Palityčny raskład-2003 i perspektyvy-2006
Mahčyma, razam z pytańniem pra padaŭžeńnie prezydenckich paŭnamoctvaŭ na plebiscyt budzie vyniesienaje pytańnie ab intehracyi Biełarusi ŭ Eŭraźviaz. Taki varyjant pierastaŭ być niejmaviernym z taho momantu, jak staŭ jasny pravał hulniaŭ z «kanstytucyjnym aktam sajuznaj dziaržavy». Choć ułada maje nieabmiežavanuju kolkaść scenaraŭ kiravańnia sytuacyjaj, u doŭhaterminovaj perspektyvie Biełaruś niepaźbiežna čakaje epizod palityčnaj i sacyjalnaj niestabilnaści, navat chaosu, bo ciapierašniaja systema nie harantuje pieradačy ŭłady pierajemniku i źmieny pakaleńniaŭ.
Vital Silicki — palitolah. Dacent katedry ekanomiki Eŭrapiejskaha humanitarnaha ŭniversytetu. U 2001 h. pracavaŭ daradcam misii ABSE ŭ Biełarusi.
Choć vybary pry aŭtarytarnych režymach čaściakom pravodziacca va ŭmovach šmatpartyjnaj systemy i na alternatyŭnaj asnovie, ich nielha nazvać mechanizmam, praź jaki adbyvajecca ratacyja ŭłady. Heta chutčej srodak nadańnia lehitymnaści isnaj uładzie i demaralizacyi apazycyi šlacham pierakanańnia hramadztva ŭ značnaj pieravazie režymu nad jaho apanentami. Vyklučeńnie składajuć tak zvanyja «šokavyja vybary», praź jakija apazycyja albo prychodzić da ŭłady, albo nabyvaje palityčnuju vahu i źmianiaje raskład siłaŭ unutry režymu. Nieabchodny čyńnik pośpiechu — zdolnaść apazycyi abaranić vyniki vybaraŭ šlacham vuličnych akcyjaŭ.
Admietnaść šokavych vybaraŭ — ich niečakanaść jak dla režymu, tak časta i dla hramadztva. Da ich pryvodzić samaŭpeŭnienaść dyktatarskich uładaŭ, jakija nie dapuskajuć navat mahčymaści parazy. Adnak vonkavaja revalucyjnaść takich vybaraŭ — nasamreč vynik doŭhaj sacyjalnaj i palityčnaj evalucyi hramadztva, što pryvodzić da karennaj źmieny raskładu siłaŭ. Hałasavańnie tolki robić hetyja źmieny vidavočnymi.
Miascovyja vybary ŭ sakaviku 2003 h. nia stali šokavymi. Ich vynik nia ŭnios istotnych źmienaŭ u palityčny status-kvo. Dyj taktyka kožnaha z bakoŭ nie była niečakanaju dla naziralnikaŭ. Vybary ŭskosna paćvierdzili fakt pastupovaha razmyvańnia sacyjalnaj bazy režymu i ŭ toj ža čas adlustravali ŭzmacnieńnie jaho represiŭnych mahčymaściaŭ. Jany — čarhovy krok u evalucyi biełaruskaj palityčnaj sceny. Kab vyznačyć vektar dalejšaha palityčnaha raźvićcia krainy, nieabchodna adznačyć źmieny, što adbylisia ŭ stanie i statusie asnoŭnych palityčnych hulcoŭ.
Ułady: zakančeńnie ramanu z elektaratam
Vybary-2003 byli adnosna paśpiachovyja dla isnaha režymu. Ułady zapabiehli stvareńniu «systemnaj apazycyi» ŭ miascovych savietach. Apazycyja zabiaśpiečyła sabie chiba dekaratyŭny ŭdzieł u dekaratyŭnych orhanach ułady. Zrešty, jany ŭ biełaruskich umovach hrajuć takuju farmalnuju rolu, što navat šyrokaje pradstaŭnictva apazycyi ŭ savietach nie nabliziła b jaje da ryčahoŭ upłyvu na palityčnyja pracesy. Ale tryjumfu apazycyi nielha było čakać navat pry «najčyściejšym» padliku hałasoŭ, bo ŭ 90% akruhaŭ vybary byli biezalternatyŭnymi, a ŭdzieł u kampanii palityčnych partyjaŭ — mizerny.
