«Ja bolš saviecki za savieckich ludziej». Jak Maskva pazbaviłasia Amina
Režym Chafizuły Amina byŭ niepapularny, a niekantralavanaja źmiena ŭłady ŭ Afhanistanie mahła pryvieści da jaho vychadu z savieckaj śfiery ŭpłyvu. Tamu 12 śniežnia 1979 hoda Palitbiuro CK KPSS pryniało sakretnuju pastanovu «Da stanovišča ŭ «A». Sutnaść jaje zvodziłasia da taho, što Amina nieabchodna likvidavać, na jaho miesca pastavić Babraka Karmala, daŭniaha ahienta KHB, a dla stabilizacyi stanovišča pasłać u Afhanistan vojski.
Ministr zamiežnych spraŭ SSSR Andrej Hramyka (źleva) i afhanski dyktatar Chafizuła Amin (sprava). 1979 hod.
«Ja bolš saviecki za savieckich ludziej», — lubiŭ paŭtarać Chafizuła Amin na pieramovach z savieckimi haściami. Amin byŭ nie prosta kamunistam. Jaho kumiram byŭ Stalin, na pracoŭnym stale ŭ jaho stajaŭ partret «pravadyra narodaŭ», i jon byŭ biaźlitasny jak Stalin. Ludziej u Kabule aryštoŭvali tysiačami.
Amin nie bajaŭsia Maskvy. Jon bajaŭsia źviaržeńnia svaimi ž, afhancami. Pa jahonaj prośbie Maskva tajna raźmiaściła na bazie ŭ horadzie Bahram za 60 km ad Kabuła avijacyju i śpiecnaz. Amin bambardziravaŭ Maskvu prośbami prysłać bolš vojskaŭ.
Tym časam Palitbiuro aceńvała situacyju ŭ Afhanistanie jak vybuchovuju i jaŭna nie vieryła ŭ ščyraść Amina: «U imknieńni ŭmacavacca va ŭładzie Amin poruč z takimi pakaznymi žestami, jak pačatak raspracoŭki prajekta kanstytucyi i vyzvaleńnie častki raniej aryštavanych asobaŭ, na spravie pašyraje maštaby represij u partyi, armii, dziaržaŭnym aparacie i hramadskich arhanizacyjach. Jon jaŭna viadzie spravu da vydaleńnia z palityčnaj areny praktyčna ŭsich vidnych dziejačaŭ partyi i dziaržavy, jakich jon razhladaje ŭ jakaści svaich sapraŭdnych abo patencyjnych praciŭnikaŭ… Dziejańni Amina vyklikajuć usio bolšaje niezadavalnieńnie prahresiŭnych siłaŭ. Kali raniej suprać jaho vystupali členy hrupy «Parčam», to zaraz da ich dałučajucca i prychilniki «Chalk» (dźvie frakcyi marksiscka-leninskaj Narodna-demakratyčnaj partyi Afhanistana — Red.), asobnyja pradstaŭniki dziaržaŭnaha aparatu, armii, intelihiencyi, moładzi. Heta vyklikaje niaŭpeŭnienaść u Amina, jaki šukaje vychad na šlachach uzmacnieńnia represij, što ŭ jašče bolšaj stupieni zvužaje sacyjalnuju bazu režymu».
Hety tekst byŭ pryniaty na Palitbiuro 31 kastryčnika. Projdzie paŭtara miesiaca — i 12 śniežnia Palitbiuro vyrašaje Amina likvidavać.
Amina i jaho plamieńnika Asadułu, jaki kiravaŭ Słužbaj biaśpieki Arhanizacyi rabočaj kontrraźviedki (KAM), płanavałasia niejtralizavać pry dapamozie zahadzia ŭkaranionaha ŭ ich asiarodździe ahienta. Jon pavinien byŭ padmiašać u ich ježu atrutu. Raźličvali, što kali jana pačnie dziejničać, to ŭ prezidenckim pałacy pačniecca panika, savieckija padraździaleńni vyjduć z Bahrama i zachopiać rezidencyju Amina.
Apoŭdni 13 śniežnia «mierapryjemstva z vykarystańniem śpiecsrodkaŭ» — tak eŭfiemistyčna nazyvali atručvańnie — było praviedziena. Padraździaleńniam dali kamandu na zachop abjekta «Dub» (pałac Ark u centry Kabuła, dzie tady była rezidencyja kiraŭnika dziaržavy). Ale nieŭzabavie ŭśled prahučała kamanda «adboj». Na Amina jad nie padziejničaŭ zusim: ci to dozu nie raźličyli, ci to dziejańnie jaje asłabiła koka-koła, jakoj Amin vypiŭ za abiedam, ci to asnoŭnaja porcyja atruty dastałasia jaho plamieńniku, jaki abiedaŭ razam z Aminam. Jahony plamieńnik adčuŭ siabie drenna tolki na nastupnuju ranicu, Asadułu adpravili na lačeńnie ŭ SSSR. (Paśla źmieny ŭłady jon apyniecca spačatku ŭ Lefortaŭskaj turmie, a zatym budzie departavany ŭ Afhanistan i rasstralany.)
