Hary Kumaniecki. Padoranaja vajna
№ 09 (130) 1999 h.
Padoranaja vajna
Vajna 1831 hodu dzielić historyju našaje kultury na da i paśla. Da isnavali ŭniversytet, klaštary, mahnackija rezydencyi, pry jakich byli kalehijumy, škoły, biblijateki, teatry, muzei, špitali... Paśla ŭsiaho hetaha nia stała. Zastałasia data — 1831 hod i pytańni. Pieršaje ź ich — jak nazyvać tuju vajnu?
U Polščy jaje nazyvajuć Listapadaŭskim paŭstańniem, majučy na ŭvazie listapad 1830 hodu. U Biełarusi jana pačałasia tolki ŭ sakaviku 1831-ha, a skončyłasia ŭ 1833-m. Palaki zmahalisia za svaju kanstytucyju j dziaržaŭnaść. Jany mieli aŭtanomiju, sejm i navat vojska... Biełarusy nia mieli ničoha i zmahalisia «za našu i vašu svabodu»... Stary rasiejski słoŭnik Brakhaŭza spasyłajecca na knihu niejkaha Puzyreŭskaha «Polskaja vojna 1831»... Hetak jana i ŭvajšli ŭ eŭrapiejskuju historyju. Čužaja vajna... Ale kroŭ była naša. Atrymałasia, što biełarusy padaryli tuju vajnu palakam, jakija paśpieli emihravać, francuzam, suprać jakich Rasieja nie adpraviła vojskaŭ, Kaŭkazu, ź jakoha tyja vojski taksama byli adciahnutyja ŭ naš kraj. Biełarusy stali hierojami... Bieź pieramohi, biaz słavy, bieź imionaŭ.
Pasprabujem usio ž persanifikavać vajnu 1831 hodu. Siońnia b tych zmaharoŭ nazvali intelihientami. Prafesar Jaŭchim Laleviel, filolah i historyk, kolišni zahadčyk katedry ŭ Vilenskim universytecie, staŭ idejnym pravadyrom dla paŭstanckaj moładzi. Usia kulturnaja elita Biełarusi spryčyniłasia da vajny. Adnyja jaje rychtavali i byli sasłanyja krychu raniej, druhija ŭ emihracyi źbirali apošnija siły j apošnija hrošy, trecija bilisia sa zbrojaj u rukach... Kampazytary Ahinski i Abramovič, vučonyja Balinski j Damiejka, litaratary Chodźka i Harecki, mastaki Suchadolski i Dmachoŭski dy šmat, šmat inšych... Chto staŭ hierojem? Paetka j źbiralnica biełaruskaha falkloru, dvaccacipiacihadovaja hrafinia Emilija Plater kamandavała paŭstancami. Michał Vałovič, małady filozaf i ekanamist, student Laleviela braŭ u vajnie čynny ŭdzieł, emihravaŭ u Paryž, tearetyčna abhruntavaŭ admienu pryhonu i stvareńnie Biełaruska-Litoŭskaj respubliki. U sakaviku 1833 hodu viarnuŭsia nielehalna ŭ Biełaruś. Vioŭ ahitacyju na Słonimščynie j Navaharadčynie, stvaryŭ partyzanski sialanski atrad. Naprykancy traŭnia atrad raźbili. Heta byŭ apošni, trahičny akord vajny. Vałovič va ŭzroście 27 hadoŭ byŭ paviešany. Dźvie zhasłyja zorki — dziaŭčyna j chłapiec...
Dzie ž słava? Adam Mickievič pryśviaciŭ padziejam taje vajny svaju paemu «Dziady». Mahutnym tvoram, źviazanym z vajnoju, staŭ palanez «Raźvitańnie z Radzimaju» Ahinskaha, napisany ŭ 1831 hodzie. Suśvietnaja klasyka... Bolšaha ŭ biełaruskaj kultury pra tyja padziei nie skazana j da siońnia. Na pačatku XX stahodździa «Naša Niva» zhadała adnaho z natchnialnikaŭ taho vyzvolnaha ruchu, Symona Kanarskaha, rasstralanaha ŭ Vilni. A zusim niadaŭna skulptar Pavał Łuk stvaryŭ nievialiki bareljef u honar Emilii Plater. Kolki słovaŭ u knihach Maldzisa, Aleksandroviča, Tarasava... Voś, badaj, i ŭsio.
Čamu? Pa-pieršaje, usio ž polskaja tradycyja, uźniataja na ščyt «vialikaj emihracyjaj», akazałasia vyznačalnaju. Heta było na ruku j rasiejcam, jakija raździmali «polskuju ideju», pierakonvajučy tym samym biełarusaŭ u tym, što ichnaja historyja — zusim nia ichnaja, a čužaja, polskaja. Mienavita paśla taje vajny rasiejcy zabaranili navat zhadvać nazvy Biełaruś i Litva. Pa-druhoje, za savieckim časam hetaja vajna taksama atajasamlałasia sa šlachieckim zakałotam, ale vystaŭlałasia čužoju nam užo z sacyjalnych pryčynaŭ.
Čym stała vajna dla našaj kultury? Nastupstvy parazy byli katastrafičnyja. Tysiačy ludziej byli rasstralanyja, paviešanyja, sasłanyja na katarhu. Dziasiatki tysiačaŭ byli pazbaŭlenyja majomaści i šlachieckich pravoŭ. U kniazia Jaŭstacha Sapiehi kanfiskavali majontki ŭ Ružanach i Dziarečynie. Tam byli vielizarnyja knihazbory i ŭnikalnyja mastackija kalekcyi. Pry kanfiskacyi tolki śpis karcinaŭ skłaŭ 22 arkušy, a juvelirnych vyrabaŭ z srebra — 18...
Byli skasavanyja j vyhnanyja ŭsie katalickija klaštary. Likvidavanaja carkoŭnaja Unija. Spyniena dziejańnie Vialikaha Statutu i zrujnavanyja mnohija staraśvieckija ratušy. Začynieny Vilenski ŭniversytet. U musulmanaŭ skasavali ŭsie pravy, zabaraniŭšy navat ramantavać miačety. Pałova našych tataraŭ zahinuła ŭ toj vajnie. Davierlivych sialanaŭ napatkaŭ pryhon novych, rasiejskich panoŭ i rekrutčyna ŭ «maskali»... Kulturny j duchoŭny fon źmianiŭsia niepaznavalna mienavita paśla 1831 hodu. Tyja kalasalnyja straty ničym nie zamienienyja da siońnia...
Hary Kumaniecki