Hienrych Śviatavolič. 350 hadoŭ tamu pad Łojevam

Hienrych ŚVIATAVOLIČ

350 hadoŭ tamu pad Łojevam

Kazackaja vajna, raspačataja ŭ 1648-m va Ŭkrainie Bahdanam Chmialnickim, achapiła, jak viadoma, i paŭdniovyja dy ŭschodnija paviety Biełarusi, kudy ŭkrainski hietman zasyłaŭ universały i svaich ludziej. Paśla ciažkaha pieršaha hodu zmahańnia Chmialnicki rychtavaŭsia da revanšu. Kab «razabracca z palakami», armiju Vialikaha Kniastva jamu najvažniej było zatrymać u Biełarusi, dziela čaho tut znoŭ raździmałasia połymia vajny.

Hietman Januš Radzivił, jaki za zimu zdoleŭ utajmavać paŭstancaŭ u Biełarusi, viasnoju taksama enerhična rychtavaŭsia da praciahu dziejańniaŭ. Na leta jon sabraŭ da 6 tysiač žaŭnieraŭ pad Rečycaj i staŭ šychavacca da maršu na Ŭkrainu. Nie dapuskajučy jaho da supolnych dziejańniaŭ z palakami (kab «baviŭsia ŭ svaim krai!»), Chmialnicki ŭ červieni nakiravaŭ u Biełaruś trochtysiačny zahon Hałoty, a śledam — pałkoŭnika Hałavackaha. Pad Zahallem, na Prypiaci, Hałota atakavaŭ charuhvy Vałoviča, ale, choć siły mieŭ našmat pierasiažnyja, paciarpieŭ parazu i sam zahinuŭ u siečy. A Hałavacki natrapiŭ na zasadu pad Rečycaj i skončyŭ tym ža.

Tady, kab papravić stanovišča, Chmialnicki śpiešna pasłaŭ 12 tysiačaŭ na čale z Pabadajłam da Łojeva, zahadaŭšy zablakavać pierapravu praz Dniapro. Toj spaliŭ Łojeŭ i paśpieŭ dobra ŭmacavacca na levym bierazie raki. A Radzivił užo pakinuŭ Rečycu i staŭ kiravacca prosta na Kijeŭ. Planavaŭ pierachodzić praz Dniapro nižej Łojeva, zachapiŭšy pierapravu ŭdarami z dvuch bakoŭ. Adnak pierad samym pačatkam aperacyi vyviedniki danieśli, što Chmialnicki vysłaŭ suprać Januša svajho lubimaha pałkoŭnika Michaiła Kryčeŭskaha na čale 15 tysiačaŭ kazakoŭ!

U adno imhnieńnie sytuacyja radykalna źmianiłasia. Admoviŭšysia atakavać pierapravu, kniaź Januš zahadaŭ umacavać aboz i staŭ rychtavacca da bitvy. Tysiaču końnikaŭ na čale z Adamam Paŭłovičam nakiravaŭ na ŭmacavańnie Rečycy, a druhuju tysiaču z Samulem Kamaroŭskim adpraviŭ «na šaty» — vyznačyć dakładnaje miescaznachodžańnie Kryčeŭskaha. Ale Kryčeŭski dziejničaŭ nastolki imkliva, što ŭžo ranicaj 31 lipienia zusim niečakana źjaviŭsia pad Łojevam i adrazu ž atakavaŭ lahier Radziviła.

Pieršaja kazackaja ataka na aboz była adbitaja piachotaj z ručnoj zbroi, dziakujučy čamu Radzivił paśpieŭ rasstavić svaje charuhvy (pa centry — kavaleryju, pa bakoch — piachotu i drahunaŭ) dy kinuć ich u kontrataku. Husary Nieviaroŭskaha mocna pacisnuli pravaje kryło kazackaj armii, adnak prasunulisia zadaloka, tak što ŭ ich tył stali zachodzić kazaki z procilehłaha flanhu.

Jašče nieviadoma, čym skončyłasia b sieča, kab nie ščaślivy dla Radziviła i niečakany dla Kryčeŭskaha ŭdar vieršnikaŭ Paŭłoviča, jaki viartaŭsia z Rečycy i, zdalok učuŭšy bitvu, nalacieŭ na niepryjaciela zboku. Adnačasova pravaje kryło kazakoŭ było atakavanaje husarami Vincenta Hasieŭskaha. Nia vytrymaŭšy šalonaha cisku z dvuch bakoŭ, čarkasy adstupili da hustoha lesu i zasieli tam, chucieńka stvaryŭšy ŭmacavany lahier.

Radzivił tym časam raspraviŭsia ź ludźmi Pabadajły, a potym znoŭ uziaŭsia za Kryčeŭskaha. Da načnoj ciemry praciahvalisia ataki na jahonyja akopy, a ŭnačy kazaki ŭciakli ź miesca bitvy, kinuŭšy na nasiłach svajho ciažka paranienaha kamandzira.

To była poŭnaja pieramoha 5-tysiačnaj armii kniazia Radziviła nad prynamsi ŭtraja bolšymi siłami słavutaha pałkoŭnika ŭ samaj značnaj bitvie tych hadoŭ u Biełarusi. Vojska Kryčeŭskaha pierastała isnavać (tolki zabitych čarkasaŭ u dzieviatnaccaci kurhanach pachavali ažno 7 tysiačaŭ), tabary byli zachoplenyja, a sam źniavoleny pałkoŭnik pamior u abozie hietmana.

Hety łojeŭski tryjumf palavoha hietmana, biasprykładny ŭ toj biaźlitasnaj vajnie, usłaviŭsia potym na karcinach i špalerach, ab čym parupiŭsia sam Januš. Blaskam pieramohi pa vialikim rachunku jon byŭ abaviazany tym vajennym viedam, jakija paśpieŭ zdabyć na Zachadzie.

Zastajecca dadać, što ŭ Łojeŭskaj siečy biełarusy bilisia pa abodva baki: z Kryčeŭskim byli tyja, chto ŭciok u Zaparoskaje vojska, dy ŭzbuntavanyja paleskija sialanie, a z Radziviłam — šlachta i žaŭniery, nabranyja ŭ biełaruskich pavietach. Dapamahali jamu i miaščanie dy adździeły valuntaryjušaŭ ź miascovaha ludu. Na znakavym uzroŭni Łojeŭ možna ŭvažać za symbal raskołu i hramadzianskaje vajny.