaho.
Pryklaštarny kaścioł byŭ pabudavany ŭ XVIII stahodździ ŭ styli poźniaha baroka zhodna z prajektam architektara Tamaša Žabroŭskaha.
Žychary Krožaŭ nie zhadžalisia na zakryćcio kaścioła i źviartalisia z prośbami da hienierał-hubiernatara i cara ab źmienie jaho statusu z pryklaštarnaha na parafijalny. Parafijalny ž kaścioł Śviatoha Michała mierkavałasia pieraŭtvaryć u kaplicu na mohiłkach dla adpiavańnia pamierłych. Adnak ułady da hetych zvarotaŭ nie prysłuchalisia i praciahnuli likvidacyju śviatyni.
Pieršaja staronka biełaruskamoŭnaja brašury Franciška Bahuševiča pra padziei ŭ Krožach. Biblijateka imia Urubleŭskich Litoŭskaj akademii navuk.
Vierniki hatovyja zmahacca
Pieršapačatkova čynoŭniki źbiralisia zrabić usiu spravu rukami duchavienstva z Krožaŭ i najbližejšych viosak. Adnak vierniki admovilisia padparadkavacca ksiandzam i nie dazvolili im vynieści z chrama Śviatyja Dary. Nie dapamahło i ŭmiašańnie palicyi.
Na pazicyju žycharoŭ mocna ŭpłyvała pamiežnaje stanovišča ich miastečka. Viadoma, što paśla paŭstańnia 1863—1864 hadoŭ litoŭski druk łacinkaj byŭ zabaronieny. Adnak Litva miežavała z Uschodniaj Prusijaj, adkul kantrabandysty-knihanošy dastaŭlali patrebnuju nielehalnuju litaraturu (hł. moj artykuł «Knihanošy: jak kantrabanda ŭzhadavała narod» u № 5/2019 «Našaj historyi»). U hety čas vialiki ŭpłyŭ na katalikoŭ Litvy mieła drukavanaja ŭ horadzie Tylzicie (ciapier Savieck Kalininhradskaj vobłaści) hazieta Žemaičių ir Lietuvos apžvalga («Ahlad Žamojci i Litvy»). Užo ŭ pieršym numary redakcyja zaklikała da supracivu pryhniotu, da baraćby za litoŭskaść i katalickuju vieru. A ŭ druhim numary, u studzieni 1892 hoda, była źmieščana padrabiaznaja infarmacyja pra padziei ŭ Krožach. Viernikaŭ z usioj Litvy zaklikali abaraniać chram, nie zvažajučy na pahrozy z boku ŭłady. Raspaŭsiudžańnie haziety siarod kražancaŭ davała im mocnuju maralnuju padtrymku.
U toj ža čas vierniki nie mahli nie ŭśviedamlać niebiaśpieku svaich dziejańniaŭ. Za siem hadoŭ da hetych padziej rasijskaja administracyja zahadała likvidavać mužčynski klaštar i kaścioł u vioscy Kiastajci Cielšaŭskaha pavieta. Miascovyja ludzi sprabavali abaranić kaścioł, abarona praciahvałasia kala dvuch miesiacaŭ. Ale ŭrešcie rasijskaja administracyja na čale z kovienskim hubiernataram i z dapamohaj troch sotniaŭ kazakaŭ siłaj vydalili ludziej z chrama. Niekalki abaroncaŭ byli paranienyja, 43 trapili na niejki čas pad aryšt.
Kražancy viedali pra hetyja padziei, ale ŭsio ž vyrašyli da kanca čakać rašeńnia ź Pieciarburha ci Vilni.
Vokładka polskamoŭnaj brašury pra Krožy aŭtarstva Franciška Bahuševiča. Jaho tekst faktyčna identyčny biełaruskamu. Biełaruskamoŭnaja viersija nazvy nie maje, tamu jaje zavuć pa pieršych słovach: «Haspadary, dla vas pišam heta apaviadańnie…». Biblijateka imia Urubleŭskich Litoŭskaj akademii navuk.
Razboj hubiernatara
Mikałaj Klinhienbierh, vykonvajučy zahad vilenskaha, kovienskaha i hrodzienskaha hienierał-hubiernatara Piatra Aržeŭskaha, 9 (21) listapada 1893-ha nakiravaŭsia ŭ Krožy razam z žandarami i palicyjaj. Daviedaŭšysia pra toje, što la kaścioła sabrałasia kala čatyrochsot čałaviek, jon zahadaŭ trom sotniam kazakaŭ čakać u vyznačanym miescy. Imavierna, vysoki čynoŭnik płanavaŭ vyklikać masavaje abureńnie miascovaha nasielnictva, kab potym dałažyć načalstvu ŭ Vilni i Pieciarburhu ab paśpiachovym zadušeńni «buntu» pry jaho asabistym udziele.
«Bunt» byŭ vyklikany vielmi prosta. Hubiernatar prybyŭ u miastečka a druhoj hadzinie nočy ŭ supravadžeńni palicejskich, uzbrojenych šablami, bičami i revalvierami, zahadaŭ razbudzić ksiandzoŭ i pačaŭ apieracyju pa zachopie kaścioła. Chram vartavali niekalki miascovych žycharoŭ. Pabačyŭšy nabližeńnie vojska, jany stali pierad uvachodam z partretami cara, carycy i kryžam. Ludzi śćviardžali, što nichto nie moža zabirać u ich śviatyniu, pakul nie pryjdzie adkaz ad impieratara. Klinhienbierh adkazaŭ: «Ja tut jakraz pa daručeńni cara pryjšoŭ, kab začynić kaścioł». Žychary miastečka zapiarečyli:
«Ty nie hubiernatar, a razbojnik, nivodzin hubiernatar nočču carskich zahadaŭ nie vykonvaje. My nie chočam nijakich łaskaŭ i dabradziejstvaŭ, tolki spraviadlivaści. Katalicki kaścioł naležyć tolki katalikam».
