Chto kaho: kryzis Litvu ci Litva kryzis?
Adstaŭka ŭradu i šparki ekanamičny spad u Łatvii prymušaje z padazreńniem pryhladziecca da susiedniaj i šmat u čym padobnaj krainy: ci nie pahražaje takoje ž palityčnaje i ekanamičnaje biazładździe Litvie va ŭmovach suśvietnaha kryzisu i mocnaj zaležnaści ad źniešniaha rynku?
Adstaŭka ŭradu i šparki ekanamičny spad u Łatvii prymušaje z padazreńniem pryhladziecca da susiedniaj i šmat u čym padobnaj krainy: ci nie pahražaje takoje ž palityčnaje i ekanamičnaje biazładździe Litvie va ŭmovach suśvietnaha kryzisu i mocnaj zaležnaści ad źniešniaha rynku?
Najpierš — litoŭskaje kiraŭnictva sprabuje niejak łaviravać siarod niepahadzi kryzisu. Naprykład, u krasaviku litoŭski ŭrad płanuje ŭrezać vydatki biudžetu na 2 miljardy litaŭ (579,2 młn. jeŭra).
Skaračeńnie adbudziecca za košt inviestycyjnych prahram i vydatkaŭ dziaržaŭnych ustanovaŭ. U apošnich idzie aktyŭnaje pazbaŭleńnie ad niepatrebnych pracoŭnych miescaŭ. Naprykład, u Ministerstvie zamiežnych spraŭ pracent skaročanych pracaŭnikoŭ budzie składać 20%.
Adnak skaračeńnie pracoŭnych miescaŭ niepaźbiežna adbivajecca i na ahulnadziaržaŭnym uzroŭni. U lutym Litva zaniała treciaje miesca siarod krain Jeŭraźviazu, kali ŭzrovień biespracoŭja skłaŭ 13,7%. A ahulny siaredni pa Jeŭraźviazie pakazčyk — usiaho 7,9%. Jaho «ciahnuć» uvierch Ispanija, Irłandyja, Słavakija i krainy Bałtyi.
Palitołah Alhis Krupavičus krytykuje kabiniet ministraŭ za niavykananaje abiacańnie pamienšyć deficyt biudžeta: «Navat paśla pavyšeńnia padatkaŭ biudžet nie sabrany. Usie pryznaki pakazvajuć, što padatkavaja reforma i naohuł finansavaja palityka nie dastatkova praličanaja».
Dziejańni ŭradu Litvy vyklikali nieparazumieńnie i niezadavalnieńnie nasielnictva, śledstvam čaho stali rezkija vystupleńni, jakija chvalaj dakacilisia z łatvijskaj stalicy Ryhi. A paśla adstaŭki u lutym łatyšskaha premjer‑ministra Ivarsa Hodmanisa u adras Andrusa Kubilusa pasypalisia pravakujučyja pytańni, ci nie pachiśniecca fatel taksama i pad im. Adnak litoŭski kiraŭnik nie staŭ dramatyzavać padziej i zajaviŭ, što stanovišča ŭ Łatvii było ŭskładnienaje i palityčna, i finansava. Pry hetym premjer nie staŭ admaŭlać ahulnaha dla krain Bałtyi krochkaha stanu: «Ad Łatvii my musim navučycca, što ekanamičnaje i palityčnaje stanovišča moža vielmi šparka psavacca nie tolki ŭ Łatvii, ale i va ŭsim rehijonie. U suviazi z hetym kłopat prajaŭlajuć i Suśvietny bank, i mnostva inšych viadomych ekśpiertaŭ».
Litoŭski premjer jaŭna namiakaje na dapamohu z Zachadu. I sapraŭdy, jašče ŭ lutym jeŭrapiejskija lidery zaklikali Mižnarodny valutny fond da vydatkavańnia dadatkovych srodkaŭ na padtrymku post‑kamunistyčnych krain Jeŭropy, jakim pahražaje paŭnavartasny dziaržaŭny kryzis.
