Kraj admoŭnaha rezus-faktaru
18—19 krasavika ŭ San-Sebaśćjanie prachodziła kanferencyja salidarnaści ź niezaležnickim rucham baskaŭ, arhanizavanaja forumam baskich deputataŭ. Kanferencyja była zvyčajnaja — z «prastavonam» i inšaj chalavaj. Chto chacieŭ — pracavaŭ. Chto chacieŭ — paliŭ chaš, hladzieŭ futboł abo kleiŭ siabrovak. Pavodziny ŭdzielnikaŭ nia vielmi chvalavali arhanizataraŭ.
U kožnaha inturysta, jaki naviedvaje krainu baskaŭ (Eskaŭdzi), u mazhoch a priori siadziać sfarmavanyja ŚMI kliše. Dla adnych baski — mikraskapičny (dva z pałovaj miljony) mužny narod, jaki pad kiraŭnictvam bajevikoŭ ETA i siabroŭ partyi «Batasuna» viadzie niaroŭny boj za niezaležnaść z hišpanskim Levijafanam. Druhija ličać baskaŭ eŭrapiejskimi čačencami: pry słovie ETA pryhadvajuć nia Burhaski praces*, a vybuch 1987 h. u barselonskim supermarkiecie «Hiperkor» (vynik — 21 niavinnaja achviara). Arhanizavali jaho etaras (siabry ETA).
Čorna-bieły malunak krainy baskaŭ, padadzieny ŭ medyjach, nie adpaviadaje realnaści. Jość baski, čyjoj žyćciovaj formułaj źjaŭlajecca słohan kultavaha nacyjanalista 20-ch Santjaha die Mijabe «Gora Escaudi et Muera Espagna» («Eskaŭdzi, ustavaj, Hišpanija, pamry»). Jość baski, jakija bačać svoj kraj tolki častkaj Hišpanii. (Darečy, u madrydzkaj elicie niepraparcyjna šmat vychadcaŭ z baskich pravincyj.) Narešcie, jość baski, jakija zakładuć radzimu za novy «reno-klijo» abo kubik hierainu.
Palityčny hvałt, spažyvańnie i karjeryzm tam žyvuć pobač. Dla žurnalistaŭ, sudździaŭ, palitykaŭ i intelektuałaŭ jość specyfičny kodeks pavodzinaŭ. Treba «filtravać bazar» i vieści siabie adpaviedna, kab nia stać achviaraj terarystaŭ ETA ci madrydzkaha Centru.
Cudoŭnaj madellu baskaha sacyjalnaha kosmasu byŭ Hiernani — spalny pryharad suśvietna viadomaha kurortu San-Sebaśćjan, dzie adbyvałasia kanferencyja. Zvyčajnaje sonnaje miastečka, jakoje zapomniłasia chiba što dobrym tannym sydram. Užo potym, z francuskaj presy, ja daviedaŭsia, što naša Hiernani — «hniazdo nacyjanalizmu». Kolki isnuje ŭ Hišpanii demakratyja, stolki za pieradvybarčy śpis «Batasuny» tut hałasujuć pad 40% vybarščykaŭ. Kab nie dapuścić prychodu da ŭłady «batasunaŭcaŭ», usie astatnija partyi składajuć adzin vialiki, idejna biazrodny blok. «Adnak nie sprabujcie šukać ich ofisy: jany znachodziacca ŭ bunkierach abo chavajucca na kanśpiratyŭnych kvaterach. Inakš małojčyki z «Jarrai» (maładafrontaŭcy «Batasuny») zakinuć im u akno kaktejl Mołatava». Heta ja vyčytaŭ u miascovaj hazecie. Pra toje, što adbyvajecca na vulicach haradka, nam nichto nie raspavioŭ — ni arhanizatary, ni miascovyja žychary. A što tut asablivaha? Selavi.
