Taciana Śnitko. Siarod ukrainskich maraŭ
№ 7 (104) 13 krasavika 1998 h.
Taciana Śnitko
SIAROD UKRAINSKICh MARAŬ
NAPISJa-AŽANISJa...
Pobač z nami, biełarusami, ukraincy časam zdajucca sapraŭdnaj happy nation. Voś i hetym razam. Nie paśpiavaje tvaja naha stupić na bratniuju susiedniuju ziamlu — tabie ŭ troch krokach ad šyldy «V misto» užo advalvajecca kavałak ščaścia.
«Chočaš być ščaślivym adzin dzień — napisia! Chočaš być ščaślivym miesiac — ažanisia! Chočaš być ščaślivym usio žyćcio — abiary Reformy i Paradak!» Tak zaviecca adna z tryccaci partyjaŭ i blokaŭ, pradstaŭlenych na vybarach...
Ščaście, biezumoŭna, nie dla nas, bo «ŝaślivimi buti prosto», kali nia čort viedama kali, a ŭžo zaŭtra ź siomaj ranku zmožaš niešta vybirać uvohule. Praz try chviliny ŭ metro «Vakzalnaja» błakitna-niabiesnaja mara — ulotka była takoha koleru — akazvajecca «nie majoj» u kvadracie. Bo dla žančyn prydumali inšuju ahitku, i jejnyja recepty ščaścia adpaviadajuć praktyčnamu koleru afarboŭki, jakaja vyklikaje asacyjacyju z cytrusavymi. «Chočaš być ščaślivaj adzin dzień — źmiani pryčosku!.. adzin miesiac — vaźmi adpačynak!..» Čamu ŭlotka nie ružovaja, ja razumieju, kali składaju recepty ščaścia dla abiedźviuch častak hramadztva razam: atrymlivajecca amal što ŭkrainski ściah z ulotak.
— U horadzie prosta pieradvybarčaja histeryka! — skardziacca znajomyja (z zatojenym honaram). — Ad hetaha ŭsiaho ŭžo hałava balić i nia chočacca hałasavać ni za koha!
Adna z partyjaŭ, Sacyjał-demakratynaja «objednana», vyrašyła zbudavać svaju ahitacyju na biasprojhryšnym hruncie — pośpiechach dy imidžu znakamitaha kijeŭskaha «Dynama». U partyju ŭvachodzić eks-kiraŭnictva krainy — Ł.Kraŭčuk, Ja.Marčuk... Usio išło fajna. Sacyjał-demakraty z eks-prezydentam užo stali zusim «abjadnanymi» z dynamaŭskim pieramožnym vobrazam, kali kamanda prajhrała «Juventusu». Vypadak nie abyjšoŭsia biaź źjedlivych kamentaroŭ žurnalistaŭ i palitykaŭ. Kiraŭnictva «Dynama» doŭha vyśviatlała adnosiny z presaj praz sudovyja instancyi.
Zatoje ŭ žyćci pravaradykalnaj UNA adyhraŭ rolu zusim nia sport. Ukrainskaja nacyjanalnaja asambleja straciła davoli šmat achvotnych addać hołas za jaje z-za sychodu ź jaje kiraŭnictva Dmitra Karčynskaha. Zamiest palityki toj vyrašyŭ uziacca za «revalucyjnaje mastactva». Charyzmatyčny vobraz «palityčnaha mastaka» praciahvaŭ łunać nad UNA ŭ vačach pradstaŭnikoŭ śviadomych mastackich kołaŭ. Naprykład, padčas pieradvybarčych rok-kancertaŭ mienavita pra hetuju partyju dobra adhukalisia mnohija rok-muzyki, siarod jakich nie aby chto, a viadomyja «Vopli Vidoplasova». Pry hetym na pytańnie «Što samaje kaštoŭnaje vy prydbali za apošni čas?» lider «VV» Aleh Skrypka ŭ apošnim interviju pachvaliŭsia: siabry, narešcie, padaryli rasiejska-ŭkrainski słoŭnik. Sam śpiavak naradziŭsia ŭ soniečnym Tadžykistanie, i tonkaha ściobu jaho pierakručanych tekstaŭ, nia viedajučy ŭkrainskaj, nie zaŭvažyš. Jak niekali adzin ukrainski znajomiec nie razumieŭ, čamu maja biełaruskaja mova «hučyć niejak nia tak»: maŭlaŭ, vaš Łukašenka havoryć na joj pa-inšamu.
