“Čievo-čievo?”, abo Reakcyi na kulturnuju dyskryminacyju
№ 24 (233), 11 červienia 2001 h.
“Čievo-čievo?”, abo Reakcyi na kulturnuju dyskryminacyju
Ad redakcyi
U hazetu pryjšoŭ voś taki list:
«Vitaju! Pačnu zdalok. U Varšavie na budynku, dzie znachodzicca indyjskaja restaracyja, niechta z polskich fašystaŭ napisaŭ “Polska dla palakaŭ”. Niama sumnievu ŭ tym, što heta lozunh skinhiedaŭ, i razumnyja, adukavanyja ludzi pavinny razumieć ciomnaść i škodnaść padobnaha śvietapohladu. Nia kažučy ŭžo pra toje, što tolki ultrapravyja medyi pryniali b heta za normu i vykarystali biez kamentaraŭ.
Siońnia ja atrymała travieńskija numary “NN” (siabry dasyłajuć ź Miensku raz na miesiac). Čytajučy №18, ja zaŭvažyła nievialički artykuł na staroncy 3 “Vyniki hałasavańnia čytačoŭ “NN” na siońnia”. Pieršy pa papularnaści deviz, pad jakim musić iści na vybary kandydat čytačoŭ “NN”... “Biełaruś dla biełarusaŭ”. A jak być ź inšymi ludźmi (a ich kala dvuch miljonaŭ!), jakija žyvuć u Biełarusi? A što staniecca z habrejami, tatarami, ukraincami, vijetnamcami, rasiejcami, litoŭcami dy inšymi mienšaściami, kali da ŭłady pryjdzie asoba z takoju prahramaj?
Ja nia budu kazać pra niekatoryja inšyja “devizy”: Rasieja – haŭno; Adrodzim vielič nacyi biełaruskaj; Słava nacyi, śmierć voraham; Preč maskoŭskich akupantaŭ; My nie damo im panavać… Mo vy rastłumačycie mnie, u čym roźnica pamiž usim hetym i tym, što kaža Łukašenka (zamianicie Biełaruś na Słavianstva, a Rasieju — na Zachad...)?
Ja nie razumieju, čamu niama nijakich kamentaraŭ, nijakaj reakcyi na heta z boku hazety? Ci značyć heta, što redakcyja padtrymlivaje pazycyju svaich čytačoŭ? Ci heta i jość “hołas niezaležnaha biełaruskaha hramadztva”? Zrazumieła, što hazeta nia moža adkazvać za dumki svaich čytačoŭ, ale niekatoryja rečy niamožna pakidać pa-za ŭvahaj. Ci nie pavinna intelektualnaja hazeta, za jakuju ja ŭvažaju “NN”, chacia b namahacca paŭpłyvać na padobnyja dzikija i niedalokija pohlady?
Dla mianie heta niezrazumieła jašče j tamu, što ŭ tym samym numary “NN”, jak i va ŭsich astatnich, taksama drukujucca inšyja, adkrytyja dumki i dajucca adpaviednyja kamentary da padobnych listoŭ čytačoŭ. Ja nia budu ŭžo kazać pra toje, što padobnyja nastroi mohuć być skarystanyja (i ŭžo jość skarystanyja) dziela stvareńnia ŭsioj biełaruskamoŭnaj mienšaści nehatyŭnaha imidžu.
Rasiejski imperyjalizm nia viečny; jak i ŭsie imperyi, viadomyja ŭ historyi, rasiejskaja taksama sasłabnie, i heta, na maju dumku, tolki pytańnie času. Šavinizm ža, naadvarot, nikudy nie źnikaje, jon pierachodzić ad baćkoŭ da dziaciej, źmianiaje kštałt i nakiravanaść. Hetym u roznaj stupieni chvoryja amal usie krainy. Abarončy šavinizm moža pieraraści ŭ niešta mienš biaskryŭdnaje. Mianie zaŭsiody niepakoiła, čamu pryhniečanyja narody, pazbaviŭšysia pryhniotu, u svaju čarhu sami pačynali pryciskać inšych, časta jašče bolš brutalna. Dla siońniašniaj Biełarusi heta, moža, i nia vielmi aktualna. Spadziajusia, što i nikoli nia budzie.
Alaksandra Minič, Varšava»
Častkova adkaz na pytańni spn.Minič prahučaŭ u №21 «NN» ad 21 traŭnia, dzie analizavalisia pramiežkavyja vyniki ankiety. Apytańnie pakazała pieradusim, što ludzi biełaruskaje kultury, čyim hołasam i jość “Naša Niva”, dyskryminavanyja i zackavanyja ciapierašnimi panami krainy nastolki, što na hety imperski cisk dajuć nacyjanalistyčny adkaz. Toje, što mienavita deviz adčaju — “Biełaruś dla biełarusaŭ” — stanie lideram apytańnia, było niečakanaściu i dla redakcyi “NN”.