Pieramoha na miascovych vybarach mahła b nadać apanentam režymu psychalahičnuju pieravahu ŭ nastupnych kampanijach i padvysić stupień davieru da ich z boku hramadztva i zamiežnych hulcoŭ. Vynik baraćby ŭ tych niekalkich sotniach akruhaŭ, dzie vybary možna było nazvać vybarami, musiŭ vyśvietlić, ci možna ŭvohule ŭ biełaruskich umovach źviazvać z hałasavańniem spadzieŭ na pieramieny. Na vybarach-2003 byŭ prademanstravany alharytm pavodzinaŭ ułady va ŭmovach pastupovaha razmyvańnia jaje sacyjalnaj bazy (i źniknieńnia kvazidemakratyčnaj lehitymnaści) dy transfarmacyi palityčnaha režymu ŭ vyrazna sułtaniscki.
Pa-pieršaje, ułady byli zusim abyjakavyja da zabieśpiačeńnia svajoj lehitymnaści jak za miažoj, tak i ŭ krainie. Ułady nia stali ryzykavać, nie dazvoliŭšy navat abmiežavanaj realnaj kankurentnaści vybaraŭ, «zafiksavaŭšy» ich vyniki jašče na etapie rehistracyi kandydataŭ.
Pa-druhoje, žorstka blakavałasia realnaja kankurencyja ŭ bujnych haradoch, u pieršuju čarhu ŭ Miensku. Pakazalny fakt: kab zablakavać kandydata «ad ułady» pa adzinaj akruzie ŭ stalicy, spatrebiłasia ŭmiašalnictva adrazu troch deputataŭ parlamentu ŭ jakaści naziralnikaŭ. Pryčym abrańnie alternatyŭnaha kandydata było taksama zablakavanaje, bo 600 hałasoŭ zhubilisia pa darozie z učastkovych kamisij u akruhovuju. U bujnych haradoch staranna macujucca asiarodki administracyjnaj reakcyi.
Pa-treciaje, rezka vyras adsotak falsyfikacyi vybaraŭ, jaki dasiahaŭ maksymumu ŭ Miensku. Kali ŭ papiarednich kampanijach dola sfalsyfikavanych hałasoŭ, pavodle niezaležnych acenak, składała 15—20%, dyk hetym razam pavialičyłasia ci nie ŭdvaja. Tak, u akruzie №8 u Miensku, dzie balatavalisia niezaležny kandydat Siarhiej Kazłoŭski i kamandzir adździełu SACHR Siarhiej Chamienka, na dvuch učastkach vyniki byli adpaviedna 688 na 487 i 874 na 271 hołas na karyść Kazłoŭskaha (pa hałasavańni 2 sakavika) i 56 na 685 dy 54 na 570 na karyść Chamienki (pa papiarednim hałasavańni). Zhodna z padlikami NISEPD, realnaja kolkaść vybarcaŭ, što ŭziali ŭdzieł u pieršym tury hałasavańnia, mienšaja za aficyjnuju ličbu na 7,2% (65,8% suprać 73%), amal na stolki sama mienšy i pracent tych, chto ŭziaŭ udzieł u daterminovym hałasavańni (12,5% suprać 20%, zajaŭlenych uładami). Tolki 21,6% apytanych zajavili, što hałasavali za kandydataŭ ad ułady. Praŭładnyja kandydaty źbirali hałasy pieravažna koštam svajho biespartyjnaha statusu (bolš za pałovu vybarcaŭ nia mieli dastatkovaj infarmacyi ab tym, za kaho jany hałasujuć).