Jak typovaja biełaruska, ja instynktyŭna kidałasia čytać nadpisy na ścienach, ale jakraz hetak, jak u nas pišuć: «Naš dom — Biełaruś», novyja rajony Kijeva i budoŭli byli adznačanyja lozunham kštałtu: «Naš kandydat — Palačenka». Jak vyśvietliłasia, hety čałaviek uznačalvaje vialikaje budaŭničaje padpryjemstva, tamu ŭsie budaŭniki — za jaho. U adnym z navastvoranych «spalnych» rajonaŭ niechta z kandydataŭ abviaściŭ, što za try dni puścić praź vializnuju pustku tramvaj, jaki pojdzie roŭnieńka 29-ha sakavika. Rabočyja prakładvali rejki dzień i noč, i, jak kažuć tut, łajali j kandydata, i tramvaj, i vybary. 28-ha rankam usio było ŭžo hatova dla tryjumfu. Tramvaj pajechaŭ, ale kandydatu daviałosia «syści z rejek». Jon balatavaŭsia ŭ mery stalicy, ale amal adnačasova sa startam pieršaha tramvaja vybary meraŭ u Kijevie i Sievastopali admianiŭ Kanstytucyjny sud Ukrainy. Pavodle ŭkrainskich zakonaŭ, heta harady dziaržaŭnaha statusu, i ich kiraŭnikoŭ pryznačaje asabista prezydent.
ZHADKI PRA BAĆKAŬŠČYNU
Ich było ažno try ŭ pieršy dzień. A potym pra Biełaruś usie, u tym liku ja, paśpiachova zabylisia, pakul, dziakujučy vynikam vybaraŭ u Viarchoŭnuju Radu, jana nie pieratvaryłasia ŭ «Čyrvonuju strašyłku».
Niešta vialikaje koleraŭ našaha ściaha milhanuła za voknami vahona na adnoj sa stancyjaŭ metro. Ad niespadziavanki ja niekalki chvilinaŭ vyvučała ścianu. Bieły čatyrochkutnik. Pasiaredzinie — čyrvonyja litary. «Poźniaki» — hetak zaviecca stancyja. Chacia maje znajomyja śćviardžajuć, što heta ŭsio źnianacku — Zianon tut ni pry čym, a Kijeŭ nie Ńju-Jork.
Padčas prahulanki pa centry my zbočyli z Chraščacika, apynuŭšysia na brukavanych schiłach «Andrijevśkoho zvizu». Karciny, padśviečniki, piarścionki, znački HTO i VŁKSM, savieckija šyniali... A voś i abrus na pryłaŭku-stoliku. Taki samy, tolki biaz mołata ź siarpom, u nas visić nad niekatorymi budynkami. Čyrvona-zialonaje pałotnišča, jak kaža handlar, nia maje koštu. Heta nie «suvenir», a dekaratyŭna-haspadarčaja pryłada!
Treci napamin pra Radzimu dahnaŭ mianie praz telekanał «1+1». Heta byŭ siužet pra Vaładarku, dzie tady jakraz zdymali kino amerykancy. Pra peruanskich terarystaŭ u japonskaj ambasadzie. Siabry paklikali, uklučyŭšy nie z pačatku: «Hladzi, u vas tam niechta chacieŭ zachapić turmu?!».
