Zaciemki antypoda

Japonskija natatki Paŭła Łyčkoŭskaha.

Japonskija natatki Paŭła Łyčkoŭskaha.

Trapiŭšy ŭ Japoniju, chutka razumieješ, što Kraina ŭschodnaha sonca – heta nia toje, što my bačym pa televizii, nia toje, što piša pra jaje papsovaja litaratura, nia tolki Tokijo dy Osaka. Treba tolki pakinuć mehapolisy i pavandravać pa nieŭrbanizavanaj častcy Japonii, kab pierakanacca: bolšaja častka Japonii nie takaja ŭžo «zachodniaja», ci, lepš skazać, nie takaja ŭžo pa-zachodnicku sučasnaja. Jana nikoli takoju nie była, i, imavierna, nikoli nia budzie.

Heta niešta niaŭłoŭnaje. Niešta zusim pobač, ad čaho časam pa tabie prabiahajuć dryžyki. Heta niejki duch. Sprakavietny Duch, jaki ŭ samaj ziamli, harach, kamianioch – i ludziach. Napeŭna, kožny, chto pryjaždžaje ŭ Japoniju, traplaje pad jahony ŭpłyŭ. Bo ja nie mahu dać rady racyjanalnamu tłumačeńniu taho adčuvańnia, što achinała mianie navat u tych ža Tokijo i Osacy – što voś u nastupny momant z-za kuta vuń taho hmachu na mianie vyskačyć nie naviutkaja «tajota» ci mataroler, a žvavy rykša ź biełatvaraj žančynaj u bahatym kimano za jahonaj śpinaj ci smuhlavy vieršnik pry dvuch miačach. I kryj boža, kali ty, nachabnik, dazvoliš sabie niepačesna zirnuć na jaho!

* * *

Prajezd u haradzkim transparcie stroha adrehulavany: uvachod praz zadnija dźviery, apłata za prajezd pierad vychadam praź piarednija. I navat šyldački «ŭvachod tut» i «vychad tut», pa sutnaści, niepatrebnyja. Bo heta ŭžo zvyčka, element štodzionnaha žyćcia. Kolki raz bačyŭ, jak raschvalavany pasažyr, jaki z-za natoŭpu ŭ tramvai vymušany vyjści praz zadnija dźviery, bieham biažyć da hałavy vahona, kab, niesupynna prosiačy prabačeńnia ŭ kiroŭcy, kinuć manetku ŭ skrynku dla hrošaj.

Praz paru tydniaŭ i ja pačaŭ pačuvacca niajomka, kali sam traplaŭ u padobnyja varunki. I ŭžo, nie zaŭvažna dla siabie, ja taksama biahu da piarednich dźviarej i prašu prabačeńnia...

Voś ža, kažuć, što čałaviek chutka pryzvyčajvajecca da dobraha. Dadam: i da sumlennaha taksama.

* * *

U Japonii na ciahnikach nia jeździać zajcam. Časam heta prosta niemahčyma, bo na šmat jakich čyhunačnych stancyjach, pasažyr musić płacić jašče pierad uvachodam na vakzał. Ale sprava nia ŭ hetym. Reč u pryncypie.

U vioscy Omura, što tulicca niedzie pamiž pakručastymi bambukavymi pahorkami i ŭściažnymi rysavymi palami Kiusiu, mnie vypała čakać pierasiadki na ciahnik da Nahasaki. Tut na maleniečkim supynku staić stareńki budynak, dzie ŭsiahuśki: kasa, prybiralnia dy para łavačak u pačakalni. Sa słužkaŭ – kasirka dy stary dzied. Kab trapić na peron biez kvitka, treba ŭsiaho tolki zbočyć na vuzieńkuju ściažynku, što idzie naŭprost ad platformy vakzału da viaskovaj vułački. Ale ŭsie iduć praz hałoŭny ŭvachod i kasu. Ja ŭpeŭnieny, što ŭ viaskoŭcaŭ navat dumki nie ŭźnikaje skarystacca toj darožkaj nie pa pryznačeńni. Mo toj ściažynkaj chodzić tolki toj stary dzied sa stancyi, kali štodnia viartajecca dachaty...