Jak śćviardžaje ekanamist Łars Krystensen, heta najvialikšy kryzis u Centralnaj i Uschodniaj Jeŭropie ad kanca kamunizmu. Paśla atrymańnia niezaležnaści krainy pačali ŭznaŭlacca i raźvivacca, dziakujučy ekspartu i zamiežnym inviestycyjam. «Palityki hetaha rehijona byli chutčej liderami ekanamičnaha bumu, čym razvažlivymi achoŭnikami rostu» — kaža Krystensen.
Zapazyka, bolšaja za hadavy VUP
Ale kudy bolš? Zamiežnaja zapazyka Litvy składaje 72% ad usiaho vałavaha ŭnutranaha praduktu za 2008 hod. Heta vialiki pakazčyk, kali paraŭnać z 24 pracentami zapazyki Čechii i 23% — Polščy. Ale, ź inšaha boku, źniešniaja zapazyka Estonii, naprykład, pieravysiła VUP: heta ažno 131%. Łatvija taksama pavinna bolš, čym maje — 116%.
Jak prahnazuje ahienstva «Fitch«, sioleta VUP Łatvii źnizicca na 12 pracentaŭ, a nastupnym hodam — na 3 pracenty. Heta značyć, što łatvijskaja ekanomika pieražyvaje najvialikšaje ekanamičnaje padzieńnie siarod jeŭrapiejskich krainaŭ, što raźvivajucca. Adnak, jak piša hazieta «Diena«, ciažki čas nastupić i dla dźviuch astatnich karin Bałtyi. I ŭ Estonii, i ŭ Litvie pakazčyk VUP źmienšycca na 10 pracentaŭ, a ŭ nastupnym hodzie — jašče na 2 i 3 pracenty adpaviedna.
Tamu stanovišča krainaŭ Bałtyi sapraŭdy chistkaje. Ekanomika novych dziaržaŭ Jeŭraźviazu, mahčyma, i dalej praciahvała b paśpiachova raści na zamiežnych układach, kali b nie kryzis. Lidery dvaccaci viadučych krain śvietu sabralisia na łondanski samit dla taho, kab vynajści aptymalny šlach na navat nie poŭnaje pieraadoleńnie — prypynieńnie kryzisnych pracesaŭ, bo jany pačali zachoplivać usio bolš halinaŭ ich ułasnych ekanomik. Kali ŭ finansavych lideraŭ niama srodkaŭ na siabie, stanovicca vidavočna, što va ŭmovach suśvietnaha ekanamičnaha kryzisu pieršymi kandydatami stać dziaržaŭnymi bankrotami stanoviacca najvialikšyja daŭžniki.
Čutki pra devalvacyju
Paddaŭšysia ahulnaj panicy, spravakavanaj zajavami niekatorych palitykaŭ i ekanamistaŭ, žychary Litvy z‑za bojazi devalvacyi pabiehli da abmiennych punktaŭ pazbaŭlacca ad nacyjanalnaj valuty.
Bolš za pałovu nasielnictva krainy, 51 pracent, miarkujuć, što da ŭviadzieńnia jeŭra ŭ Litvie lit budzie devalvavany. A ŭpeŭnienych u tym, što kurs lita adnosna jeŭra zastaniecca stabilnym — usiaho 23% apytanych.
Miž tym aficyjnyja asoby ŭpeŭnivajuć u tym, što uzrovień lita nie źmienicca: «Litva pryniała abaviazacielstva da ŭviadzieńnia jeŭra vytrymać stabilny kurs lita i jeŭra» — zajaviŭ kiraŭnik Litoŭskaha banka Reinoldyjus Šarkinas. Jak śćviardžaje premjer‑ministr Andrus Kubilus, starańni padrychtavać antykryzisny biudžet dapamohuć Litvie zachavać stabilnaść dziaržaŭnych finansaŭ i ekanomiki. «Nie baču nahody sumniavacca ŭ stabilnaści lita» — skazaŭ kiraŭnik uradu.
Ad 2002 hoda lity pryviazany da jeŭra stabilnym kursam: 3, 4528 lita za 1 jeŭra.
Ad 2004 hoda Litva dałučyłasia da druhoha miechanizma kursa valut (VKM II), jaki źjaŭlajecca adnym z abaviazkovych krokaŭ da ŭviadzieńnia jeŭra. Pastajanny kurs lita adnosna jeŭra pry hetym zachavaŭsia.