Pa-čaćviertaje, źmianiłasia taktyka kaaptacyi miascovych elitaŭ. Aprača ŭłasnaj namenklatury, na vybarach-2003 ułady zrabili staŭku vyklučna na nastaŭnikaŭ i daktaroŭ, čyja lajalnaść harantujecca zaležnaściu ad dziaržavy. U hetym miascovyja vybary kantrastujuć z parlamenckimi vybarami-2000, kali byŭ davoli vysoki pracent pradstaŭnikoŭ «volnych» prafesijaŭ (pradprymalniki składajuć kala 10% ciapierašniaj pałaty pradstaŭnikoŭ).
Narešcie, siabry vybarkamaŭ kančatkova pieraŭtvarylisia ŭ aparat dasiahnieńnia nieabchodnaha palityčnaha vyniku, što macavała ich lajalnaść da dziaržaŭnaha aparatu, pakolki tym samym pavyšajecca imaviernaść ich pieraśledu ŭ vypadku źmianieńnia režymu.
Inšaja pryčyna, što dazvalaje razhladać miascovyja vybary jak paśpiachovuju dla ŭładaŭ kampaniju, heta kančatkovaje spynieńnie «ŭnutryrežymnaha pluralizmu», jakim vyznačalisia, naprykład, vybary ŭ PP 2000 h. Hetym razam ułada damahłasia taho, kab na adnu vybarčuju akruhu amal paŭsiudna prypadaŭ adzin kandydat ad ułady. Va ŭnutranym pluraliźmie, navat kali jaho nastupstvy abmiažoŭvajucca aktyvizacyjaj łabisckaj dziejnaści asobnych hrupovak, ułady bačyli patencyjnuju niebiaśpieku, jak i ŭ perspektyvie prasoŭvańnia «pazasystemnaj» apazycyi ŭ instytuty ŭłady.
Narešcie, treba vyznačyć i pośpiech ułady ŭ stvareńni atmasfery sacyjalnaj apatyi i abyjakavaści hramadztva da palityčnych pracesaŭ uvohule i vybaraŭ u pryvatnaści. Hetamu paspryjała faktyčnaje zamoŭčvańnie pieradvybarnaj tematyki aficyjnymi ŚMI dy ŭžo tradycyjnyja abmiežavańni na vykarystańnie medyjaŭ kandydatami dziela pieradvybarnaj ahitacyi.
«Pradkazalnaść» vynikaŭ vybaraŭ źnižaje da minimumu hramadzkija spadziavańni na toje, što ŭ ich vyniku niešta źmienicca. Vybary pieratvarajucca dla vybarcaŭ u rytuał, što nahadvaje pracedury savieckich časoŭ.
Pieraŭtvareńnie vybaraŭ u teatralizavanaje dziejańnie z zahadzia viadomym vynikam pierachodzić u abyjakavaść da samoj pracedury. U adroźnieńnie ad papiarednich časoŭ, kali pieramoha na vybarach ci referendumie padvyšała rejtynh ułady na 8—15%, miascovyja vybary stali pieršaj bujnoj palityčnaj kampanijaj, paśla jakoj Łukašenka straciŭ prychilnikaŭ u hramadztvie. Jaho rejtynh źniziŭsia z 30,5% (śniežań 2002 h.) da 26,2%, što jość rekordna nizkim pakaźnikam za ŭsie časy prezydenctva.
