U Rasii chočuć admianić reabilitacyju značnaj kolkaści achviar savieckich represij. Pakinuć tolki apalityčnych i «dobranamieranych»

Adpaviedny prajekt zahada padrychtavaŭ hienprakuror Rasii Ihar Krasnoŭ, pieradajuć rasijskija miedyja. Pavodle prajekta, prakuratura budzie «na pastajannaj asnovie» vyjaŭlać i admianiać reabilitacyju tych ludziej, jakija ŭ savieckija časy zmahalisia sa zbrojaj u rukach suprać balšavikoŭ, byli abvinavačany ŭ nacyjanaliźmie, dapamahali nacystam ci prosta ličylisia zdradnikami ŭ šyrokim sensie.

Hienieralny prakuror Rasii Ihar Krasnoŭ. Fota: Contributor Getty Images

Jak paviedamlaje bujny pradziaržaŭny resurs Lenta.ru, hienieralny prakuror Rasii Ihar Krasnoŭ padrychtavaŭ prajekt zahadu ab uniasieńni źmienaŭ u rasijski zakon «Ab reabilitacyi achviar palityčnych represij», što

pryviadzie da admieny rašeńniaŭ ab reabilitacyi istotnaj kolkaści achviar palityčnych represij za ŭvieś pieryjad isnavańnia savieckaj ułady, uklučajučy epochu Stalina, adnaho z samych kryvavych dyktataraŭ u historyi čałaviectva.

Adzin z punktaŭ zahadu abviaščaje, što «orhanam ułady va ŭstanoŭlenym paradku buduć davacca materyjały pa praviadzieńni pracy pa adnaŭleńni histaryčnaj spraviadlivaści i pravoŭ achviar palityčnych represij, nie dapuščajučy apraŭdańnia pamahatych nacystaŭ i zdradnikaŭ Radzimy. U adnosinach da takich asob na pastajannaj asnovie płanujecca arhanizoŭvać pracu pa vyjaŭleńni i admienie rašeńniaŭ ab reabilitacyi».

Zychodziačy z tekstu zahadu, u vypadku jaho pryniaćcia pad dereabilitacyju mohuć trapić tysiačy ludziej, jakija atrymali hety status u 1950-ja, 1980-ja i 1990-ja hady, adznačaje Lenta.ru. Taksama praces dereabilitacyi moža zakranuć paciarpiełych ad represij zamiežnikaŭ, navat kali jany byli pakaranyja śmierciu bieź jakoha-niebudź suda. Tak, u inšym punkcie zahadu skazana, što rašeńni ab admienie reabilitacyi ŭ adnosinach da zamiežnikaŭ płanujecca nakiroŭvać u adpaviednyja krainy praz rasijski MZS.

Jak miarkuje apytanaja resursam Lenta.ru staršy navukovy supracoŭnik Muzieja historyi HUŁAHa Taćciana Palanskaja, novy zahad zakranie ŭ pieršuju čarhu tych, chto zmahaŭsia sa zbrojaj u rukach suprać savieckaj ułady, byŭ abvinavačany ŭ nacyjanaliźmie i ŭdziele ŭ nacyjanalistyčnych arhanizacyjach («banderaŭcaŭ», «ułasaŭcaŭ», «lasnych bratoŭ» i inšych, pieraličvaje Palanskaja). Pry hetym dla zvyčajnaha hramadzianskaha nasielnictva pahroza admieny reabilitacyi značna mienšaja.

«Chutčej za ŭsio, bolšaść tych, chto byli abvinavačanyja ŭ kałabaracyi z nacystami, a zatym reabilitavanyja pa sudzie, naŭrad ci buduć pazbaŭleny reabilitacyi. Siarod ich było šmat zvyčajnych žančyn, jakija apynulisia na akupavanaj terytoryi i byli vymušanyja pracavać na niemcaŭ, kab prakarmić dziaciej», — ličyć Palanskaja.

Niamieckija sałdaty rehistrujuć miascovych žycharoŭ akupavanaha Mahilova, 1941 hod. Krynica: Bild

Inšaha mierkavańnia prytrymlivajecca rasijski palitołah i historyk Alaksiej Makarkin, jaki kaža, što praces admieny reabilitacyj užo idzie i kanstatuje rezki rost kolkaści rašeńniaŭ ab pazbaŭleńni hetaha statusu.

«Važna toje, što admieny ŭžo iduć, i možna ŭjavić sabie prykładny viektar ruchu hetaha pracesu. Kali raniej fiksavalisia tolki adzinkavyja vypadki admienaŭ reabilitacyj, źviazanyja z abvinavačvańniami ŭ vajennych i inšych adyjoznych złačynstvach, to ŭ apošni čas ich kolkaść pavialičyłasia, bo prajekt robić hety praces pryjarytetnym.