Admietnaja kroŭ
«Chočaš zrazumieć sutnaść baskaha nacyjanalizmu — źviarni ŭvahu na pavodziny nacyjanalistaŭ u hišpanskim asiarodździ», — paraiŭ mnie siabar-kataloniec. Sapraŭdy prykolna. Baski trymajucca vielmi napružana, byccam uvieś čas čakajuć padvochu ad «hišpancaŭ-akupantaŭ». Kataloncy, u adroźnieńnie ad ich, adkrytyja, žartujuć z «kastylskich kryvasmokaŭ» i sami hatovyja być abjektami žartaŭ (anekdoty pra ich — hišpanski analah habrejskich ci ŭkrainskich).
Adkul taja zakampleksavanaść? Vytoki baskaha nacyjanalizmu — u tradycyjnym viaskovym ładzie žyćcia. Hiermetyčnaść baskaj kamuny zachavałasia praz stahodździ dziakujučy składanaści movy, tradycyjam feadalnaj aŭtanomii (fueras), bajkam ab rasavaj čyścini. Cikavy fakt: zhodna z medyčnymi daśledavańniami, u kryvi baskaŭ vysokaja stupień Rh-admoŭnaha faktaru. Čas ad času heta źjaŭlajecca surjoznaj prablemaj dla šlubaŭ baskich žančyn z hišpancami, što zaŭsiody pieraškadžała asymilacyi tubylcaŭ. Mity pra vybrany boham, rasava čysty, samakiroŭny narod plus katalicyzm lehli pry kancy XIX st. u padmurak idealahičnych raspracovak Sabina Arana Hoiry i jaho partyi nacyjanalistaŭ (PNB).
ETA ŭźnikła jak levaja alternatyva praamerykanskaj, pasiŭnaj u baraćbie z Franka PNB. Była pastaŭlena pad sumnieŭ i sabinaŭskaja «čyścinia rasy». Idejny patron ETA Federyka Krutvih** prapanavaŭ novuju madel nacyjanalnaj identyčnaści: nia kroŭ, ale viedańnie movy. Baskaŭ jon prapanavaŭ ličyć sacyjalistyčnaj nacyjaj, jakuju pryhniatajuć kalanizatary z Madrydu. Adnak bolšaść baskaŭ dahetul trymajecca Sabinavaj «kreŭnaje» teoryi. Paet Habryel Areści ŭ 60-ch pisaŭ u vieršy «Kamieńnie i ziamla»: «Ni hilen naiz / nire arima galguko da, nire askazia galduko da / baina nire aitaren ezterak / iraunien du zitik (Ja pamru, majo kachańnie i maje dzieci zahinuć, adnak dom majho baćki zastaniecca, dzie byŭ spačatku)».
Paśla 11 vieraśnia ETA zhubiła svoj prestyž i mižnarodnuju padtrymku. Raniej jana adkryta treniravała svaich bajevikoŭ u Francyi, Alžyry, Nikarahua, Palestynie. Paśla 11.09 nivodnaja kraina nie ryzykuje dać im prytułak. ETA — projdzieny etap baskaha supracivu.
Dzień baska
Śviata baskaj nacyi — Aberi Eguna — adznačajecca ŭ apošni dzień Vialikadnia. Pavodle rytuału, kožny bask musić vypravicca ŭ niablizki śviet — u viosku Majur na poŭnačy Navary. U 1522 h. vojski hišpanskaj karony atakavali niepadalok ad Majuru zamak — apošniuju aporu Navarskaha karaleŭstva, što, jak ličać baski, było ich pieršadziaržavaj. Pamiać pra hieraičnych abaroncaŭ majurskaha zamku pieražyła stahodździ. U 1922 h. miascovyja ŭłady pastavili na miescy cytadeli abelisk (mini-kopiju memaryjału ź mienskaj Płoščy pieramohi). Štohod kala pomnika adbyvajecca śviatkavańnie.