Najlepšym pryncypam jość zvyčaj. Kali niama patreby zadavacca pytańniem, čamu ja rablu tak, a nia hetak, i adkazvać sabie i druhim: «Z pryncypu».

* * *

Štohod 9 žniŭnia, u hadaviny nahasackaj trahiedyi, japoncy, tutejšyja i pryježdžyja, prychodziać da memaryjału, što paŭstaŭ u Epicentry – miescy, nad jakim u 1945 hodzie vybuchnuŭ Taŭstun. U hety dzień na hranicie memaryjalnaj steły zamianiajecca šylda, na jakoj vybitaja ličba, štohod novaja, a ŭ sklapieńniach padziemnaha muzeju pakidajecca śpis imionaŭ, štoraz daŭžejšy.

Śpis achviaraŭ trahiedyi – mienavita achviaraŭ, a nia prosta paciarpiełych ad radyjacyi – kožny hod pavialičvajecca za košt tych, chto za minuły hod adyšoŭ u niabyt. Akramia proźviščaŭ tych, chto zahinuŭ 9 žniŭnia 1945 hodu, u śpis zaniesienyja imiony ŭsich nahasakcaŭ, što pieražyli toj žudasny dzień u horadzie, naradzilisia ci kali-niebudź žyli tut paśla bambavańnia. I imiony ichnich dziaciej. Nichto nie vyśviatlaje historyju chvaroby dy abstaviny śmierci niabožčykaŭ, nichto nie zadajecca pytańniem, jak na žyćcio – i śmierć – paŭpłyvała radyjacyja. Nichto nie abciažarvaje siabie zališnimi dokazami nehatyŭnaha ŭpłyvu radyjacyi na zdaroŭje čałavieka. Dastatkova taho, što sam čałaviek ci jahonyja baćki, dzieci byli Tam, bačyli Heta, naradzilisia i žyli ŭ Hetym. I Heta skalečyła ichniaje žyćcio. Bo – chto dakaža advarotnaje?

* * *

Vulicy miesta ad ranicy da zachodu burlać ludźmi, jakija viečna kudyści śpiašajucca, štodnia abciažaranyja budzionnymi ž spravami. Na adnoj takoj vulicy staić budyjski manach. U adnoj ruce zvanočak, u druhoj – maleńkaja torbačka. Jon źbiraje hrošy dla svajho chramu, što staić niepadalok. Z-pad nizkaha kapieluša vidać, jak ruchajucca vusny – manach čytaje malitvu. Dzyń, pračytana jašče adna častka sutry. Ludzki patok niesupynna pniecca napierad. Dzyń, z kramy, nasuprać jakoj staić nieruchomaja postać, vyjšaŭ hruzčyk ź niejkimi kuframi i źmiašaŭsia ź ludzkim moram. Dzyń, maładaja kabieta prypyniłasia, kab dać manachu kolki manetak. Dzyń, toj čytaje błasłavieńnie, dzyń-dzyń, žančyna zvodzić ładki, ledź zaŭvažna schinaje hałavu – i voś jaje ŭžo niama. Dzyń. Voś i viečar, manach pajšoŭ sabie...

Było adčuvańnie prabudžeńnia.

Mnie zdajecca, što ŭ toj dzień ja zrazumieŭ dla siabie budyzm. Paradaksalna, ale z troch suśvietnych relihijaŭ tolki budyzmu pryščapili hety «-izm», jaki najmienš jamu pasuje. Budyzm uvohule mała padobny na relihiju, prynamsi tuju relihiju, što my zvykli nazyvać suśvietnaj. U im niama dahmataŭ i misijanerskaha pačatku, ahresiŭnaści i ambitnaści. Uvohule ŭ im niama šmat taho, čaho my jamu prypisvajem – i jość šmat taho, čaho my nia viedajem. Jon nie zaklikaje, a maŭčyć. Jon nie šturchaje i nia strymlivaje – jon suziraje. Nieruchomaja postać na burlivaj vulicy. Dzyń...

