Dabro i Vola (Alaksandar Dabravolski adkazvaje na pytańni našaniŭcaŭ)
№ 49 (206), 4 — 11 śniežnia 2000 h.
Dabro i Vola
Alaksandar Dabravolski adkazvaje na pytańni našaniŭcaŭ
— Kraina pieražyvaje stan, jaki možna acharaktaryzavać jak kulturnuju katastrofu. Pa-Vašamu, u hetym jość pramaja vina Łukašenki i jahonych uradaŭ ci Łukašenka prosta biazvolny kiraŭnik, jaki nia zmoh pierałamić ahulnyja tendencyi, charakternyja dla našaha rehijonu?
— U rehijonie nazirajucca supraćlehłyja tendencyi. Jość tendencyi da demakratyzacyi, samastojnaści, adnaŭleńnia i raźvićcia nacyjanalnych kaštoŭnaściaŭ, i jość tendencyi zvarotu ŭ minułaje. Apošnija pieravažajuć, kali ludzi rasčaroŭvajucca z-za taho, što pieramieny nie palapšajuć za karotki čas ich realnaha žyćciovaha ŭzroŭniu. U nas moh by być i inšy balans hetych tendencyjaŭ, inšy vynik. Ale naša kiraŭnictva kultyvavała nehatyŭnyja tendencyi zvarotu ŭ minułaje, a taksama nianaviść i zajzdraść — dva asnoŭnyja pačućci, jakija ciapierašniaja ŭłada ŭsialak padtrymlivaje ŭ biełaruskaha narodu i na jakich i trymajecca. Kali b ludzi dumali bolš racyjanalna, jany nia stali b padtrymlivać takoje kiraŭnictva. Hramadzkaja śviadomaść u značnaj miery iracyjanalnaja, ale ja miarkuju, što jość perspektyvy źmianić sytuacyju i dadać ludziam racyjanalizmu. Ciomnyja pačućci, jakija ciapier daminujuć u biełaruskim hramadztvie, nia mohuć pryvieści da palapšeńnia ni žyćciovaha ŭzroŭniu, ni samaadčuvańnia ludziej.
— Novy prezydent, pad jakimi lozunhami jon ni pryjšoŭ by da ŭłady, apyniecca pierad zadačaj kansalidacyi hramadztva, raskołataha ciapier pavodle sacyjalnych, idealahičnych, moŭnych, relihijnych, śvietapohladnych prykmiet. Jakimi vy bačycie šlachi pieraadoleńnia hetaha raskołu?
— Asnoŭny raskoł u našym hramadztvie prachodzić pavodle staŭleńnia da adnaho čałavieka. Pryčym usie astatnija raskoły spravakavanyja mienavita tym, što ciapierašniaja ŭłada pastaviła pytańnie rubam: ci “za”, ci “suprać”. Kali hetaj ułady nia budzie, kali ludzi zrobiać vybar na karyść taho čałavieka, jaki zmoža kiravać krainaj biaz hetaha šalonaha žadańnia šukać vorahaŭ, to ŭsie astatnija prablemy vyrašać budzie značna lahčej.
Ludzi sapraŭdy pa-roznamu bačać šlachi raźvićcia krainy, ale całkam supraćlehłych pazycyjaŭ amal niama. U hramadztvie pačniecca vialikaja dyskusija, i novaje kiraŭnictva pavinna budzie sfarmulavać šlach raźvićcia i vyraznuju idealohiju, pryčym peŭna, što ŭžo nia budzie sprobaŭ zrabić hetuju idealohiju manapolnaj. Darečy, takija sproby nie ŭdalisia i ciapierašniaj uładzie: my pamiatajem, što niekalki razoŭ jana brałasia vypracavać kancepcyju nacyjanalnaj (choć u adnosinach da hetaj ułady słova “nacyjanalny” hučyć śmiešna) idealohii, ale ničoha nia vyjšła. Što datyčyć relihijnaha raskołu, to ŭ relihijnych pytańniach biełarusy — talerantny narod, čaho nielha skazać pra palityku. Raskoły źniknuć, kali źniknie napružanaść u hramadztvie, jakaja vyklikana pošukam vorahaŭ.