Jašče bolš uražvaje imklivaść farmavańnia antyłukašenkaŭskaj sacyjalnaj balšyni. Ažno 64% vybarcaŭ žadali ŭ krasaviku 2003 h. abrańnia novaha prezydenta, i tolki 23% zhodnyja abrać Łukašenku jašče na adzin termin. (A jašče dva hady tamu suadnosiny tych, chto žadaŭ i nie žadaŭ abrańnia Łukašenki na druhi termin, byli 36% na 41%!). Značyć, kolkaść sacyjalnych apanentaŭ režymu pavialičvałasia z chutkaściu 1% za miesiac, a siaredniaja chutkaść skaračeńnia bazy jaho paplečnikaŭ składała prykładna 0,5% u miesiac. Možna mierkavać, što farmavańnie antyłukašenkaŭskaj balšyni adbyvajecca ŭ pieršuju čarhu za košt h.zv. «bałota», ci vybarcaŭ, jakija dahetul nia vyznačylisia. Razmyvańnie bałota, u svaju čarhu, aznačaje abmiežavańnie mahčymaściaŭ dla adnaŭleńnia sacyjalnaj bazy režymu.
Takoje padzieńnie papularnaści padšturchoŭvaje ŭładu da pošuku bolš žorstkich metadaŭ kantrolu za hramadztvam. Heta i było prademanstravana kampanijaj pa vypracoŭcy novaj «dziaržaŭnaj idealohii». Darma što aŭtarytarny režym pavodle svajoj pryrody nia zdolny lehitymizavać samoha siabie idealahičnymi srodkami, dadzienaja kampanija zasłuhoŭvaje ŭvahi. Padčas jaje asablivy nacisk robicca na kalektyvizm, tradycyjanalizm i navat (amal zhodna z kanonami čučchie) imknieńnie da samaizalacyi, mesijanskaje vyznačeńnie roli biełarusaŭ jak «duchoŭnych lideraŭ» Uschodniaj Eŭropy. U ranh dziaržaŭnaha ideału ŭzvodziacca tatalitarnyja vartaści, jakija apraŭdvajuć nieabmiežavanaje vykarystańnie represiŭnaha aparatu. Adnak heta tyja vartaści, što hublajuć hlebu ŭ palityčnaj kultury hramadztva. Treba adznačyć, što sam Łukašenka ŭ peŭnaj stupieni razhubleny, jon uśviedamlaje štučnaść ułasnych idealahičnych pošukaŭ. U pramovie pierad nacyjanalnym schodam 16 krasavika jon pryznaŭsia, što sam nia maje ŭjaŭleńnia ab tym, jakoj pavinna być novaja dziaržaŭnaja daktryna. Kvołyja sproby padnavić mechanizm «pramyvańnia mazhoŭ» śviedčać tolki ab tym, što raman Łukašenki z elektaratam amal vyčarpaŭsia. Vyžyvańnie režymu zaležyć ad zdolnaści padtrymlivać adzinstva ŭładnaha aparatu dy aperatyŭna vyniščać palityčnyja alternatyvy. Ale rabić apošniaje ź ciaham času budzie ŭsio ciažej.
Apazycyja: viartańnie nadziei
Vybary adbyvalisia ŭ značna bolš spryjalnym dla demakrataŭ sacyjalnym kantekście, čym prezydenckija pazaletaś. Pavodle dadzienych aksijametryčnaj labaratoryi «Novak» za listapad 2002 h., upieršyniu z 1994 h. pieravaha była na baku tych, što chacieŭ by prahałasavać na miascovych vybarach za kandydata-supraciŭnika Łukašenki. Zhodna z dadzienymi «Novaka», najbolšyja elektaralnyja sympatyi mieli niezaležnyja kandydaty — 27% pa ŭsioj krainie i 28% u Miensku, za imi išli kandydaty ad ułady — adpaviedna 21 i 24%; potym — kandydaty ad šyrokaha bloku hramadzianskich siłaŭ (kali b taki ŭźnik) — 17 i 19%; narešcie — kandydaty ad palityčnaj apazycyi — 9% i 10%.
Čaho ž realna mahła damahčysia apazycyja na hetych vybarach, kali administracyjny resurs byŭ całkam manapalizavany ŭładami?