Było adčuvańnie stomy.

* * *

Japonski cud – heta nie IT-technalohii i nie bejsbolnaja «J-Liha». Cud pa-japonsku – heta aŭtamat pa prodažy piva. Tyja, chto byvaŭ u Eŭropie ci Amerycy, viedajuć henyja vendor machines, ale ŭ adroźnieńnie ad amerykanskich i eŭrapiejskich, dzie možna nabyć jakijaś čypsy ci pepsi-kołu (takich u Japonii taksama ŭdostal), japonskija chanbajki mohuć vydavać, akramia jabłyčnaha i apelsinavaha, jašče i jačmienny sok. Štodnia, z šostaj ranicy da adzinaccataj viečara. Naturalna, na kožnym takim aŭtamacie majecca nalepačka ź viadomaj lakaničnaj frazaj «Dzieciam da 18...», jakaja šmat dla kaho (z našaj častki śvietu) padasca niedarečnaj.

Ale – i heta japonski cud №2 – ja nikoli nia bačyŭ, kab chtości ź japonskaj moładzi złoŭžyvaŭ hetym dasiahnieńniem japonskaj ekanamičnaj dumki.

A jašče ž jość aŭtamaty pa prodažy cyharetaŭ...

* * *

Adno ź pieršych uražańniaŭ u Japonii: na darohach tut haniajuć varjaty. Adrazu ŭspaminajecca klasyčny anekdot pra brytancaŭ i «henych šalonych eŭrapiejcaŭ». Tradycyjnaje «pahladzi naleva, potym naprava» tre było terminova zamianiać na procilehłuju aksijomu. Nia toje što ciabie tut mohuć zadušyć – chutčej kiroŭca daść svajoj mašynie ŭlacieć u kiuvet ci pieraličyć bamperam prydarožnyja słupy, – ale pačuvaješ siabie niejak bolš pavolna, kali asensoŭvaješ, što mašyna sprava – heta norma.

Kaliś žychary Staroha Śvietu nazyvali nasielnikaŭ Tera Aŭstralijus antypodami i ličyli, što tam ludzi pavinny chadzić na hałovach. Kali biełarus, palak, niemiec ci navat amerykaniec pryjaždžaje siońnia ŭ Anhielščynu, Aŭstraliju ci Japoniju, jon usio adno pačuvaje siabie trochi jak u varjatni. Jak ža ž musić pačuvacca japoniec na čužynie, dla jakoha amal uvieś śviet pieraviernuty z noh na hałavu, jak jamu žyviecca siarod varjataŭ, siarod antypodaŭ?..

* * *

Tym, chto śmiajecca i kpić nad niahiehłymi formami «Zaparožcaŭ» i «Žyhuloŭ», varta pajeździć pa japonskich miastečkach. Harantuju, vy budziecie pa-novamu stavicca da niaščasnych dzietak savieckaha aŭtamabilebudavańnia. Paśla ekskursii, pahatoŭ prajezdu, na strašeńnieńkich japonskich samachodzikach pryzavyja miescy ŭ naminacyi «apateoz minimalizmu i ŭtylitaryzmu siarod aŭto» ŭ vas stała zojmuć «micubišy», «suzuki» i «kavasaki».

* * *

Na kampus hałoŭnaha korpusu ŭniversytetu Nahasaki rehularna pryjaždžaje mabilnaja labaratoryja sa špitalu taho ž universytetu. Studenty medyčnaha fakultetu źbirajuć tut donarskuju kroŭ. Usie achvotniki atrymlivajuć volny ad zaniatkaŭ dzień i kvitok na dobry śniadanak u stałoŭcy.