— Bolšaść čytačoŭ našaj hazety — heta ludzi biełaruskaje kultury. Ale ŭ hramadztvie suisnujuć ludzi biełaruskaj i rasiejskaj kultur. Jaki mahčymy varyjant rašeńnia kulturnaj i moŭnaj prablemy, kab ni biełaruskaja, ni rasiejskaja kultury nie adčuvali ŭcisku? Jakoje miesca ŭ budučaj Biełarusi budzie mieć rasiejskaja mova i kultura?
— Tut jość dźvie prablemy: pieršaja — heta nieabchodnaść hramadzianskaha miru, kampramisu ŭ hramadztvie ŭ adnosinach da šlachoŭ raźvićcia kultury. I druhaja — heta vielmi važnaja prablema adnaŭleńnia nacyjanalnaj samaśviadomaści, raźvićcia mienavita biełaruskaj kultury. Zaraz Biełaruś amal całkam rusifikavanaja. Sproba biełarusizacyi, choć i dała značny efekt, była nia vielmi ŭdałaj: adbyŭsia revanš. Vielmi važna, kab duch revanšyzmu zastaŭsia ŭ minułym. Sprava ŭ tym, što ciapier bolšaść ludziej razmaŭlaje pa-rasiejsku, ale vielmi vialikaja ich častka chacieła b, kab adzinaj dziaržaŭnaj movaj była biełaruskaja. Heta pakul nia bolšaść nasielnictva. Vielmi niečakany efekt daŭ niadaŭni pierapis nasielnictva. U ludziej pytalisia, na jakoj movie jany havorać u siamji. Vyniki pierapisu pakazali, što 37% razmaŭlajuć pa-biełarusku — pracent, jakoha my nie čakali. Heta byŭ palityčny pratest suprać rusifikacyi. Ludzi razumieli, što vyniki mohuć być vykarystany dla abhruntavańnia novaj chvali rusifikacyi, i vykazalisia suprać. Heta paćviardžaje kancepcyju, jakaja ŭpieršyniu była ahučana Niezaležnym instytutam sacyjalna-ekanamičnych i palityčnych daśledavańniaŭ: biełaruski nacyjanalizm razmaŭlaje pa-rasiejsku. Viaskoŭcy, choć jany i pa-biełarusku havorać, nia ličać dla siabie prablemaj adnaŭleńnie biełaruskaj nacyjanalnaj kultury. A ŭ vialikich haradoch, a taksama i ŭ maleńkich, jość svaje asiarodki, jakija razmaŭlajuć pa-rasiejsku, ale chacieli b adnaŭleńnia nacyjanalnaj samaśviadomaści i spryjajuć raźvićciu nacyjanalnaj kultury. Choć jany sami nia nośbity hetaj kultury, ale jany da jaje imknucca, i heta vielmi važna.
Mnie ciažka skazać, jakaja moža być kancepcyja suisnavańnia ŭ našym hramadztvie biełaruskaj i rasiejskaj movaŭ. Nijakaja ŭłada nia zmoža vyrašyć hetaje pytańnie, kali ludzi nie adčujuć u hetym patreby. Jany ŭ svajoj značnaj častcy, jak my ciapier bačym, hetuju patrebu adčuvajuć, ale balšynia hramadztva jašče abyjakavaja.
