Aleh Hardzijenka. Kalabarant

---

 

Kalabarant

U «Antalohiju ŭčynku»

 

Uviesnu, z prychodam soniečnych dziańkoŭ, kožny čałaviek adčuvaje pryliŭ sił, žadańnie niešta rabić, kardynalna mianiać u svaim žyćci. 67 hadoŭ tamu, u 1943 hodzie, adbyłasia akcyja, jakaja mieła tady vialiki rezanans dla Biełarusi: heta nie čarhovaje zabojstva niamieckaha vysokaha čynoŭnika, nie pieramoha sajuźnikaŭ pad čarhovym Tabrukam, navat Chatyń była na dva tydni paźniej. 7 sakavika 1943 hodu źjezd kiraŭnikoŭ Biełaruskaj Narodnaj Samapomačy (BNS) zapatrabavaŭ ad niamieckich akupacyjnych uładaŭ niezaležnaści Biełarusi.

Biełaruskaja Narodnaja Samapomač była stvoranaja niemcami ŭ kastryčniku 1941-ha jak hramadzka-sacyjalnaja arhanizacyja, jakaja musiła zajmacca vyklučna sacyjalnymi pytańniami, achovaj zdaroŭja nasielnictva, dapamohaj paciarpiełym ad vajny. Uznačaliŭ BNS lekar z Prahi, dziejač biełaruskaha nacyjanalnaha ruchu, doktar Ivan Jermačenka.

Pa pieršym časie tak i adbyvałasia, BNS zajmałasia tym, što i planavali niemcy. Ale pastupova jejnaja dziejnaść achapiła ŭsie sfery hramadzka-kulturnaha žyćcia. U červieni 1942 h. kančatkova farmujecca Central BNS, jakaja składałasia ź niekalkich adździełaŭ. Voś pieralik najbolš značnych i dziejnych: adździeł palityki, adździeł administracyi, adździeł sudoŭnictva, adździeł kultury, adździeł školnictva, adździeł Korpusa Samaachovy. U lipieni 1942 h. adbyŭsia źjezd akruhovych kiraŭnikoŭ Samapomačy, na jakim kazałasia pra pośpiechi arhanizacyi, jakaja z sacyjalna-dapamožnaj pieratvaryłasia ŭ sapraŭdy nacyjanalnuju arhanizacyju, u jakuju moh źviarnucca kožny i atrymać dapamohu. Dziakujučy namahańniam BNS 27 lipienia 1942 h. niemcami ŭ jakaści aficyjnaj symboliki byli zaćvierdžanyja bieł-čyrvona-bieły ściah i hierb Pahonia.

4 sakavika 1943 h. pačaŭ pracu čarhovy źjezd kiraŭnikoŭ BNS, na jakim 7 sakavika byŭ pryniaty memarandum da Hieneralnaha Kamisara Biełarusi Vilhielma Kube. U memarandumie patrabavałasia:

 

1. Akreślić idealahičnuju i strukturalnuju padstavu pabudovy Biełarusi ŭ Novaj Eŭropie, pryznajučy jaje niezaležnaść.

2. Nieadkładna stvaryć dla abjadnanych biełaruskich ziemlaŭ nacyjanalny ŭrad z Prezydentam Biełarusi, staršynioj Uradu i z kiraŭnikami nastupnych adździełaŭ: unutranych spravaŭ, palityčnych spravaŭ, finansaŭ, haspadarčaha, kultury i aśviety, vajskovaha, justycyi, achovy zdaroŭja i sacyjalnaha zabieśpiačeńnia. Hety Ŭrad abvieścić adździaleńnie Biełarusi ad Savieckaha Sajuzu i abjavić jamu vajnu jak vorahu biełaruskaha narodu, jaki pasiahaje na jahonuju niezaležnaść.

3. Adpaviedna z hetym naležyć arhanizavać uładu na miascoch.

4. Admianić dziejańnie balšavickaha zakonu ab nacyjanalizacyi nieruchomaści.

5. Dla ŭtrymańnia supakoju, ładu i paradku ŭ krai i baraćby z ahulnym voraham — balšavizmam — arhanizavać Biełaruskuju Nacyjanalnuju Armiju i zabiaśpiečyć jaje zbrojaj i amunicyjaj.

6. Dazvolić ściahnuć nieabchodnyja nacyjanalnyja siły, jakija znachodziacca za hranicami Biełarusi.

Paśla praviadzieńnia vyšejpakazanych mierapryjemstvaŭ biełaruski narod hvarantuje:

a) poŭnaściu vykarystać dla metaŭ vajny resursy, jakija majucca na Biełarusi,

b) poŭnuju achovu daroh,

v) poŭnaje vykanańnie vajennych pastavak,

h) źniščeńnie bandytyzmu na Biełarusi,

d) aktyŭny ŭdzieł u baraćbie z voraham na froncie.

Staršynia Źjezdu, Hałoŭny kiraŭnik BNS Jermačenka.

 

Niemcaŭ memarandum uzłavaŭ, jany jašče nie ciarpieli sakrušalnych parazaŭ i nia mieli patreby ŭ pasłableńni akupacyjnaha režymu na zachoplenych terytoryjach. BNS była abvinačanaja ŭ nierazumieńni niamieckaj palityki i pryncypaŭ Novaj Eŭropy, rearhanizavanaja, navat była źmienienaja nazva, kab ništo pra jaje nie napaminała, i pačała zajmacca tolki sacyjalnymi pytańniami. Doktar Jermačenka byŭ pazbaŭleny pasady kiraŭnika BNS (padstavaj stałasia abvinavačańnie ŭ spekulacyi praduktami charčavańnia) i vysłany ŭ Prahu pad nahlad hiestapa. Što jaho ŭratavała ad balšavickaj kuli, jakaja naŭrad by jaho minavała. Faktyčna BNS spyniła isnavańnie.

Ale akcyja BNS mieła važkaje značeńnie. Jašče pry poŭnaj daminacyi niemcaŭ na Ŭschodnim froncie (navat niahledziačy na parazu pry Stalinhradzie), u zmročnuju bieznadziejnuju viasnu 1943 h. vystup doktara Jermačenki i siabroŭ Biełaruskaj Narodnaj Samapomačy byŭ hramadzianskim učynkam.

Aleh Hardzijenka