Lubaja vybarčaja kampanija navat pry takich varunkach pašyraje bazu padtrymki palityčnaj kontrelity, što ŭ perspektyvie paspryjaje pierachodu da demakratyi. Stratehičnaja meta apazycyi (zabieśpiačeńnie ŭłasnaha ŭpłyvu ŭ «systemnaj» palitycy) nie była dasiahnuta. Adnak možna vyznačyć niekalki taktyčnych pośpiechaŭ, pieravažna psychalahičnaha planu. Pa-pieršaje, apazycyja pačała pazbaŭlacca kompleksu ŭłasnaj niepaŭnavartaści, što stvaraŭsia raniej isnaj pieravahaj sympatyjaŭ elektaratu na karyść Łukašenki. Mnohija apazycyjnyja kandydaty vydatna «adpracavali» kampaniju, zdoleli stvaryć pra siabie pazytyŭnaje mierkavańnie siarod vybarcaŭ, i, kali b falsyfikacyja vynikaŭ nie była nastolki nachabnaj, šmat chto prajšoŭ by. Tam, dzie apazycyja ŭsio ž trapiła ŭ vybarčyja biuleteni, za jaje prahałasavała pieravažnaja bolšaść vybarcaŭ!
Pa-druhoje, vybary vyjavili adsutnaść admoŭnaha ŭspryniaćcia partyjnych brendaŭ. Płyni nehatyŭnaj, časam skandalnaj infarmacyi ab dziejnaści apazycyi mieli abmiežavany ŭpłyŭ na hramadzkuju dumku. Partyi atrymali mahčymaść «lapić» svajo sacyjalnaje abličča z čystaha arkuša. Narešcie, miascovyja vybary pakazali najaŭnaść sacyjalnaj bazy dla apazycyi na peryferyi i navat u vioscy, ab čym śviedčać asobnyja pierakanaŭčyja pieramohi jaje pradstaŭnikoŭ tam, dzie administracyjny resurs usio ž taki ŭdałosia «złamać». Naprykład, Aleś Michalevič z partyi BNF, jaki staŭ deputatam Puchavickaj rajonnaj rady z vynikam bolš za 70% hałasoŭ, zaznačyŭ, što jaho pieramoha stała mahčymaj dziakujučy peryjadu «mižuładździa» ŭ rajonie, kali nanoŭpryznačany staršynia administracyi jašče nie paśpieŭ adrehulavać administracyjnaj mašyny.
Apazycyja zrabiła istotny krok dla vychadu z sacyjalnaj izalacyi. Adnak kab prarvać izalacyju palityčnuju, u biełaruskich varunkach mała prosta zavajavać sympatyi vybarcaŭ. Apazycyja pakul niazdolnaja baranić palityčnyja pośpiechi nieinstytucyjnymi srodkami. Dyj hramadztva nie imkniecca da abarony ŭłasnaj voli, vykazanaj praz vybarčyja biuleteni, na vulicach.
Mabilizacyja hramadztva na abaronu vynikaŭ vybaraŭ patrabuje ad apazycyi inšaha stylu pieradvybarnaj kampanii. Takaja kampanija pavinna nie nahadvać rucinnuju akcyju, jakaja tyčycca tolki asobnych kandydataŭ, a pryciahvać da siabie ŭvahu ŭsiaho hramadztva. Jana musić vieścisia nia tolki ad imia adzinaj siły, ź jakoj hramadztva mahło b siabie atajasamić. U advarotnym vypadku, apazycyjnaja kampanija pieratvarajecca ŭ «konkurs pryhažości» z udziełam asobnych kandydataŭ. Taksama, kab na što-niebudź raźličvać u haradoch, tre było stvarać vializarnuju pieravahu ŭ dziasiatki adsotkaŭ nad kandydatami ad ułady.
Asnoŭnaja słabaść palityčnaj stratehii apazycyi padčas vybarčaj kampanii — heta praca partyj u aŭtanomnym režymie. Sytuacyja ž patrabuje abjadnańnia ŭsich demakratyčnych siłaŭ vakoł supolnaj idei i adzinaha scenaru. Pramocyja partyjnych brendaŭ nie ŭraŭnavažvałasia pramocyjaj brendu demakratyčnaj apazycyi.
