Alif

 Alif

Treciaja biełaruskaja abeceda

Dasiońnia abeceda biełaruskich musulmanaŭ drukavałasia tolki trojčy ŭ vydańniach ź mizernymi nakładami — A.Antanovičam u knižcy “Biełaruskija teksty, pisanyja arabskim piśmom” (500 asobnikaŭ), 21-j knižcy “Zapisaŭ” Biełaruskaha Instytutu Navuki i Mastactvaŭ u Ńju-Jorku (1994) i “Biełaruska-tureckim razmoŭniku” (Ńju-Jork, 1995).

Rasčytany nami Kitab, jaki my tutaka prapanujem Vašaj uvazie, hetkuju abecedu nazyvaje “alifam”, a jaje znaki — “charfami”: “U alifie 28 charfaŭ” (dadatkovyja znaki dla biełaruskaj movy aŭtar Kitabu nia ŭličvaje). Čamu “alif”? Hetak nazyvajecca pieršaja litara arabskaje abecedy, a pachodzić hetaje słova ad nazvy pieršaje litary finikijskaha alfabetu — “alef”.

Ad jaje pachodzić i nazva pieršaje litary hreckaha alfabetu, “alfa”, dyj samo słova “alfabet”.

My prapanujem nadalej nazyvać taki vid biełaruskaha piśma «alifam». Nazyvać jaho “arabicaj” nieabhruntavana, bo jon dosyć značna adroźnivajecca ad abecedy arabskaje movy.

My mieli śmiełaść dać nazvy niekatorym litaram alifu, jakim daśledčyki dahetul nie dali peŭnaje nazvy. Pry hetym pilnavalisia zvyčajnaj lohiki (kali jość litary “sad” i “zad”, dyk čamu nie nazvać padobnuju da ich litaru, što paznačaje huk “c”, litaraj “cad”? Abo da šerahu litaraŭ “dal”, “zal” dadać litaru “dzal”), a taksama pazyčyli kolki nazvaŭ z persydzkaje abecedy dziela jaje zručnaści i bolšaha, čym u arabskaj, padabienstva ź biełaruskaj movaj (datyčyć litaraŭ “cha z kropkaj”, “vaŭ”, “haj-havaz”). Dla ahałasovak — znakaŭ, što paznačajuć hałosnyja huki, prydumanyja novyja nazvy, adpaviednyja ich vyhladu.

Ubačyć praktyčnaje prymianieńnie alifu vy možacie na padadzienym nižej tekście, jaki adpaviadaje adnamu z tekstaŭ, drukavanych u kiryličnym varyjancie. Buduć pytańni i prapanovy — pišecie. Kali chto choča navučycca — voś kolki paradaŭ.

Piśmo jdzie źleva naprava, źvierchu ŭniz. Pisać amal usie litary treba razam, zvažajučy na toje, što bolšaść litaraŭ u roznych pazycyjach maje roznyja formy. Vialikich i małych litaraŭ niama. Dla našaj movy, u adroźnieńnie ad semickich movaŭ, u jakich asnova słova pieradajecca zyčnymi, a hałosnyja dosyć niaŭstojlivyja, charakternaja zafiksavanaść i vyznačanaść hałosnych hukaŭ, a tamu na piśmie biełaruskija musulmanie šyroka vykarystoŭvali dla ich paznačeńnia nadradkovyja i padradkovyja znaki ahałasovak. Treba skazać pra absalutnuju nieŭparadkavanaść artahrafii alifnaha piśma — pierapisčyki pisali tak, jak im zdavałasia, što toje słova hučyć. Tamu šukać zakanamiernaściaŭ u tahačasnym alifnym pravapisie — sprava marnaja.

U biełaruskim alifie jość niekalki “z”, “t”, “s”, “ch”, što jość spadčynaj arabskaj movy, dzie hetyja litary paznačali roznyja huki. U biełaruskaj movie heta tyja samyja huki, chacia ŭ roznych musulmanskich biełaruskich knihach vykarystoŭvajucca roznyja varyjanty ich paznačeńnia i stałaja artahrafija adsutničaje. Jak budziecie pisać, trymajciesia niejkaha adnaho varyjantu. Kali hetaje piśmo krychu raspaŭsiudzicca, tady j vybieram adziny dla ŭsich varyjant. Zvažajcie tolki na miakkaść i ćvierdaść, bo ŭ alifie, naprykład, dla miakkaha i ćviordaha “k” isnujuć roznyja litary.

Niekamu našaja sproba ŭparadkavańnia alifu padasca reanimacyjaj trupa. Adnak, navat kali nichto i nia budzie im pisać, hetaja sprava ŭsio adno moža prynieści karyść, uparadkavaŭšy napisańnie słovaŭ dy imionaŭ, što pryjšli da nas z movaŭ, jakija karystajucca arabska-persidzkaj hrafikaj, u kiryličnym i łacinkavym varyjancie biełaruskaje movy. Tady nia budzie vahańniaŭ, pisać Chusejn ci Husejn, bo, zhodna praviłaŭ alifu, pieršaja litara — “cha”, a nie “haj-havaz”, i čytajecca jana jak “ch” — a značyć, i pisać treba tolki Chusejn (i nielha nazyvać iranskaha paeta Chafiza Hafizam, bo jaho imia taksama pišacca praz “cha”). A voś słova “džyhad”, što siońnia pišuć jak “džychad”, maje pisacca praz “h”, bo ŭ alifie pišacca praz “haj-havaz”. Hetaksama majem pisać Ałłah (chacia, darečy, hetaje imia Boha vykarystoŭvajecca tolki ŭ arabskamoŭnaj častcy Kitabaŭ i nikoli ŭ biełaruskaj). Taksama heta dapamahło b i ŭ adnaznačnym pračytańni hieahrafičnych nazvaŭ. U rasiejcaŭ i ŭ eŭrapiejskich narodaŭ niama tradycyjaŭ piśma arabskimi litarami, tamu i davodzicca im prydumlać roznyja systemy tranślitaracyi. Ale ž my majem svoj alif, adpaviedna i niama čaho nam vyčvaracca.