«SMOLNY» PA-ŬKRAINSKU
Staršynia CVK Michajła Rabiec raspavioŭ, što na momant pačatku hałasavańnia svaje kandydatury źniali 175 kandydataŭ u deputaty. 28-ha ich było jašče 117 — značyć, bolš za paŭsotni «adkałolisia» ŭ apošnija sutki. Čamu? «Zrobim zapyt i paviedamim», — paabiacaŭ staršynia. Ni na adnoj z nastupnych pres-kanferencyjaŭ pačuć pra heta tak i nie daviałosia. Michajła Michajłavič, adzin z samych ścipłych deputataŭ Viarchoŭnaj Rady, manieraj adkazvać na pytańni žurnalistaŭ časam nahadvaŭ pra biełaruskija realii. Voś, prykładam, źviestki pra skarhu naziralnikaŭ ad šerahu partyjaŭ — im nibyta niechta pieraškadžaje nazirać. Jakaja na hety kont dumka Centarvybarkamu, što jon maje rabić? Zamiest užo kazanaha «Skarhaŭ šmat, zajmajemsia pravierkaj, nia vyklučanyja pravakacyi» sp. Rabiec vymaŭlaje:
— A vy tut jakija partyi pradstaŭlajecie?
— Srodki masavaj infarmacyi, — hublajecca dziaŭčyna z adnaho ŭkrainskaha ahienctva navinaŭ.
— A, dyk heta vy tak kłapociciesia pra žurnalistaŭ? — zmročna praciahvaje kiraŭnik CVK. — Ci pra niejkija partyi? — Voś i ŭvieś jahony kamentar.
U «bastyjonach» CVK, akramia ŭzmocnienaj achovy, była jašče i zvyšaperatyŭnaja mademnaja suviaź, pra jakuju z honaram havaryŭ Michajła Michajłavič. Źviestki z roznych rehijonaŭ vyśviečvalisia ŭ vyhladzie mapaŭ, dyjahramaŭ, tablicaŭ na vialikim tabło. Niahledziačy na ŭsie zručnaści, pry padviadzieńni vynikaŭ sučasnaja technika «padvodziła». Prynamsi, nichto nie rastłumačyŭ, čamu pastupleńnie novaj infarmacyi niekalki razoŭ zatrymałasia. Tym časam źviestki, što nie zusim supadali z aficyjnymi, užo hučali pa ŭkrainskich słužbach zachodnich radyjostancyjaŭ. Na Zachodniaj Ukrainie narod chadziŭ ščaślivy, učuŭšy pa «Bi-Bi-Si», što blok partyjaŭ «Nacyjanalny Front» dasiahnuŭ 4-pracentavaj rysy. Było 31 sakavika. Praz paŭdnia zatrymki infarmacyi CVK pieradaŭ ličby, u jakich «Nacfront» nia značyŭsia navat u 2-3-pracentavych «chvastach» śpisu partyjaŭ-pieramožcaŭ (ci blizkich da ich). Kali «chłusili» niezaležnyja ad uładaŭ SMI, to sama za siabie havoryć vyšejpamianionaja maniera aficyjnych asobaŭ udakładniać i kamentavać źviestki, što zdajucca im «kramolnymi». U źviazku z usim hetym nie zusim pierakanaŭča vyhladaje i «ŭźlot» partyi «Hromada» eks-premjera Paŭła Łazarenki, jakaja na 1 krasavika mieła tolki krychu bolš za try adsotki hałasoŭ. Partyja Łazarenki ličycca apazycyjnaj z-za nia samych lepšych dačynieńniaŭ eks-premjera z prezydentam Kučmam (pierad vybarami toj prykryvaŭ navat kantralavanyja «Hromadoj» hazety). Adnak pradstaŭniki pravaha kryła apazycyi, ličać