Chto vyratuje rasiejskuju svabodu?
Nadrukavana ŭ № 10'2007
Tolki nacyjanalnyja ruchi i rehijanalnyja elity supraćstajać spaŭzańniu Rasiei da despatyi. Piša Siarhiej Bohdan.
Mnohim biełarusam razhon antypucinskaje demanstracyi ŭ Sankt‑Pieciarburhu nahadaŭ mienskija padziei dziesiacihadovaje daŭniny. Ale kali tahačasnaje biełaruskaje vuličnaje zmahańnie možna było ŭpisać u čorna‑biełuju schiemu baraćby Dabra i Licha, dyk nakont Pieciarburhu peŭnaści niama. Za intelihientnym abliččam Hary Kasparava było zašmat prychilnikaŭ revanšysckich, kamunistyčnych ci navat fašystoŭskich arhanizacyjaŭ.
Usiajednaść rasiejskich demakrataŭ
Nad šeściem apanentaŭ Pucina, hierojstva jakich (asabliva Limonava) malaŭniča apietaje rasiejskimi liberalnymi žurnalistami, łunali šmatlikija bieła‑žoŭta‑čornyja ściahi imperyi Ramanavych dy stylizavanyja pad hitleraŭskija nacyjanał‑balšavickija štandary. Na hetym tle asabliva cikavaja hatovaść apošnich niepasadžanych rasiejskich demakrataŭ da takoj palityčnaj usiajednaści.
Na biełaruskich demanstracyjach taksama pobač išli prychilniki anarchistaŭ i nacyjanalistaŭ‑»krajoŭcaŭ», liberałaŭ dy chadekaŭ. Jany išli pobač, bo ich jadnała zadača adstajać niezaležnaść krainy.
A što jadnaje rasiejcaŭ — nacboła i liberała? Ich pohlady na palityčny ład całkam procilehłyja. Limonaŭcy marać, što «naši MiHi siadut v Rihie», a «jabłyčniki» chočuć partnerstva z ZŠA… Tolki apošni adčaj i bankructva prymusili hetych ludziej abjadnacca. Zrešty, ciažka nazvać palityčnym uzdymam zusim niešmatliki jak na rasiejskija maštaby mitynh. Pieciarburski mitynh znoŭ pakazaŭ, što ŭ Rasiei, ź jaje specyfičnaj palityčnaj kulturaj, partyi jak takija — chutčej anamalnaja źjava.
Siońnia ŭžo nie zastajecca sumnievaŭ, što ciapier havorka idzie nia stolki pra zachavańnie rasiejskaj demakratyi, kolki pra supraćstajańnie pracesu kansalidacyi jaŭnaj despatyi. To bok, chaj sabie budzie navat chaatyčnaje nieviadoma što, jak za Jelcynym, aby nia novy stalinizm. I supraćstajać tamu mohuć tolki rehijanalnyja elity i nacyjanalnyja ruchi.
Nacyjanalizmam pa dyktatury
Razumiejučy heta, Pucin pačaŭ pierabudoŭvać administracyjnuju strukturu. Skasavaŭ vybarnaść miascovych kiraŭnikoŭ. Pačaŭ likvidoŭvać aŭtanomii, vychoplivajučy z hurtu słabiejšych. Nadoječy, 11 sakavika, u vyniku referendumu śmiarotny prysud atrymała Ahinskaja Burackaja aŭtanomnaja akruha, jakuju majuć uklučyć u Čycinskuju vobłaść, a dziaržaŭnaść burackaj movy dy inšyja symbali burackaści — skasavać. Paśpiachova svaju dziaržaŭnaść adstojvajuć pakul tolki Adyhieja (jaje chacieli dałučyć da Krasnadaru) dy Horny Ałtaj, jaki vystupiŭ suprać źlićcia z Ałtajskim krajem.
Lubaja asobnaja administracyjnaja adzinka, pahatoŭ nacyjanalnaja kvazi‑dziaržava, aŭtanomija, sama pa sabie spryjaje niezaležnictvu. Čym lepš raźvitaja hetaja kvazidziaržava, tym chutčej jana moža transfarmavacca ŭ niezaležnuju krainu, tym macniej ź jaje nasielnictva paŭstaje, pobač z etničnaj, palityčnaja nacyja — asnova mahutnaści palityčnaj elity.
