U tralejbusie pa-biełarusku

U 29 depo pracujuć biełaruskamoŭnyja kanduktarka i kiroŭca.

29 tralejbus. Napałovu sonnyja pasažyry ŭciskajucca ŭ sałon.

«Jak vy razmaŭlajecie na rodnaj movie, dyk ja kuplu ŭ vas prajazny»

Pierš čym padyści i paznajomicca ź biełaruskamoŭnaj kanduktarkaj, vyrašyła prajechać ź joj voz-druhi (tak kanduktary pamiž saboj nazyvajuć kruh, jaki robić tralejbus).

Na adnym z prypynkaŭ u sałon, praktyčna pusty, zachodzić zadumiennaja maładzica i zajmaje miesca la akna. Kanduktar, byccam śpiecyjalna, padychodzić da pasažyrki nie adrazu. — Chacieła vas pakryŭdzić i nie padyści, — sprabuje razradzić atmaśfieru.

— Paviercie, ja ni kropielki nie pakryŭdziłasia b, — uśmichajecca jana ŭ adkaz i adličvaje 700 rubloŭ.

— Sonca majo, u nahach praŭdy niama. Prysiadźcie, adpačnicie. Ja ž baču, što vy stamilisia, — źviartajecca kanduktarka da maleńkaj babuli i, padtrymlivajučy jaje pad ruku, padvodzić da kresła. Taja zaŭśmichałasia i sieła. Choć da hetaha, a volnych miescaŭ było dastatkova, sadzicca nie źbirałasia.

— Biełarusačka vy naša, — abradavałasia, ubačyŭšy lubimuju kanduktarku, žančyna z valizkaj, jakaja zajšła ŭ sałon na prypynku la Kamaroŭskaha rynku. — Pahutarcie z nami krychu.

— Voj, nu i dzivosy! — ustupaje ŭ razmovu mužčyna ź biarozavym vienikam u cełafanavym pakiecie. — Kali b nie čuŭ na svaje vušy, dyk i nie pavieryŭ by, što ŭ nas, u Minsku, kanduktar moža na rodnaj movie abilečvać. Ja ž kožny čaćvier na hetym tralejbusie ŭ łaźniu jezdžu, ale čamuści vas nie sustrakaŭ. Tak pryjemna, da dušy. A chočacie, ja vam vierš pračytaju na rodnaj movie Niła Hileviča (čytaje). Ja, viedajecie, z Bykavym byŭ znajomy, jon mnie navat knihu svaju padpisaŭ: «Na pamiać Chviedaru S. ad Vasila Bykava». Ja ž tak pa-biełarusku nie nadta časta razmaŭlaju. Niama z kim. Adzin žyvu.

— Dyk vy čaściej jeździcie, budziem z vami razmaŭlać, — prapanoŭvaje kanduktarka i znoŭ prymajecca za pracu.

— Chvaliciesia. Kali łaska. Dziakuj.

— U mianie prajazny, — adkazała pasažyrka ŭ šykoŭnym futry i dadała: — Jaki hołas pryhožy…

— A vy što majecie?

— Taksama prajazny. Voś, hladzicie.

— Moža, na nastupny miesiac chočacie nabyć?

— Hrošaj pakul niama, voś piensiju atrymaju…

— A ja kuplu ŭ vas prajazny, — padchoplivaje mužčyna. — Nie źbiraŭsia, ale jak vy razmaŭlajecie na rodnaj movie, dyk kuplu.

«Pačuŭ, što havaru pa-biełarusku, dyk ledź z kułakami na mianie nie nakinuŭsia»

Valancina Vasiljeŭna Kavalonak pracuje kanduktaram na čverć staŭki biez małoha hod. Da hetaha bolš za 30 hadoŭ kruciła «baranku» tralejbusa. I ŭvieś hety čas prypynki abjaŭlała pryncypova tolki pa-biełarusku.

— Valancina Vasiljeŭna, ci davodziłasia vam sustrakać u Minsku biełaruskamoŭnych kanduktaraŭ?

— Asabista nie. Ale pasažyry kazali, što i na 53 maršrucie žančyna abilečvaje pa-biełarusku. Vielmi pryjemna, što nie ja adna.

— Vas, peŭna, časta pasažyry dajmajuć pytańniem, nakštałt «Čamu pa-biełarusku?». Jak reahujecie?