I jość takija vajaŭničyja rusifikatary, jak Posachaŭ ci Zamiatalin, jakija vystupajuć za ideju słavianskaj jednaści, a kali pasprabavać razabracca, to prosta za ideju rasiejskaha daminavańnia. Ale takich mała. Hetaje pytańnie nastolki składanaje, što ja asabista nia ŭziaŭsia b pradkazvać, što i jak pavinny my rabić, za vyklučeńniem taho, što treba padtrymać pamknieńni da raźvićcia biełaruskaj nacyjanalnaj kultury i treba rabić heta vielmi aściarožna, bo asnoŭnaja častka hramadztva da hetaha nie hatovaja i napałochanaja toj idealohijaj, jakaja pravodziłasia ŭ apošnija hady praz usie ŚMI.
Prapahandysty ad ułady kazali, što raźvićcio biełaruskaj kultury nakiravana suprać Rasiei. Na samoj spravie mnie zdajecca, što rasiejskaje pytańnie budzie tut vielmi važnym, ale dla biełarusaŭ najvažniej — zrazumieć, što my sami adkaznyja za svoj los. Ni Zachad, ni Rasieja nia vyrašać našych prablemaŭ. I ja dumaju, što toj kompleks niepaŭnavartaści, jaki ŭ nas jość pierad Rasiejaj, raniej ci paźniej źniknie.
— Čałaviek, jaki choča stać prezydentam, musić sfarmulavać dla svaich vybarcaŭ peŭnuju maru, jak Łukašenka, pryjšoŭ da ŭłady, sfarmulavaŭšy maru “kab usio było jak raniej”, maru viartańnia ŭ minułaje. Ź jakoj maraj moža vyjści na vybary demakratyčny kandydat?
— Pakolki hramadztva nijak nia vyznačyłasia ŭ palityčnych kancepcyjach, a rasčaravańnie ciapier vielmi mocnaje i ludzi chočuć pieramienaŭ, bačačy, što ni da čoha dobraha viartańnie ŭ minułaje nie pryviało, to heta, mabyć, budzie samaje istotnaje pytańnie naahuł da ŭsioj apazycyi. Musić być kantrast pamiž prapanovaj Łukašenki i prapanovaj adzinaha kandydata ad apazycyi. I, pakolki hety kantrast nieabchodny, to iracyjanalnaść, mnie zdajecca, nia lepšy šlach. U palitycy iracyjanalnaść moža vykarystoŭvacca, kali havorka idzie pra hałoŭnyja, fundamentalnyja kaštoŭnaści, jak, naprykład, “luboŭ da Radzimy” — tut užo nijak nielha lahična raspavieści, čamu my lubim našu Biełaruś. Ale šlachi da palapšeńnia sytuacyi zaŭsiody racyjanalnyja, i jany pavinny być prostymi i zrazumiełymi. Asnoŭnym pałažeńniem takoj prahramy moža być plan ekanamičnaha raźvićcia, bo prablemy, jakija chvalujuć ludziej, u svajoj asnovie siońnia ekanamičnyja — vysokija ceny, małyja zarobki, biespracoŭje.
Akramia vyrašeńnia ekanamičnych prablemaŭ nas cikavić viartańnie samapavahi biełaruskamu narodu. Heta vielmi hłyboka siadzić u hramadzkaj śviadomaści, i ludzi hetaha verbalna jašče nie sfarmulavali, ale heta ŭžo hučyć, bo jany bačać, što ź Biełarusi naśmichajucca ŭva ŭsim śviecie, što Biełaruś znachodzicca ŭ mižnarodnaj izalacyi i što nichto surjozna nie ŭsprymaje taho, što dumajuć biełarusy, za što jany vystupajuć. Faktyčna ludzi adčuli, što ich nie pavažajuć — ni ŭłada, ni mižnarodnaja supolnaść. I Rasieja nie cikavicca tym, što dumajuć biełarusy. Ja miarkuju, što viartańnie samapavahi budzie adnym z asnoŭnych pałažeńniaŭ pieradvybarčaj prahramy kandydata ad abjadnanaj apazycyi. Zrazumieła, što budzie havorka i pra sacyjalnuju dapamohu, lepšuju medycynu, adukacyju, ekalohiju, pra Čarnobyl. Ale pieršyja dva — efektyŭnaja ekanomika i viartańnie samapavahi — heta hałoŭnaje. Nu i, narešcie, niama nivodnaj demakratyčnaj partyi ci arhanizacyi, jakaja b vystupała za likvidacyju suverenitetu krainy.