i ciapierašni prezydent Ł.Kučma, i Łazarenka, abaraniajuć intaresy adnych i tych ža palityčnych siłaŭ — «Dnieprapiatroŭskaj mafii». Mienavita Kučma ŭ červieni 96-ha adyhraŭ vyrašalnuju rolu ŭ prasoŭvańni Łazarenki na premjerski post. Adnak «ekanamičnaja terapija» vyklikała niezadavolenaść palitykaj uładaŭ. Levyja družna pačali pryvodzić u prykład «praćvitajučuju» ŭ sajuzie z Rasiejaj Biełaruś. Pavał Łazarenka byŭ «vyhnany» sa svajho pasta i chutka staŭ samaj skandalnaj palityčnaj fihuraj, raskruciŭšysia jak lider «Hromady». Adnym z najbolšych skandałaŭ byŭ ažyjataž vakoł publikacyjaŭ u maskoŭskaj presie («Moskovskij komsomolec», «Iźviestija») pra toje, što ŭkrainski Saviet Biaśpieki nibyta rychtuje plan likvidacyi «Hromady» z dapamohaj kryminalnych aŭtarytetaŭ. U abaronu Łazarenki i jahonaj hazety «Pravda Ukrainy» najbolš rašuča zaŭsiody vystupali sacyjalisty (akramia chiba Natałki Vitrenki) i kamunisty. Apazycyjnaść mnohich ukrainskich partyjaŭ siońnia ŭvohule vyhladaje vielmi adnosna, bo, u adroźnieńnie ad inšaha apazycyjnaha «lahiera» — pravych UNA, URP, KUN, i centrysty, i kamunisty ŭsio ž u našmat mienšaj stupieni «izalavanyja» ad SMI. U mnohich skłałasia ŭražańnie, što vialikaja kolkaść centrysckich partyjaŭ prosta niebachodnaja dziela dźviuch rečaŭ: kab adciahnuć častku hałasoŭ pracoŭnych ad KPU, a paźniej, mahčyma, jak by «paŭpłyvać» na kamunistaŭ svajoj bolšaj demakratyčnaściu. Lahična, što «čyrvonym» budzie vyhadna mieć svaich prychilnikaŭ va ŭładnych strukturach u jakaści centrystaŭ — tak spakajniej. Zrazumieła i toje, što 25% hałasoŭ za KPU — vynik abirańnia ich nia stolki rozumam, kolki straŭnikam.
USCHOD I ZACHAD
Vybary jašče raz prademanstravali padzieł Ukrainy. Na Ŭschodzie, dzie bolš vialiki pracent rasiejskaha j rasiejskamoŭnaha nasielnictva, sentymenty pra niezaležnaść amal nie spracoŭvajuć. Tam asnovu pramysłovaści składajuć hornaja i abaronnaja haliny, jakija nia tak prosta paddajucca refarmavańniu. Chod reformaŭ nasielnictva adčuła na ŭłasnym dabrabycie: vynikam ekanaminych źmienaŭ stali biaspraŭje i biednaść. U jakaści pratestu kijeŭskaj uładzie supraćpastaŭlenyja «čyrvonyja». U samim Kijevie heta nazirałasia ŭ mienšaj stupieni — šmat ludziej padtrymała «partyju ŭłady» (Narodna-demakratyčnuju partyju premjer-ministra Valeryja Pustavojcienki). Sioj-toj z apalityčnaha nasielnictva zrabiŭ heta pa inercyi. Voś prykład: pytajeśsia ŭ kupki moładzi, kamu chto addaŭ pieravahu, i čuješ: «My — NDP. A vy?» — «Ja hramadzianka Biełarusi.» — «A Biełaruś siońnia nie hałasuje?!» Chvilina niedaŭmieńnia...