Hetyja dva niedachopy i stvaryli sytuacyju, pry jakoj u kampanii adsutničaŭ ahulnanacyjanalny element, a značyć, niahledziačy na ŭdzieł asobnych kandydataŭ, apazycyja, jak palityčny faktar, była słaba ŭ joj pradstaŭlenaja. Heta nie dazvalała apazycyi pryciahnuć uvahu da atakaŭ ułady na jaje, rabiła mabilizacyju hramadztva na supraćstajańnie parušeńniam zahadzia niemahčymaj. Da taho ž, apazycyja zacykliłasia na bujnych haradoch i nie «apracoŭvała» sielskaha elektaratu, na čym možna było b dasiahnuć bolš spryjalnaha dla jaje vyniku.
Vykarystańnie vybaraŭ dziela vyrašeńnia vuzkapartyjnych, karparatyŭnych ci persanalnych zadačaŭ u Biełarusi biesperspektyŭnaje. Baraćba pry toj taktycy, jakuju abrała ŭłada (a jana była całkam pradkazalnaja) — pavodle pryncypu «kožny sam za siabie», — była absalutna biessensoŭnaja. Biezumoŭna, mahčymaści dziela paśpiachovaj realizacyi inšaj taktyki isnujuć. U adroźnieńnie ad časoŭ troch-čatyrochhadovaj daŭniny, kali samo aznačeńnie «apazycyja» było błaha pradavalnym palityčnym brendam, biełaruskaje hramadztva pastupova pazbaŭlajecca ad nehatyŭnych stereatypaŭ što da jaje. Tak, u krasaviku 2003 h. sukupny rejtynh siami asnoŭnych apazycyjnych partyjaŭ (PKB, AHP, BSDH, BNF, KCHP-BNF, BSDP, Partyja pracy) upieršyniu pieravysiŭ rejtynh samoha Łukašenki, padniaŭšysia da adznaki ŭ 27%. Adnak toj fakt, što rejtynh anivodnaj z hetych partyjaŭ nie pieravyšaje ŭzroŭniu statystyčnaj pamyłki, śviedčyć ab tym, što pośpiechu možna budzie dasiahnuć tolki pry adzinstvie dziejańniaŭ.
Treciaja siła: bolš mit, čym rečaisnaść
Razmovy ab mahčymaści źjaŭleńnia novych subjektaŭ palityčnaha pracesu ŭ alternatyŭnym aficyjnamu palityčnym lahiery (pieravažna z byłych znakavych asobaŭ režymu, što pierajšli da bolš niezaležnaha vyznačeńnia ŭłasnaj palityčnaj roli) pačalisia jašče niekalki hadoŭ tamu. Unutrany kryzys apazycyi paśla parazy 2001 h. tolki stymulavaŭ pošuk takich fihuraŭ. «Tradycyjnaja» apazycyja bačyła ŭ «treciaj sile» chiba što «piatuju kalonu» ŭładaŭ va ŭłasnym lahiery. Adnak «nažnicy» pamiž patencyjnym i realnym apazycyjnym elektaratam u hramadztvie stvarali dla jaje ŭźniknieńnia spryjalnuju hlebu. Absalutnym lideram u pretenzijach na stvareńnie «treciaj siły» stała deputackaja hrupa «Respublika» ŭ pałacie pradstaŭnikoŭ, jakaja ź ciaham času pieratvarajecca va ŭsio bolš zaŭvažnaha krytyka ŭładaŭ.