— Vy skazali, što biełaruskaje adradžeńnie nie skiravanaje suprać Rasiei. U toj ža čas Rasieja jakraz baicca biełaruskaha adradžeńnia i biełaruskaj niezaležnaści. Jakim čynam možna davieści Rasiei, što biełaruskaje adradžeńnie i niezaležnaść nie niasuć niebiaśpieki intaresam Rasiei i što apazycyja, jakaja vystupaje za adradžeńnie i niezaležnaść, nie niasie niebiaśpieki intaresam Rasiei?
— Pa-pieršaje, pakolki kancepcyja rasiejskich palityčnych elit, jakaja da hetaha času daminuje, u značnaj svajoj častcy imperskaja, to adradžeńnie nacyjanalnych kaštoŭnaściej u Biełarusi i inšych krainach, jakija raniej byli ŭ SSSR, jany ŭsprymajuć jak pahrozu dla intaresaŭ Rasiei. Viadoma, kali chtości budzie adčuvać svaju nacyjanalnuju samabytnaść i razumieć, što jon maje prava być haspadarom na svajoj ziamli, to heta pahroza dla imperskich intaresaŭ. Ale imperskija ambicyi škodziać samoj Rasiei. Dyj imperskaja palityka Rasiei apošnim časam cierpić krach. Realnych resursaŭ — nia tolki ekanamičnych, nijakich resursaŭ — niama ŭ Rasiei, kab adnavić imperyju ŭ tym składzie, u jakim jana była, bolš za toje, hetaja imperyja jašče budzie raspadacca. Takim čynam, ciapier pierad Rasiejaj staić užo novaja zadača, jakoj tam nia mohuć dać rady ŭnutry krainy — zachavać imperyju, jakaja jość ciapier. Stanisłaŭ Bahdankievič kaliści adkazaŭ rasiejskim palitykam, jakija śćviardžali, što treba Biełaruś dałučyć da Rasiei, kab usie pytańni vyrašylisia: “Dałučycie spačatku Prymorski kraj da Rasiei, kab tam usio było ŭ paradku, a paśla budziem razmaŭlać”. Mnie zdajecca, što tut na dapamohu moža pryjści taja samaja racyjanalnaść, bo rasiejskaje staŭleńnie da Biełarusi — vielmi iracyjanalnaja reč. Ale ŭ Rasiei ŭsio bolš ludziej, jakija nas razumiejuć. Naša zadača — pracavać z rasiejskaj palityčnaj elitaj, nia tolki kab im patłumačyć, što my ničoha drennaha nia chočam zrabić Rasiei, pavažajem ich nacyjanalnyja intaresy i hatovyja ich uličvać, kali jany nie supiarečać našym intaresam, ale i kab zrazumieć, što novaja palityčnaja elita choča bačyć u adnosinach ź Biełarusiaj. Tut niejkija ŭzajemnyja kroki mahli b być vielmi karysnyja. My zaraz zajmajemsia hetaj spravaj i bačym, što samyja roznyja ludzi z rasiejskaj palityčnaj elity, jakija raniej byli prychilnikami imperskich idejaŭ, ciapier ź vialikim razumieńniem staviacca da taho, što Biełaruś choča być samastojnaj dziaržavaj. Naprykład, Fiodar Šełaŭ-Kaviadziajeŭ, były namieśnik ministra zamiežnych spravaŭ, jaki nia raz vykazvaŭsia za «vialikuju Rasieju», na adnoj ź niadaŭnich kanferencyj zrabiŭ vialiki histaryčny dakład, dzie zaznačyŭ, što, akazvajecca, Vialikaje Kniastva Litoŭskaje było adnoj z samych dynamičnych i pieradavych eŭrapiejskich dziaržavaŭ, što pryncyp padziełu ŭładaŭ fihuravaŭ jašče ŭ statucie VKŁ 1588 hodu i byŭ realizavany na praktycy zadoŭha da taho, jak Manteskjo napisaŭ svaju viadomuju pracu “Pra duch zakonaŭ”.