14 śniežnia ŭ Bahram byŭ nakiravany bataljon 345-ha hvardziejskaha asobnaha parašutnadesantnaha pałka dla ŭzmacnieńnia bataljona 111-ha hvardziejskaha parašutnadesantnaha pałka 105-j hvardziejskaj pavietranadesantnaj dyvizii, jaki z 7 lipienia 1979 hoda achoŭvaŭ u Bahramie savieckija vajennatranspartnyja samaloty i viertaloty. Adnačasova Karmal i niekalki jahonych prychilnikaŭ byli tajemna pryviezienyja ŭ Afhanistan i znachodzilisia ŭ Bahramie siarod savieckich vajskoŭcaŭ. Paśla admieny apieracyi Karmala terminova viarnuli ŭ SSSR.
Nieŭzabavie paśla hetaha 154-y asobny atrad śpiecyjalnaha pryznačeńnia HRU («musulmanski bataljon») atrymaŭ zahad na pieradysłakacyju ŭ Kabuł, dzie jaho raźmiaścili pamiž 1-m i 2-m bataljonami afhanskaj nacyjanalnaj bryhady z zadačaj pa ŭzmacnieńni achovy pałaca Amina. «Musulmanski bataljon» byŭ padmacavany dźviuma śpiechrupami KHB.
Amin usio jašče ničoha nie padazravaŭ. Jahonyja struktury byli pranizanyja ahienturaj. U jaho ž samoha vušej ni ŭ Maskvie, ni ŭ savieckim kantynhiencie nie było.
Zahad źvierchu pa likvidacyi Amina byŭ tolki vusnym. U vyniku pravału ŭsiu adkaznaść musili pierakłaści na kamandzira — maŭlaŭ, samadziejnaść.
Savieckim bajcam było ciažka zrazumieć, čamu treba zabić kiraŭnika susiedniaj dziaržavy, pra jakoha savieckija haziety pisali tolki dobraje. Tamu pierad bojem im skazali, što Amin — ahient CRU. Tłumačyć, što praźmiernaja žorstkaść Amina, jaho dyktatarstva pahražaje pryvieści da vybuchu i sychodu Afhanistana z savieckaj śfiery ŭpłyvu, paličyli zaskładanym dla bajcoŭ.
Bajcam prapanavali dla śmiełaści pa sto hram harełki. Dla pieravažnaj bolšaści heta była pieršaja ŭ žyćci bajavaja apieracyja.
27 śniežnia saviecki ahient, kuchar Amina, padsypaŭ jamu atrutu druhi raz. Ciapier užo zabojna. Amin samleŭ. Savieckija daktary — saviety tatalna atačyli Amina svaimi ludźmi — kinulisia viartać prezidenta da prytomnaści. Jany nie viedali, što jaho atrucili svaje ž, bo ŭsio rabiłasia ŭ strohaj tajamnicy.
Tym časam pa sihnale z pałaca kala 700 čałaviek, uklučajučy bajcoŭ śpiechrupaŭ KHB «Alfa» i «Zienit», apranutych u afhanskuju formu, vyjechali na šturm na vajskovych aŭtamabilach z afhanskimi apaznavalnymi znakami. Sihnałam da pačatku šturmu staŭ vybuch vuzła suviazi na centralnaj płoščy horada.
Pałac «Tadž-biek» praz dva dziesiacihodździ paśla šturmu. 2007 hod. Fota: wikimedia.commons
Boj u pałacy doŭžyŭsia 43 chviliny. Achova Amina, spres idejnyja kamunisty, akazała niečakana žorstkaje supraciŭleńnie, i 11 napadnikaŭ zahinuli, u tym liku kamandzir hrupy pałkoŭnik Hryhoryj Bajarynaŭ, načalnik škoły padrychtoŭki ahientaŭ śpiecapieracyj adździeła KHB № 8 u Bałašysie pad Maskvoj.
Bližej da kanca šturmu Amin aprytomnieŭ.
Pieršym jaho zahadam adjutantu było: zvani savieckim i papiaredź ich ab napadzie na pałac. «Savieckija dapamohuć!» — dadaŭ jon. «Heta savieckija napali!» — kryknuŭ jamu adjutant. Ad hetych słoŭ Amin raźjušyŭsia, schapiŭ popielnicu i kinuŭ jaje ŭ adjutanta z krykam: «Iłžeš, nie moža być!»
Nočču Kabulskaje radyjo paviedamiła, što pa rašeńni revalucyjnaha suda Amin prysudžany da śmiarotnaha pakarańnia i prysud pryviedzieny ŭ vykanańnie.
Rasstralali nie tolki Amina. Zabili taksama ŭsich jaho svajakoŭ mužčynskaha połu. Zahinuŭ i adzin z daktaroŭ Amina, pałkoŭnik Viktar Kuźniečankaŭ. Žyvoj zastałasia tolki niepaŭnaletniaja dačka Amina. Joj prastrelili abiedźvie nahi. Usie žančyny ź siamji Amina prasiadziać u turmie 13 hadoŭ.
U noč z 27 na 28 śniežnia ŭ Kabuł z Bahrama pad achovaj supracoŭnikaŭ KHB i desantnikaŭ prybyŭ «vierny siabar savieckaha naroda» Babrak Karmal. Radyjo Kabuła pieradało zvarot novaha kiraŭnika da afhanskaha naroda, u jakim byŭ abvieščany «druhi etap revalucyi».
Maskoŭskaja hazieta «Pravda» 30 śniežnia napisała, što «ŭ vyniku ŭźniataj chvali narodnaha hnievu Amin razam sa svaimi pasłuhačami paŭstaŭ pierad spraviadlivym narodnym sudom i byŭ pakarany».