— Na roznyja pytańni davodzicca adkazvać. Cikaviacca, ci z BNF ja. «Moža, i tam ludzi niadrennyja jość, — adkazvaju zvyčajna. — Ale BNF sam pa sabie, ja sama pa sabie». «A čamu razmaŭlajecie pa-biełarusku?» «Tamu što heta mamina mova, maja mova, dy ŭ rešcie rešt mnie jana padabajecca». Časta ludzi prymajuć mianie za nastaŭnicu biełaruskaj movy. A nie tak daŭno maładyja chłopcy ŭ adkaz na majo «Što majecie na prajezd» zajavili: «Hovoritie na russkom jazykie, my vas nie ponimajem». A ja kažu: «Chłopcy-małojcy, kali ja pryjazdžaju ŭ vašu krainu, ja ž nie prašu, kab vy razmaŭlali na biełaruskaj movie».

— Heta byli rasijanie?

— Nie viedaju, u ich ža na tvary nie napisana. Mahčyma, i našy. Čaho tolki nie prydumajuć, aby tolki za prajezd nie płacić. Chutčej za ŭsio našy — sapraŭdnyja inšaziemcy vielmi radujucca, kali čujuć biełaruskuju movu. Hladziš na ich tvary i adrazu razumieješ, što im padabajecca. Prosiać parazmaŭlać jašče. A kitajcy dyk naohuł navat i adkazvać sprabujuć pa-biełarusku. I takoje było. Praciahvaju kitajcam tałončyki, a jany raspłyvajucca va ŭśmiešcy i kažuć mnie «dziakuj». Kali ja była ŭ Prybałtycy, pradavačka ŭ kramie, kali pačuła, što ja havaru pa-biełarusku, ździviłasia: «Dziŭny narod, biełarusy, čamu zaŭsiody nie razmaŭlajecie na svajoj movie, jana ž u vas takaja cudoŭnaja».

— A jak časta vam pasažyry adkazvajuć pa-biełarusku?

— Apošnim časam usio čaściej i čaściej čuju ŭ adkaz na svajo «dziakuj» «i vam dziakuj». Pryčym tak reahujuć nie tolki ludzi majho pakaleńnia, ale i moładź. A dniami školniki z nastaŭnicaj jechali. Dyk treba było bačyć, jak dzietki zacikavilisia, kali pačuli biełaruskija słovy.

— Ja hladžu, vy takaja ŭśmiešlivaja zaŭždy, vietlivaja. Niaŭžo vas nikoli pasažyry nie vyvo-

dziać ź siabie?

— Pasažyry, sapraŭdy, roznyja sustrakajucca. Na dniach žančyna dvojčy prabiła adzin i toj ža tałončyk, ja zaŭvažyła i ŭkazała joj na heta. Jana ž u adkaz: «voj, nie moža być». Ja nie stała ź joj spračacca, prosta papiaredziła, što kali budzie kantrol, to nam abiedźvium — biada. Dyk jana adrazu ž paprasiła prabačeńnia i kupiła tałončyk. Ci jašče adna zvarotlivaja, ubačyŭšy, što babula pakazała mnie dakumienty na biaspłatny prajezd, prystroiłasia za joj. Maŭlaŭ, «i ja ź joju, supravadžaju». Taja advaročvajecca i kaža: «Dačuška maja, nie vier, ja jaje pieršy raz baču». I ahresiŭnyja pasažyry, što ni kažy, traplajucca. Na dniach chłopiec, hadoŭ tryccaci na vyhlad, nie bolš, kali pačuŭ, što havaru pa-biełarusku, ledź z kułakami na mianie nie nakinuŭsia. Ty ž bačyła, kolki ja tych słoŭ kažu «dziakuj dy kali łaska». Dyk i hetaha chapiła. Taki brud z vusnaŭ palacieŭ, što. Ja razumieju, što svarycca z takimi — sabie daražej. Pramaŭčała, uvažyła siabie, svoj uzrost. Mnie ž 60 užo. Bolš jak 30 hadkoŭ prarabiła kiroŭcam. A na darozie, vy ž viedajecie, taksama hrubijanaŭ chapaje. Zdarałasia, niechta padrazaŭ, dyk ja zaŭsiody siabie spyniała: «Vala, stoj spakojna, nie leź u butelku». Pomsta da dabra nas nie davozić. I tak paŭsiul. Ale, dziakuj bohu, čaściej ludzi ŭśmichajucca, kali čujuć majo «dziakuj». I hetyja ŭśmieški — samy kaštoŭny dokaz taho, što ja na pravilnym šlachu.

— A praŭda, što «zajca» kanduktar bačyć zdalok?

— «Zajac» — heta abraza. Ja nikoli nie ŭžyvaju takoha słova. A što vyličyć, ci jak ja kažu, «sfatahrafavać» pasažyra, jaki nie choča płacić za prajezd, nieskładana, heta praŭda.