Za Jelcynym hetyja pracesy z roznym pośpiecham u roznych rehijonach, ale išli. U vyniku siońnia ŭładzie Maskvy pahražaje, naprykład, usio macniejšy Tatarstan, dzie nacyjanalizm pašyraŭsia i artykulavaŭsia mienš vajaŭničym i šumnym čynam, ale ad taho nia mienš paśpiachovym. Pierad kazanskimi tatarami staić faktyčna tolki adnaja prablema — jak pašyryć svaju dziejnaść na ŭsio Pavołža‑Ŭrał, i pieradusim, pieraadoleć adviečnaje amal rasisckaje staŭleńnie svaich surodzičaŭ da baškiraŭ.
Sytuacyja na Kaŭkazie charaktaryzavałasia ciaham apošnich hadoŭ vyraznymi tendencyjami da paharšeńnia. Stanovišča ŭ Čačenii, kiravanaj kryminalna‑terarystyčnymi metadami, nia moža ličycca narmalovym u cyvilizavanaj krainie. Faktyčna, na častcy terytoryi krainy isnuje zusim inšy palityčny režym, adsutničaje ŭjaŭleńnie ŭžo pra ŭsiakaje prava — i savieckaje, i šaryjackaje, i zvyčajovaje. U nieabdymnaj Rasiei heta narmalovaja praktyka — aby sami miascovyja kiraŭniki byli lajalnymi.
Čačenski prajekt
Tym časam, pačali sami saboj uvasablacca ŭ žyćcio antykalanijalnyja plany čačenskich stratehaŭ 1990‑ch hadoŭ. Zrešty, jany sami i byli ci nie najvialikšaj pieraškodaj u realizacyi hetych planaŭ, faktyčna kamprametujučy ich
svaim udziełam i manierami. Tut treba adznačyć adnu asablivaść mižnacyjanalnych stasunkaŭ na Kaŭkazie. Čačency tam tradycyjna znachodzilisia ŭ składanych adnosinach ź inšymi etnasami. Tamu najezd Basajeva na Dahiestan u 1999 hodzie vyklikaŭ admoŭnuju reakcyju.
Šamil vysunuŭ niejmaviernyja pretenzii na liderstva, a ŭzor biazładnaj Ičkieryi 1990‑ch hadoŭ byŭ uvasableńniem antyŭtopii lubych antykalanijalnych baraćbitoŭ.
Zatoje paśla asłableńnia čačenskaha ruchu ŭ vyniku ciapierašniaj vajny, dahiestanskija partyzany isłamisckaj rasfarboŭki samastojna pry dapamozie čačenskich daradcaŭ ciaham apošnich troch hadoŭ razharnuli ŭ krai sapraŭdnuju hieryllu, jakaja rujnuje i biez taho kvołuju systemu rasiejskaha kiravańnia ŭsim Uschodnim Kaŭkazam.
Isłamizm jak kanstruktyŭnaja idealohija
Na Zachodnim Kaŭkazie ŭ minułyja hady razhortvajecca čarkieski (adyhski) ruch. Uziaćcie Nalčyka čarkieskimi partyzanami było chutčej symbaličnaj padziejaj, ale jano prademanstravała patencyjał ruchu, jaki zdolny natchnić stolki maładzionaŭ na samaachviaravańnie. Pra jaho ŭstojlivy charaktar śviedčać rehularnyja paviedamleńni ab znachodkach zbroi i padpolnaj litaratury ŭ čarkieskich rajonach. Viadoma, niezaležnaści i čarhiesy‑adyhi, i čačeny, i dahiestancy mohuć damahčysia tolki razam. I heta samaje składanaje pytańnie. Kali imam Šamil niekali daŭ rady zadzinočyć dahiestanskija narody z čačenami, dyk čarkiesy‑adyhi pryncypova praciahvali tady vajavać z Rasiejaj asobna.
Pytańnie składanaje i z‑za taho, što faktyčna adzina mahčymaj kanstruktyŭnaj idealohijaj dla kaŭkaskaha (jak i pavołska‑ŭralskaha) antykalanijalnaha prajektu moža być isłamizm, padazravany Zachadam va ŭsich hrachach.
Viadoma, Maskva sprabuje zvalić usie kaŭkaskija prablemy na isłamistaŭ, kab zabiaśpiečyć sabie zachodniuju padtrymku ŭ kaŭkaskaj vajnie. Ale nakolki sapraŭdy pałochaje Zachad isłamizm na Kaŭkazie? Heta — nie rytaryčnaje pytańnie, kali ŭličyć, što ŭvohule jość precedenty padtrymki Zachadam isłamizmu ŭ vyhladzie karzajeŭskaha režymu ŭ Aŭhanistanie ci saudaŭskaj manarchii. I sapraŭdy, jakaja roźnica, na nacyjanalnych mitach ci relihijnych budavać tuju «ŭjaŭnuju supolnaść», jakaja stanie asnovaj madernaj palityčnaj arhanizacyi? Što ž da kanstruktyŭnaści isłamizmu, dyk kali adkinuć stereatypy, heta adpaviednik chryścijanskaj demakratyi ŭ isłamskim śviecie.