Moj syryjski siabra Fadzi maje redkuju čaćviertuju hrupu. Praź dzień pa zdačy kryvi jon atrymaŭ razam ź piśmovaj prośbaj stać rehularnym donaram maleńkuju knižačku, dzie byŭ raśpisany, va ŭsich detalach, analiz jahonaj kryvi. Hrupa j rezus-faktar zajmali tolki dva radki, usiaho ich tam było nia mienš za dvaccać: usie fermenty, sakrety ci što tam jašče. Moža, navat hienom jahony.

Niechta adznačyŭ, što, maŭlaŭ, viadoma, japoncy zadarma svaju kroŭ davać nia chočuć, a biedny syryjec i za bubliki pahodzicca. (A darečy, kamu ź dziaciej Savietaŭ takaja dumka nie pryjšła b u hałavu? Pytajusia, bo tak padumaŭ byŭ i ja sam.) Potym ja niejak uzhadaŭ toj vypadak i zapytaŭsia: a čamu b i nia tak? Što błahoha, kali za dabroty treba płacić i kali kankretnym vysiłkam adpaviadaje adpaviednaja ŭznaharoda? Čaho ŭ hetym drennaha, pahatoŭ što ŭsie atrymlivajuć vyhadu? Bo Fadzi, jaki, akramia daviedki i «bublikaŭ», zdajecca, ničoha nie zajmieŭ, nasamreč adčuŭ maralnaje zadavalnieńnie ad toj viedy, što jahonyja piaćdziasiat ci sto mililitraŭ kryvi mohuć vyratavać žyćcio čałavieka, ź jakim jon nikoli j nie pazdaroŭkajecca. Bo lekary atrymali amal za tak (i što? Nu nie dla siabie ž uziali!) redkuju kroŭ. Bo pacyjentu viarnuli zdaroŭje, jakoje nijakimi hrašyma nia vymieryć, da taho ž, zapłaciŭšy tyja nat vialikija hrošy, čałaviek budzie, miž inšym, upenieny, što nie padchapiŭ jakiś hiepatyt, syfilis, ŚNID ci jašče jakuju zarazu. Bo studenty-medyki atrymali prafesijny dośvied. I navat uvieś universytet Nahasaki apasrodkavana skarystaŭ z sytuacyi, bo ŭmacavaŭ dobruju reputacyju svajho medyčnaha departamentu.

Chcivaść – heta nia tolki hrech, ale i chvaroba. Razam z zajzdrajściu jana hałoŭnaja chvaroba postsavieckaha hramadztva.

Jak lekavacca? Nia viedaju. Tolki viedaju (ci, moža, maru?), kali chvaroba adstupić. «Za ŭsio treba płacić». My pazbavimsia ŭsich chvarobaŭ, kali da nas pryjdzie razumieńnie taho, što płaciać nia tolki za błahoje, ale i za dobraje. A za dobraje płacić jašče i pryjemna. A dabro – jano viartajecca.

* * *

Nievynosna było ciarpieć, tak horła pierasochła. Na pavierchni vady płavała niešta alejnaje, ale tak chaciełasia pić, što ja piła tuju vadu prosta razam z toj alejnaj pleŭkaj...

Vada – symbal žyćcia. Jaje šmat u Nahasaki.

Dziŭna, ale japoncy, uzhadvajučy padziei 1945 hodu, nie vykazvajuć nianaviści da amerykancaŭ – tolki chitajuć hałovami i cicha niešta šepčuć. Maŭlaŭ, sami vinavatyja.

Ale jany pamiatajuć.

Bolšaść japoncaŭ nia vieryć u Boha. U ich nie było Zbaŭcy, jaki adpuściŭ by ichnyja hrachi. Mahčyma, 9 žniŭnia 1945 hodu jany atrymali svajo zbavieńnie?

Cikava, što pakutnikami stali žychary samaha chryścijanskaha horadu Japonii...

* * *

Vandroŭki pieššu i na rovarach pa harystych vakolicach Nahasaki mianie navučyli: zusim nia ciažka vypravicca ŭ doŭhaje padarožža nieviadoma kudy. Ciažka pajechać tudy ŭ druhi raz, kali kožnaja častka tvajho cieła dakładna pamiataje maršrut.

Fota

Kamientary da artykuła