Siarhiej Chareŭski. «Schovišča śviatła»
№ 1 (98) 12 studzienia 1998 h.
Vystava
«Schovišča śviatła»
Jak ja ni napružvaŭ svaju pamiać, tak i nie pryhadaŭ nivodnaha vartaha ŭvahi staroha biełaruskaha fota ŭ savieckich knihach, albo na vystavach. Usio dziacinstva «Biełaruś da 17-ha hodu» asacyjavałasia ŭ mianie sa strašnymi zdymkami mienskich uskrainaŭ, pavodki na Niamizie dy špalernaj fabrykaj... Adnym słovam —kutok ciemnaty. Ani tabie vybitnaje architektury, ani pastaralnych krajavidaŭ, ani ludzkaha narmalnaha žyćcia. Zališnie nahadvać, što i jakaść hetych repradukcyjaŭ była, jak naŭmysna, vuścišnaj... Mała taho, što za časami SeSeSeRu była fizyčna źniščanaja bolšaja častka našaje spadčyny, ułady jmknulisia vytrucić navat uspamin pra jaje. Što kazać, kali j da siońnia ŭ Nacyjanalnym muzei historyi j kultury Biełarusi naličvajecca tolki paru sotniaŭ «adzinak zachoŭvańnia» zdymkaŭ, siarod jakich hałoŭnaja — fotaalbom žydoŭskaje žanočaje himnazii ź Miensku.
Ale va ŭsie hetyja darevalucyjnyja žachi (pachilenyja chaty, murzatyja łapciužniki, brud i niščymnaść) ź ciaham času vieryłasia ŭsio mieniej. Niedavier staŭ pryncypovym, kali ja natrapiŭ na siamiejny babcin archiŭ. Siarod pažoŭkłych dakumentaŭ, abrazkoŭ i vycinak sa starych hazetaŭ było paru sotniaŭ staraśvieckich fota. Ź ich na mianie hladzieli maje pradziedy, dziady, kreŭnyja j dalokija svajaki. Achajna apranionyja j pastryžanyja, z pačućciom upeŭnienaści ŭ sabie i ŭ svaich blizkich. Vučoba, praca, śviaty... Hodnaje čałaviečaje žyćcio, dzie jość miesca j pieśni j žalbie, ale niama miesca adčaju. Pieradusim, dla mianie heta aznačała, što naša historyja maje našmat bolej farbaŭ, a značyć musiać isnavać jaje praŭdzivyja śviedčańni.
U siaredzinie 80-ch adbyŭsia niečakany praryŭ. Vyśvietliłasia, što bieźlič starych zdymkaŭ i paštovak da siońnia błukajuć pa rukach ludziej i aščadna pierachoŭvajucca ŭ siamiejnych archivach. U 83-m hodzie vyjšła kniha Viački Cieleša «Miensk na starych paštoŭkach», jakaja adrazu stała bestseleram u Biełarusi. Hetuju knihu j ciapier pryjemna ŭziać u ruki: hustoŭnaja azdoba, zhrabna rasstaŭlenyja zdymki i, badaj samaje hałoŭnaje, jana vyklikaje čysta čałaviečuju cikaŭnaść — detali krajavidaŭ, pory hodu, i ludzi... dzieci i staryja, pany i panienki, słužboŭcy i handlary, sialanie j šlachciuki. Usie papiarednija kamunistyčnyja ŭjaŭleńni pra našuju minuŭščynu adrazu spłyvajuć... Paśla byli knihi Paźniaka, Kalady, Dzianisava, Šybieki. Istotnaja detal — usie hetyja knihi byli ilustravanyja fotazdymkami z pryvatnych zboraŭ. A na pačatku 90-ch źjavilisia nabory starych zdymkaŭ Połacka, Horadni, Viciebska, Homiela... Ale nichto jašče nie zvažaŭ na zdymki pryvatnaha, ludzkaha jsnavańnia na adlehłaści praciahnutaje nasustrač ruki, śviatło ad jakoha dachodzić da nas praz usie zaviruchi, pažary, doŭhija nočy dziesiacihodździaŭ...
«Vyrvanyja nami ź biaskoncaje Viečnaści i ŭziatyja fatahrafijaj u pałon biascennyja pramiani zdolnyja viartać svajo mahičnaje śviatło da nievierajemnaści doŭha — prynamsi da taje pary, pakul isnuje zdymak, pakul jon Śviedama Zachoŭvajecca nami», — hetkimi słovami raskryvaje kancepcyju vystavy «Schovišča śviatła» Uładzimier Parfianok. Hetaja vystava, što adbyłasia ŭ apošnija tydni minułaha hodu ŭ mienskaj biblijatecy imia Janki Kupały, raskryła narešcie pierad hledačami toj, roŭny podźvihu, plast biełaruskaje kultury, jaki zaviecca kalekcyjanavańniem fota. Vystava, niby svojeasablivy dyptych, składałasia ź dźviuch pryvatnych kalekcyjaŭ — Michasia Ramaniuka i Ŭładzimiera Parfianka. Michaś Ramaniuk źbiraŭ staryja zdymki čverć stahodździa, intuityŭna, a časam całkam uśviedamlajučy, jaki biascenny skarb traplaje da jaho. «Daharełaja davyd-haradockaja carkva Śviatoha Jurja. 6 traŭnia 1936 hodu» — pieršy dakładna datavany zdymak fotamastaka Zubieja. Dziasiatki hadoŭ hety majstar z Davyd-Haradka niastomna fiksavaŭ pobyt i pačućci svaich ziemlakoŭ. Niekalki jahonych zdymkaŭ na vystavie ŭvodziać nas u daloki suśviet, pa jakim možna padarožničać biaskonca, prynamsi pakul budzie kamu jaho bierahčy.
Šedeŭr kalekcyi Ramaniuka — zdymak fatohrafa Błažko z Chocimskaha rajonu, datavany 1889 hodam. Heta pieršy ź viadomych siońnia ŭłasna mastacki biełaruski zdymak. Śviatočna ŭbranyja dzieci ŭ ciomnym pakoi, kudy ŭryvajecca snop vakonnaha śviatła. Kontražur. Nie razhledzieć dziciačych vačej. Tamu jmhnieńniu biez małoha 110 hadoŭ...
Uładzimier Parfianok kalekcyjanuje sučasnaje fota. Zdavałasia mnie, što heta nia ździvić. Ale padychodziš da zdymkaŭ užo dalokich 80-ch, i ciažka advieści vočy ad vačej tych, chto ŭžo nikoli nia budzie hetkim, jak byŭ.
Hetaj vystavaju halereja «NOVA» adznačyła pieršy hod svajho jsnavańnia. Pieršaja biełaruskaja halereja fotamastactva, dziela taho, kab zazirnuć napierad, zazirnuła ŭ minuŭščynu, viarnuŭšy pieršarodny sens «samaha praŭdzivaha j tryvožnaha» mastactva.
Siarhiej Chareŭski