Hety lozunh byŭ reanimavany Zianonam Paźniakom u jahonym artykule “Ameryka dla amerykancaŭ” u “Narodnaj Voli” ad 14 sakavika. Heta byŭ svajho rodu prahramny artykuł, tamu prychilniki Zianona ŭziali lozunh na ŭzbrajeńnie. Chod dumki Paźniaka byŭ taki: Ameryka dobra žyvie, bo tam usio robicca dziela abarony hramadzianaŭ Ameryki. A sam deviz “Ameryka dla amerykancaŭ” byŭ niezamienny padčas zmahańnia amerykancaŭ za niezaležnaść. U svaim artykule Paźniak prychodziŭ da vysnovy, što j biełarusam u baraćbie za niezaležnaść nie abyścisia biez taho samaha devizu. Karaciej, miełasia na ŭvazie nie «Biełaruś dla etničnych biełarusaŭ», a «Niezaležnaja Biełaruś dla hramadzianaŭ Biełarusi». Choć usio adno hučyć pahroźliva. Asabliva va Ŭschodniaj Eŭropie, u Eŭropie niezabytych kryŭdaŭ. Asabliva dla ludziej, vychavanych u tych kulturnych tradycyjach, jakija zadačy zdabyćcia dziaržaŭnaj niezaležnaści ci ŭmacavańnia nacyjanalnaj tojesnaści daŭno vyrašyli.
Nia varta pierabolšvać dolu biełaruskamoŭnych, hatovych padtrymać deviz “Biełaruś dla biełarusaŭ”. Navat u apytańni jaho nazvała mizernaja mienšaść ad ahulnaj kolkaści ŭdzielnikaŭ, a ŭ apytańni ž uziała ŭdzieł samaja palityzavanaja častka aŭdytoryi.
Na pieršaje miesca jon trapiŭ z pryčyny adsutnaści adzinaha jaskravaha słohanu ŭ nacyjanał-liberałaŭ. Zyk “Biełaruś u Eŭropu” (razam z usim viadomaj druhoj častkaj vyrazu, nia mienš kryłataj), vidać, jašče budzie zapatrabavany ŭ vieraśni, ale na hety momant zdajecca ludziam zanadta abstraktnym. Ja ŭjaŭlaju sabie abureńnie majho znajomaha zvarščyka: “Jakaja, na chren, Jaŭropa kali dziaržava hinie, mova hinie! Jaŭropa — heta možna j paśla. Jaŭropa nam movy nie ŭratuje”.
Zianon moža vyjści na vybary pad devizam “Biełaruś — dla biełarusaŭ”, i heta vykliča burchlivuju reakcyju ŭ hramadztvie.
Tak, za hetym devizam staić padspodnaja abo kultyvavanaja ksenafobija, i sapraŭdny intelihient siońnia nie dazvalaje sabie padobnych vykazvańniaŭ ni ŭ jakim vypadku. Sapraŭdny intelihient zmahajecca za toje, kab u jahonaj krainie dobra było ŭsim, i biełarusam u tym liku.
Adnak za hetym devizam taksama — adčaj. U dziaržavie, u stalicy jakoj biełaruskamoŭny raz-poraz sutykajecca z balučymi prajavami pabytovaha rasiejskaha fašyzmu, zamaskavanaha pad “nieciarpimaść da nacyjanalizmu”, nia moža nie paŭstać adekvatnaj reakcyi adkazu. Vy mnie “raspajasaliś eci śviadomyja” abo “čievo-čievo?”, ja vam — “a Biełaruś, hady, usio ž budzie dla biełarusaŭ, a nia tolki dla vas”.
Ihnarujučy toj fakt, što hety sprečny zaklik u biełaruskaj sytuacyi — abarončaja reakcyja, my nie pabačym šlachoŭ vypraŭleńnia šavinistyčnych zavarotaŭ. Pakul nia spynicca kulturnaja dyskryminacyja biełarusaŭ, dahetul u ichnym asiarodździ buduć uźnikać šavinistyčnyja reakcyi, i moładź budzie hurtavacca ŭ padpolnyja hrupoŭki, i staryja paźniakoŭki buduć vychodzić na vulicy z małarealistyčnymi plakatami “Biełaruś dla biełarusaŭ”.
Niezdarma Łukašenka hetak baicca parazy ŭ vieraśni. Kali biełarusy pačnuć kvitacca za šeść hadoŭ prynižeńnia, usio moža adbycca našmat fatalniej, čym było ŭ Juhasłavii.
Dla ŭsich našych susiedziaŭ na Zachadzie takija lozunhi — učorašni dzień.