Pytańnie ab adnosinach Rasiei i Biełarusi zaŭsiody budzie vielmi ciažkim, prosta tamu, što roźniacca masy našych krainaŭ, i Rasieja zaŭsiody budzie imknucca daminavać. Heta naturalna, i my pavinny heta ŭličvać. Nikudy my nia dzieniemsia ad Rasiei ŭ hieahrafičnym sensie, nam treba budavać narmalnyja partnerskija adnosiny, nie varožyja, bo samaje nierazumnaje, što moža być, — heta varažnieča z Rasiejaj.
Rasiejskaje pytańnie dla nas vielmi składanaje. Ja nie liču siabie ŭ im vialikim ekspertam, i hetyja maje razvažańni śviedčać, što adnaznačnaha adkazu na jaho niama. Adzinaje, što dla nas adnaznačna, i my heta zaŭsiody kažam našam rasiejskim partneram, — my abmiarkoŭvajem usie pytańni, akramia biełaruskaha suverenitetu.
— Kali mierkavać pa pryvatnych abviestkach u «NN», u raździele vinšavańniaŭ z nahody naradžeńnia dziaciej, siarod čytačoŭ adno imia vielmi papularnaje, i heta imia Vašaha baćki. Kim byŭ Vaš baćka, jakaja Vaša siamiejnaja historyja?
— Moj baćka Alhierd naradziŭsia ŭ Zachodniaj Biełarusi, raniej heta byŭ Ivianiecki rajon. Usie jahonyja svajaki nasili sapraŭdnyja biełaruskija imiony: Janina, Jadviha, Juzik, Francišak. Jon naradziŭsia na chutary, pracavaŭ na svajoj ziamli, u kalektyvizacyju ŭsiu ziamlu adabrali, choć jaje było niašmat, para hiektaraŭ. Paśla vajskovaj słužby baćka pierajechaŭ žyć u viosku Suła Staŭpieckaha rajonu, dzie ja j naradziŭsia. Praz try z pałovaj hady naradziłasia siastra Ludmiła. Baćka rabiŭ budaŭnikom u kałhasie, maci — nastaŭnicaj. Kali mnie było piać hadoŭ, siamja pierajechała ŭ Kojdanava. Tam ja skončyŭ škołu. Tam zaraz žyvie maja maci Alaksandra Ivanaŭna (jana ź Viciebščyny) i siamja siastry. Baćka moj užo pamior.
— A Vašy dzieci, chto jany, što jany?
— Mnie pakul ciažka skazać, kim jany chočuć być, bo synu Alaksandru 11 hadoŭ, dačce Volzie — 8. Dačka chodzić u pieršuju klasu, a syn — u piatuju. Jany vučacca ŭ zvyčajnaj, niespecyjalizavanaj, praŭda, vielmi dobraj škole. Syn chadziŭ jašče da škoły na zaniatki pa subotach i niadzielach, jašče da škoły vielmi dobra razmaŭlaŭ na anhielskaj movie. U syna vydatny muzyčny słych, i jon moh by dobra vučycca ŭ muzyčnaj škole, ale pakul nia choča. Dačku pavodle testaŭ adabrali ŭ chor, ale jana čamuści taksama spałochałasia, płakała i nie pajšła. Prymušać ja nie chaču. Ale ja pasprabuju ich uhavaryć, bo ŭ ich dobryja muzyčnyja zdolnaści. Skazać, što maje dzieci — supertalenavityja, ja nie mahu. Zvyčajnyja dzieci. A što vučacca dobra, to dziakuj Bohu.
Zapisaŭ B.T.