Pužaje, naturalna, varjackaja rytoryka niekatorych jaho samanazvanych prychilnikaŭ, adnak ža i Džordž Vašynhtan mieŭ specyfičnyja ŭjaŭleńni pra demakratyju. Naprykład, ciarpieć nia moh partyi dy ŭvohule byŭ zaciatym chryścijanskim fundamentalistam — kali čytać jaho raźvitalnyja zvaroty. I jašče, navat kali sumniavacca ŭ zdolnaści isłamistaŭ da pieramohi padstavy jo, dyk nakont ich zdolnaści efektyŭna parušać praces funkcyjanavańnia rasiejskaj administracyi sumniavacca anijak nie vypadaje. Vynik toj samy — pasłablenaja Rasieja.
Rehijony suprać Maskvy
Pieraškadžać sprobam ustalavańnia manalitnaha aŭtarytarnaha ci navat tatalitarnaha režymu buduć i nieetničnyja rehijony. Rasieja zavialikaja, i miascovyja ŭmovy ŭ roznych jaje kutkach zanadta roznyja, kab zakony i samoje kiravańnie rehijonami mahło być unifikavanym biaz škody dla efektyŭnaści. Dadajcie siudy bolš śviadomyja svaich intaresaŭ niekatoryja rehijanalnyja elity. A zdatnaść rehijonaŭ da samastojnych intryhaŭ davodzić chacia b zhodnictva kiraŭnictva rasiejskich rehijonaŭ z Łukašenkam, nasupierak Maskvie.
Da taho ž, rasiejskuju dziaržavu točać nia tolki nacyjanalizmy nacuskrainaŭ. Jaje točyć i rasiejski šavinizm. Etničnyja rasiejcy tak i nie navučylisia taleravać svaich suhramadzianaŭ‑»inšarodcaŭ», pieradusim z Kaŭkazu. Pahromy «inšarodcaŭ» u karelskaj Kandapozie byli nia mienšaj pahrozaj dla imperyi, čym dziejańni dahiestanskich madžahiedaŭ. Prytym niavažna navat, što mnohija rasiejskija revanšysty ź pijetetam staviacca da «mahutnaj Rasiejskaj dziaržavy» i jaje instytutaŭ. Jany nie čapajuć ścienaŭ domu, ale vybivajuć kamiani z padmurku, uhaniajučy klin pamiž roznymi hrupami nasielnictva — hramadzianami, na jakich ułasna i staić abahomlenaja rasiejskimi nacy dziaržava.
Viadoma, paasobku nacmienšaści Rasiei niešmatlikija, ale rasizm prymušaje ich źjadnacca lepš z‑za idealohii, bo bjuć nie pa nacyjanalnaj adznacy, a pa «niaruskim» tvary. I abliččaŭ hetych stanovicca ŭsio bolš, dziakujučy prytoku pracoŭnych‑mihrantaŭ z kolišniaha SSSR. U Zachodniaj Eŭropie varožaść suprać hastarbajteraŭ niekali hasiłasia liberalnymi pryncypami i normami tamtejšych dziaržavaŭ i hramadztvaŭ. U Rasiei režym stanovicca ŭsio mienš liberalnym i kali nie padbuchtorvaje rasizm (prykładam, isłamafobskimi vykazvańniami Pucina), dyk, prynamsi, jamu i nie zaminaje. Aničoha nia moža być niebiaśpiečniejšaha za rasizm u šmatnacyjanalnaj krainie. «Dom padzieleny stajać nia moža», — kazaŭ niekali Abraham Linkaln, zmahajučysia z paŭdniovymi rabaŭładalnickimi štatami ZŠA.
* * *
Svaboda Rasiei siońnia apynułasia biezabaronnaj. Całkam svabodnaja Rasieja, pryznajem hety fakt, nie patrebnaja amal nikomu, chiba što pa kavałkach ci z ahavorkami. Novy rasiejski režym, udała pieradušyŭšy zarodki demakratyčnych partyjaŭ, tym samy padrychtavaŭ sabie pole dla bitvy, jakaja moža akazacca dla jaho śmiarotnaj – z rehijonami i «inšarodcami». Demakratyja mahła b siak‑tak zabiaśpiečyć uvahu da ich intaresaŭ i abiazzbroić ekstremistaŭ, dyktatura ž budzie ich dušyć, faktyčna, padbuchtorvajučy da buntu.