Aficyjnaja častka mierapryjemstva ŭ Majury — vystup deputataŭ, mera i narodnych kalektyvaŭ — zaniała dvaccać chvilinaŭ. Zatoje pićcio, śpievy i tancy na vulicach vioski raściahnulisia na doŭhija hadziny. Toje ž samaje adbyłosia ŭ Pulponie (Izrun), stalicy Navarskaha karaleŭstva, kudy my vypravilisia z Majuru na manifestacyju. Kalona demanstrantaŭ chucieńka, byccam za joj hnaŭsia byk, prabiehła na centralnuju płošču, dzie, zasłuchaŭšy dźvie (!) pramovy (pa čatyry chviliny kožnaja), rastusavałasia pa barach dehustavać alkaholnyja napoi i tančyć na vulicach. Hałoŭnymi persanažami tancaŭ byli maładziony z pafarbavanymi vałasami i varjackim pirsynham. Dryhajučysia z pankami ŭ rytmie niejkaha niezrazumiełaha narodnaha tancu, ja ŭśviadomiŭ, u čym siła supracivu baskaŭ: u štodzionnaj tvorčaj suviazi pamiž palitykaj i žyćciom. Na baskaj movie heta nazyvajecca «Abertzale Socialista».
Hramady nie zadušyš
Niama ŭ krainie baskaŭ vobłaści sacyjalnaj aktyŭnaści, kudy b nie praleźli niezaležniki: prafsajuzy (LAB), presa ( štodziońnik «Gora», nakładam 50 tys. asobnikaŭ), pravaabarončy ruch («Askatasuna»), maładziovy ruch («Sergi»), ekalahičny («Gudariak»). Isnuje navat ruch za nacyjanalnuju kulinaryju «Txoko», svaje vuličnyja chulihany («Carre borooka») i navat nacyjanalisty-homaseksualisty. «Abertzale Socialista» (sacyjalistyčnyja patryjoty) ličać, što suverenitet nacyi źviazany nie ź dziaržavaj, a ź dziejnaściu hramadzianskich inicyjatyvaŭ.
Praz hramadzkuju dziejnaść nacyjanalizm vychodzić u palityčnuju sferu. Zabarona Batasuny ŭ lutym jak «terarystyčnaj arhanizacyi» tolki ŭźniała nacyjanalistyčnyja nastroi. Asabliva heta tyčycca palitykaŭ. Jany vidavočna vyrašyli padmazacca da elektaratu «Batasuny», što źbirała 15% hałasoŭ. Cytuju «El Mundo» ad 19 krasavika. Chabier Arzalur, staršynia PNB: «My znachodzimsia z Madrydam u stanie vajny». Behońja Jerazi, lider sacyjalistaŭ z «Eusko Askartasuna» (EA), partner PNB pa kaalicyi: «Toje, što nas vinavaciać u niezaležnickich nastrojach, — najlepšy kampliment dla majoj partyi». Jašče ŭ vieraśni 2002 h. PNB pryniała prahramu, adpaviedna jakoj kraina baskaŭ pavinna mieć u Hišpanii status «Asacyjavanaj volnaj krainy». De-fakta heta adpaviadaje punktu prahramy KAS 1977 h., za jakuju stolki zmahałasia ETA.
Ci možna pieramahčy baski treci sektar? U pravavych ramkach demakratyčnaj krainy — niemahčyma. Vosieńniu 2002 h. z Madrydu pryjšoŭ zahad zabaranić sietku baraŭ «Herrico Taberna», praź jakuju, byccam, ETA admyvaje hrošy. Zahad vykanali. I što? Jak byŭ, hetak i staić u San-Sebaśćjanie na vulicy Kalea Juhan Bilbao bar «Herrico Taberna». Jak pradvali tam usiu niezaležnickuju litaraturu, hetak i ŭciuchvajuć, jak źbiralisia tam padazronyja tynejdžery, hetak i źbirajucca.
Źmianiłasia tolki adno. Ciapier kaviarnia naležyć nie kampanii, a indyvidualnamu pradprymalniku.
Lolik Uškin, San-Sebaśćjan—Miensk
* Burhaski praces — sud nad aktyvistami ETA ŭ h.Burhasie ŭ 1970 h., jaki vyklikaŭ chvalu salidarnaści ź viaźniami-baskami va ŭsim śviecie.
**Darečy, Federyka Krutvih z pachodžańnia niemiec. Siarod zasnavalnikaŭ arhanizacyi ETA bolšaść taksama składali nia baski, a etničnyja hišpancy. I jašče cikava: amal usie jany byli studentami jezuickaha kalehijumu.