«Kab usie my pačali havaryć pa-biełarusku, to stali b dabrejšymi»

— A jak zmahajeciesia z drennym nastrojem?

— U mianie jość praviła, jakoha starajusia prytrymlivacca. Vyjšaŭ z domu — pakiń usie prablemy tam, i drenny nastroj u tym liku. Raz pryjšoŭ u ludzi, dyk staŭsia da ich tak, jak ty b chacieŭ, kab stavilisia da ciabie. I, viedajecie, dla mianie heta nie składaje ciažkaści. Peŭna, tamu, što mnie maja praca ŭsio žyćcio padabałasia. Kab usim ludziam tak padabałasia, to jany byli b samyja ščaślivyja na śviecie.

— Ujavicie, što vy pryjšli na pracu, a ŭsie vakoł razmaŭlajuć pa-biełarusku…

— Tak cudoŭna było b! Mnie zdajecca, kab my ŭsie pačali razmaŭlać na rodnaj movie, to kožny z nas staŭ by našmat dabrejšym. Ale, u hetym ja pierakanana, pad prymusam ničoha nie budzie. Doŭha ŭ nas adbivali achvotu razmaŭlać na rodnaj movie… Pamiataju, jak ja pryjechała maładoj dziaŭčynaj u Minsk ź vioski. Zdarałasia, vyrviecca jakoje biełaruskaje słova, dyk haradžanie pačynajuć u śpinu kidać roznyja abrazy, nakštałt «sialpo» ci «dziaroŭnia»… Nie dziŭna, što saromielisia havaryć pa-biełarusku. A zaraz, naadvarot, hanarusia, što choć troški, ale sudakranajusia z rodnaj movaj. Sama vučusia i ŭnučku vuču. Palina ŭ pieršy kłas pajšła. Raz pryjšła sa škoły i chvalicca: «Babula, u kłasie nichto nie viedaŭ, što takoje patelnia, a ja im raskazała». Z damačadcaŭ patrebna, peŭna, pačynać. A nastaŭniki svaju pracu niachaj robiać. Mnohim, kaho ja sustrakaju ŭ transparcie, na rynku padabajecca biełaruskaja mova. Ja druhi raz kažu: «Davajcie i vy mianie padtrymajecie». Śmiajucca. Treba, kab kožny śviadoma pryjšoŭ da razumieńnia, što heta važna.

— Valancina Vasiljeŭna, u vas jość unikalnaja mahčymaść źviarnucca da ŭsich svaich pasažyraŭ praz našu hazietu, paprasić ich ab čym-niebudź…

— Boh jaho viedaje, što prasić. Voś siadziać u sałonie ŭsie surjoznyja takija… Chočacca, kab čaściej stavili siabie na miesca inšaha, dy spahadlivymi kab byli adzin da adnaho.

…Na prypynku la carkvy ŭ zadnija dźviery zajšli maładyja chłopcy. Apłacili prajezd i praciahnuli kanduktarcy płastykavuju butelku sa śvianconaj vadoj. Dziakuj, załatyja maje, ale ja tolki ŭčora sama chadziła ŭ carkvu. «Dyk usio roŭna vaźmicie, tralejbus akrapicie». Praŭdu kažuć: jak ty da ludziej — tak i jany da ciabie…

U tym ža tralejbusnym depo, što i naša hierainia, pracuje i biełaruskamoŭny kiroŭca.

Siarhiej ŠKIRONAK, kiroŭca tralejbusa № 33:

«Pasažyry na mianie hladziać, jak na inšapłaniecianina»:

«Bolš jak 20 hadoŭ jezdžu na tralejbusie. Sam minčanin. Ź dziacinstva lublu rodnuju movu. Škada tolki, što mała chto na joj razmaŭlaje. Treba pryvivać luboŭ da movy ź dziacinstva. Ale ž u škołach čamuści zamiežnaj movie vydzialajuć bolš času, čym biełaruskaj. Ci ž heta pravilna? Prypynki abjaŭlaju vyklučna pa-biełarusku. Pasažyry pa-roznamu reahujuć. Adny zachaplajucca, inšyja ž hladziać jak na inšapłaniecianina. Zabiahajuć napierad, kab pahladzieć na „biełaruskamoŭnaha dzivaka za škłom“. A raz padyšła da akienca žančyna. Dumaŭ, pa tałončyk. Hladžu, a heta maja nastaŭnica biełaruskaj movy Natalla Leanidaŭna. Staić i ŭśmichajecca. Ja tady na 41 maršrucie pracavaŭ. Paznała mianie, padziakavała, što ja nie zabyvajusia na rodnuju movu».

Kamientary da artykuła