Mierkavańni, što «treciaja siła» moža pieratvarycca ŭ piatuju kalonu ŭładaŭ, byli abvierhnutyja dziejańniami apošnich padčas miascovych vybaraŭ. Vyciskalisia niezaležnyja kandydaty, ale nia mienš rezali i patencyjnuju «frondu» — karparatyŭnych łabistaŭ, pradprymalnikaŭ, vyłučencaŭ najbolš liberalnych deputataŭ PP. Tak, nie byli zarehistravanyja kandydatami pamočniki deputataŭ Kiryły Chałopika, Vasila Chroła, Alaksieja Vahanava. Nia trapili ŭ śpis pretendentaŭ u Mienharsaviet Źmicier Vus i Jury Dańkoŭ — najbolš enerhičnyja deputaty raniejšaha sklikańnia. Ułady ŭzbroilisia taktykaj «Chto nia z nami (dakładniej, nie ad nas) — toj suprać nas». U vyniku ŭ Miensku z 55 akruhaŭ u 37 prysutničaŭ tolki adzin biespartyjny kandydat, i mahčymaść prasunuć patencyjna alternatyŭnaha palityčnaha hulca była źviedzienaja na ništo. Vybarčyja kamisii atrymali vyraznuju ŭstanoŭku nakont taho, chto mienavita z kandydataŭ išoŭ «ad ułady». Hetkim čynam prezydenckaja administracyja imknułasia zabiaśpiečyć farmalnuju lehitymnaść vybaraŭ, raźličvajučy na vysoki ŭzrovień hramadzkaj antypatyi da palityčnych partyjaŭ akurat u stalicy, dzie 81% respandentaŭ deklaravali imknieńnie prahałasavać mienavita za biespartyjnaha kandydata, u adroźnieńnie ad 73% pa krainie.
Deputatam, što pretendavali na niezaležnaść ad uładaŭ, było pakazana, jaki scenar moža być realizavany da ich na parlamenckich vybarach naleta, kali jany nia vykažuć lajalnaści. Nastupnym krokam ich demaralizacyi stała raspaŭsiudžvańnie čutak ab tym, što na nastupnyja vybary rychtujecca stoadsotkavaja zamiena składu pałaty. Deputaty-«frandziory» stali pierad vybaram: ci admovicca ad niezaležnaj roli, ci niejkim čynam arhanizavacca i ŭstupić u palityčnuju hulniu. «Respublika» apošnim časam idzie pa druhim šlachu. Jaje zbližeńniu z palityčnymi partyjami spryjała praviadzieńnie kruhłaha stała ź ich udziełam u ścienach pałaty pradstaŭnikoŭ u lutym 2003 h. Sama tema, «Niezaležnaja Biełaruś jadnaje nas», śviedčyć ab imknieńni da pošuku peŭnaha palityčnaha minimumu, jaki b staŭ asnovaj dla macavańnia kansensusu pamiž usimi demakratyčnymi i niezaležnickimi siłami krainy. Zbližeńnie śvietapohladu zarodkaŭ systemnaj i isnaj pazasystemnaj apazycyi vidavočnaje. Narešcie, hrupa «Respublika» ŭ krasaviku 2003 h. vystupiła i ź inicyjatyvaj ab stvareńni novaj apazycyjnaj partyi.
Ale ci značyć heta, što na bazie «frondy» ŭ PP i ŭ miascovych savietach uźnikaje novaja systemnaja apazycyja? Taki scenar raźvićcia padziejaŭ vyhladaje małaimaviernym ź niekalkich pryčynaŭ.