Plus da taho pašyrajecca kolkaść padstaŭ i ich interpretacyj dla admienaŭ. Naprykład, dapamoha nacystam. Ci padpadaje pad heta, skažam, udzieł u prapahandysckich akcyjach niemcaŭ? Kali ŭ 1990-ja hady zychodzili z taho, što chutčej nie padpadaje, to ciapier pazicyja źmianiłasia i stanovicca davoli taki adnaznačnaj: padpadaje», — zajaŭlaje Makarkin.

Pa infarmacyi rasijskaj haziety «Kommiersant», z 2022 hoda Hienprakuratura Rasii pierapravieryła 14 tysiač rašeńniaŭ ab reabilitacyi achviar palityčnych represij i admianiła 4 tysiačy.

Jak zaklučaje Makarkin, častka rasijskaha hramadstva, u asnoŭnym ludzi starejšaha pakaleńnia, nie sumniavajucca ŭ tym, što «niama dymu biez ahniu» i «raz represavanyja — značyć, vinavatyja». Pradstaŭniki starejšaha pakaleńnia da hetaha času nie mohuć šmat čaho daravać tamu ž Chruščovu, Harbačovu, i Jelcynu, u tym liku i reabilitacyi palityčnych achviar, što jany ličać častkaj «hłyboka pamyłkovaj i złačynnaj» palityki destalinizacyi, jakaja, na ich dumku, u rešcie rešt pryviała da razvału SSSR.

«Pavodle apytańniaŭ, kali ŭ 1992 hodzie rasijanie ličyli, što raspad SSSR źviazany ŭ pieršuju čarhu z abjektyŭnymi faktarami, to ŭ 2000-ja samaj papularnaj viersijaj stała teoryja zmovy: maŭlaŭ, zhavarylisia niekalki čałaviek i naŭmysna razvalili krainu. Hetyja ludzi ciapier prychodziać da vysnovy: kali zmova była ŭ 1991-m, čamu b jaje nie mahło być u 1930-ja, i tamu represii apraŭdany.

«Dla hetych ludziej admiena častki reabilitacyj stanie dadatkovym arhumientam na karyść taho, što jany pieršapačatkova mieli racyju. Adnak u Hienprakuratury aficyjna zapeŭnivajuć, što nie buduć razhladać spravy davajennaha času i paślavajennyja spravy, nie źviazanyja ź Vialikaj ajčynnaj vajnoj. 

My nie viedajem, čym usio heta skončycca. Tamu što, jak kazaŭ Harbačoŭ, varta tolki pačać i dalej — praces pajšoŭ», — padsumoŭvaje Makarkin.

Michaił Harbačoŭ (źleva) i Barys Jelcyn, 23 žniŭnia 1991 hoda. Fota: GEORGES DEKEERLE / SYGMA

Ciapierašni varyjant rasijskaha zakonu «Ab reabilitacyi achviar palityčnych represij», u jaki pakul što nie ŭnieśli vyšejzhadanyja źmieny, kaža, što «ŭ časy savieckaj ułady miljony ludziej stali achviarami samavolstva tatalitarnaj dziaržavy, padvierhlisia represijam za palityčnyja i relihijnyja pierakanańni pa sacyjalnych, nacyjanalnych i inšych prykmietach.

Represii, pavodle tekstu zakona, ładzilisia nie tolki suprać hramadzian Rasii, ale i suprać hramadzian byłych savieckich respublik (uklučajučy Biełaruś) a taksama inšych zamiežnych hramadzian i asob biez hramadzianstva.

U zakonie asabliva paznačajecca piaty artykuł, jaki ŭ kantekście siońniašnich namahańniaŭ Hienprakuratury Rasii vyhladaje najbolš uraźlivym dla patencyjnych źmien. Voś što ŭ im napisana.

Artykuł 5. Nižejpieraličanyja dziejańni pryznajucca biaśpiečnymi dla hramadskaha ładu, i z pryčyny hetaha, niezaležna ad faktyčnaj abhruntavanaści dadzienych abvinavačvańniaŭ, reabilitujucca asoby, asudžanyja za:

1. antysavieckuju ahitacyju i prapahandu (samaja masavaja nahoda dla palityčnych represij savieckich hramadzian, jakaja pačała dziejničać jašče da Vialikaj ajčynnaj, asabliva ŭ vyhladzie častki dziasiataj sumna viadomaha 58-ha artykuła Kryminalnaha kodeksa SSSR — «NN»);
2. raspaŭsiudžvańnie śviadoma łžyvych vydumak, jakija haniać saviecki dziaržaŭny ci hramadski ład;
3. parušeńnie zakonaŭ ab adździaleńni carkvy ad dziaržavy i škoły ad carkvy;
4. zamach na asobu i pravy hramadzian pad vyhladam vykanańnia relihijnych abradaŭ;
5. ucioki ź miescaŭ pazbaŭleńnia voli, miescaŭ vysyłki i śpiecpasieliščaŭ, miescaŭ pryciahnieńnia da prymusovaj pracy va ŭmovach abmiežavańnia voli asob, jakija znachodzilisia ŭ nazvanych miescach u suviazi ź nieabhruntavanymi palityčnymi represijami.

Kamientary da artykuła