Inšaja sprava Zachad. Darečy, skarystaŭšysia zaprašeńniem svaich siabroŭ, ja zazirnuła na Ciarnopalščynu i była ździŭlenaja, što navat praz 2-3 dni paśla vybaraŭ ludzi tolki pra ich tut i havorać. Dy jak! Voś staryja spyniajuć moładź z «Nacfrontu» i sa ślaźmi na vačach (!) pytajucca ŭ ich:
— Chłopcy, kudy vy dyvyłyś?! — heta pra vyniki z kamunistami. Tut jany asacyjujucca z teroram i pahrozaj niezaležnaści. Bolš maładyja žychary paśpieli adčuć na sabie nia tolki admoŭny, ale i stanoŭčy bok ekanamičnych svabodaŭ, jakija nie žadajuć stracić. Najbolšuju kolkaść hałasoŭ sabraŭ u Zachodniaj Ukrainie Nacyjanalny Front. Pryčym vidavočnaje rasčaravańnie ŭ Ruchu. Voś prykład adnaho z rajonaŭ Ciarnopalščyny — Padvałačyskaha, aktyŭnaść jakoha navat adznačałasia ŭ CVK jak najbolš vysokaja va ŭsioj krainie. Prahałasavała 85 adsotkaŭ, ź ich 600 čałaviek (9%) — za kamunistaŭ, 597 (8,85%) za Ruch, kala 3300 (62%) — za Nacyjanalny Front. U piaci kilametrach adsiul — horad Vałačysk Chmialnickaj vobłaści. Tam vyniki takija: 60,2% — KPU, 7,6% — Nacfront, 0,9% — Ruch. Takija ličby mnie nazvali ŭ haradzkich vybarčych kamisijach.
31 sakavika Narodny Ruch samym pieršym pravioŭ pres-kanferencyju ŭ Lvovie, dzie, pavodle padlikaŭ, pieramoh razam z NDP, ź jakoj abjadnaŭ namahańni pierad vybarami. Kiraŭnik Lvoŭskaha Provodu NR Aleksij Hudyma skazaŭ, što šakavany kolkaściu hałasoŭ, addadzienych nievialikim partyjam. Kala 450 tysiač lvavian hałasavali za blok «Mienšie sliv», UNA, Respublikanskuju chryścijanskuju partyju, «Reformy i paradak», «Nacyjanalny Front»; 0,13% padtrymali partyju musulman. Na dumku sp. Hudymy, mienavita hetyja partyi niasuć adkaznaść pierad narodam za pieramohu kamunistaŭ. Praŭda pravyja, u svaju čarhu, ličać, što ŭłady spryjajuć Ruchu, kab toj zabiraŭ hałasy ŭ nacyjanalistaŭ. Mnohija zhodnyja sa staršyniom URP Bahdanam Jarašynskim, jaki prypisvaje Ruchu pierachod ź platformy nacyjanalizmu na platformu liberalizmu i kasmapalityzmu.
Adnamu z prostych ciarnopalskich kiroŭcaŭ, čyje palityčnyja pohlady zdavalisia mnie niavyznačanymi, ja žartam prapanavała dałučacca razam z usioj Ukrainaj da biełaruska-rasiejskaha sajuzu. U adkaz było pytańnie: viedaješ, što ja budu rabić u vypadku takoha dałučeńnia? Ja, kaniečnie ž, nia viedała.
— Chatu maješ? — spytaŭ jon.
— Nie-a. A chata tut pry čym?
— Pry tym, što ja jaje maju. Pradam chatu, kuplu aŭtamat. Dalej —čytaj knižki pa historyi Ukrainy...
Jon nie naležaŭ ni da jakoj partyi.
Zamiest postskryptuma.
Mižnarodnyja naziralniki z Parlamenckaj Asamblei i Kanhresu miascovych i rehijanalnych uładaŭ Rady Eŭropy abjavili pra zaŭvažanyja imi parušeńni ŭ roznych ukrainskich haradach jak padčas padliku hałasoŭ, tak i pry hałasavańni. CVK śćviardžaŭ, što takoha nie było, ale žychary hłybinki paćviardžali zusim procilehłaje. U šerahu vypadkaŭ na kandydataŭ i vybarščykaŭ čyniŭsia ŭcisk, mieli miesca fizyčnyja napady, niezakonnyja admaŭleńni kandydatam u rehistracyi i aryšty (navat biez abvinavačańnia). PASIE zaŭvažyła taksama i toje, što dla niekatorych partyjaŭ dostup da telebačańnia byŭ abmiežavany. Adnym słovam, Ukraina, u paraŭnańni z nami, u bolšaj stupieni «ŝie nie vmierła», ale da sapraŭdnaj demakratyi i tam dalekavata.