Pačałasia šturchanina, vyryvańnie kryžoŭ i abrazoŭ, pačulisia streły ŭ pavietra.
Prybyćcio kazakaŭ ź pikami, karabinami, šablami i nahajkami pierałamała situacyju na karyść uładaŭ. Ksiondz Aŭhuścin Mažejka, jaki prybyŭ razam z karnikami, vynies Śviatyja Dary, kaścioł byŭ apiačatany. Na miescy zastałosia niekalki trupaŭ i mnostva paranienych. Aryštavanych kabiet kazaki zhvałtavali.
Na nastupny dzień u miastečku adbyŭsia hubiernatarski sud. Na rynku zasiadaŭ Klinhienbierh u supravadžeńni palicyi. Da jaho pryvodzili zatrymanych, jakich kazaki źbivali nahajkami. Carski čynoŭnik naziraŭ za ekziekucyjaj z uśmieškaj i vialikim zadavalnieńniem. Čas ad času jon pytaŭsia: «Što? Ja hubiernatar ci razbojnik?» Źbitych ludziej pazačyniali ŭ humnach i šynkach, pieraŭtvoranych u časovyja turmy.
Paśla hetaha hubiernatar zahadaŭ źmiaścić u «Kovienskich hubiernskich viedamaściach» infarmacyju, jakaja b całkam apraŭdvała dziejańni administracyi. Śćviardžałasia, što, zhodna z najvyšejšym zahadam, kaścioł treba było začynić, ale žychary miastečka nie padparadkavalisia. Tamu była ŭžyta siła. Pry sutyknieńni ź miascovym ludam nibyta byli lohka paranienyja čatyry palicejskija. Choć nasamreč padčas hetych padziej było zabita 9 čałaviek, 54 atrymali ranieńni, 69 čałaviek (52 mužčyny i 17 žančyn) va ŭzroście ad 16 da 80 hadoŭ aryštavanyja.
Abureńnie i salidarnaść
Dziejańni ŭładaŭ u Krožach vyklikali abureńnie šyrokich kołaŭ libieralnaj hramadskaści — nie tolki miascovaj, ale taksama rasijskaj i polskaj. Abaronaj padsudnych zanialisia najlepšyja advakaty z abiedźviuch rasijskich stalic, a taksama z Varšavy i Vilni.
Płakat, nadrukavany ŭ ZŠA i pryśviečany «kražanskaj raźni». Kaniec XIX stahodździa. Wikimedia Commons.
Siarod tutejšych dziejačaŭ adznačyŭsia Francišak Bahuševič, jaki na toj momant pracavaŭ u Vilenskaj sudovaj pałacie. Svoj litaraturny talent jon skarystaŭ dla napisańnia maleńkich ananimnych brašur na biełaruskaj i polskaj movach, jakija pavinny byli infarmavać sialan pra sutnaść Kražanskaj spravy. Knihi byli nadrukavanyja da vieraśnia 1894 hoda ŭ Varšavie, ich źmiest u niečym nahadvaŭ «Mužyckuju praŭdu» Kastusia Kalinoŭskaha. Jak i inšyja tvory kłasika biełaruskaj litaratury, jany traplali da čytača praz «zialonuju miažu», z dapamohaj knihanošaŭ.
Viadoma, hetyja vydańni tolki ŭ niaznačnaj stupieni mahli paŭpłyvać na situacyju. Usia siła była va ŭładaŭ. 20 vieraśnia (pa starym styli) 1894 hoda ŭ Vilenskaj sudovaj pałacie pačaŭsia praces. Padsudnych było 69: 33 sielaniny, 26 šlachcičaŭ i 10 miaščan. Zatrymanych abvinavačvali ŭ pieraškodzie vykanańniu najvyšejšaha zahadu, a taksama va ŭzbrojenym supracivie kovienskamu hubiernataru i čynoŭnikam, što jaho supravadžali. Usiaho było asudžana 36 čałaviek, pry hetym čaćviora atrymali pa 10 hadoŭ kataržnych rabot, a troje byli sasłanyja ŭ Tabolskuju hubierniu.
Stała simvałam
Usia katalickaja hramadskaść litoŭska-biełaruskaha kraju žyła tady hetaj spravaj, u dni pracesu situacyja ŭ Vilni była vielmi napružanaja. «Kražanskaja raźnia» — tak emacyjna stali paŭsiudna nazyvać hetyja padziei — naniesła surjozny ŭdar pa imidžy tahačasnaj Rasii, a nazva miastečka stała niečym nakštałt simvała baraćby za svabodu viery.
U tym liku i z-za vysokich imidžavych strat ułady ŭ vyniku vymušanyja byli pajści na peŭnuju libieralizacyju ŭ adnosinach da Katalickaj carkvy ŭ impieryi. Tym bolš što chutka Alaksandr III pamior, a novy car, Mikałaj II, amnistavaŭ kražancaŭ u honar uzychodžańnia na tron. Chram, praŭda, im viarnuli tolki ŭ 1908-m.
A pamiać pra tyja padziei zachoŭvajecca i siońnia. 4 sakavika 1993 hoda litoŭskaje miastečka Kražaj atrymała hierb i ściah, jakija nahadvajuć pra padziei stahadovaj daŭniny. Na ich bačna, jak archanioł Michaił pieramahaje čorta sa srebnymi rahami, što simvalizuje maralnuju pieramohu kražancaŭ nad pryhniatalnikami.