«Fronda» ad apazycyi roźnicca tym, što jana aryjentavanaja na rašeńnie drobnych prablem, a nie na hlabalnaje źmianieńnie status-kvo. Jana moža sutyknucca ź jašče vastrejšaj prablemaj adsutnaści ŭłasnaj palityčnaj stratehii, čym «tradycyjnaja» apazycyja. Pa-druhoje, u «frondzie» budzie pieravažać namenklatura, jakaja ŭ biełaruskich umovach adroźnivajecca aściarožnaściu, što miažuje ź biazzubaściu. Jaje pierachod u stan apazycyi niemahčymy, pakul nia zdarycca zaŭvažnaha asłableńnia pazycyjaŭ ułady. Kab stać realnaj palityčnaj siłaj, joj spatrebiacca palityčnyja struktury i peŭnaja idealohija, jakija jana moža pazyčyć tolki ŭ dziejnaj pazasystemnaj apazycyi. Adnak u idealahičnym planie isnaja biełaruskaja apazycyja vyrazna strukturyzavanaja, što robić uźniknieńnie novaha brendu małaimaviernym (ab čym uskosna kaža i papiaredniaja nazva partyi, jakuju planujuć utvaryć deputaty hrupy «Respublika», — «Za lepšaje žyćcio»). U apazycyi prysutničajuć usie mahčymyja palityčnyja płyni (kanservatary, liberały, sacyjał-demakraty, navat kamunisty). Uźniknieńnie novaj siły budzie aznačać pačatak baraćby za isnyja palityčnyja brendy. Dyj čałaviečy patencyjał apazycyjnaha asiarodździa i niaŭradavaha sektaru vyklučna abmiežavany. Tamu farmavańnie novych strukturaŭ moža vyraści i ŭ kankurencyju za čałaviečyja resursy. Što tyčycca perspektyvaŭ źlićcia systemnaj i pazasystemnaj apazycyi, to hetamu pracesu moža być vystaŭleny žorstki supraciŭ siońniašnich partyjnych lideraŭ u vypadku, kali jon budzie pahražać źmienaj ułady ŭ palityčnych partyjach.
Narešcie, pastupovaje razmyvańnie sacyjalnaha «bałota» pazbaŭlaje patencyjnuju «treciuju siłu» elektaralnych resursaŭ, bo ŭźnikłaj antyłukašenkaŭskaj elektaralnaj balšyni zanadta «miakkaja» apazycyja moža być čužaja. A vybary-2003 pakazali, što i insajderskija resursy ŭnutranaj «frondy» byli pierabolšanyja — hetaksama, jak dva hady tamu pierabolšvalisia resursy «namenklatury».
Tamu najbolš realny šlach uzmacnieńnia apazycyi — heta kaalicyjnaja praca i jaje jakasnaje ŭmacavańnie ŭ ramkach isnych strukturaŭ (mahčyma, z abnaŭleńniem składu hałoŭnych palityčnych aktoraŭ u ich šerahach), a nie stvareńnie novych, jakija, darečy, mohuć być prosta źlikvidavanyja «ŭ zarodku» — jašče na etapie ich rehistracyi. Ale ŭzmacnieńnie apazycyi niemahčymaje biez pašyreńnia jaje kadravaha składu i vypracoŭki tryvałych pryncypaŭ dy mechanizmaŭ kaardynacyi i abjadnańnia zamiest tych, što nie pieražyli palityčnaha sezonu-2001.
Perspektyvy raźvićcia palityčnaj sytuacyi
Va ŭmovach straty papularnaści ŭładam nie zastajecca inšaha vyjścia, jak pieraŭtvaryć i parlamenckija, i prezydenckija vybary ŭ rytualnuju praceduru z zaprahramavanym vynikam. Vielmi imavierna, što heta adbudziecca pa ŭžo viadomym scenary: adsiačeńnie najbolš realnych kandydataŭ i palityčnych strukturaŭ na stadyi rehistracyi i daviaršeńnie spravy padčas hałasavańnia srodkami absalutnaha kantrolu nad vybarčymi kamisijami i padlikam hałasoŭ. Absalutnaja manapalizacyja kantrolu za vybarčym pracesam pakul što robić perspektyvu šokavych vybaraŭ u Biełarusi małaimaviernaj. Jak trapna zaŭvažyŭ Valer Karbalevič, apazycyja moža nikoli nie daviedacca ab ułasnaj pieramozie. U toj ža čas, kali praciahniecca zaŭvažnaje apošnija paŭtara hodu źmianieńnie balansu siłaŭ pamiž prychilnikami i apanentami režymu na karyść apošnich, budzie raści i imaviernaść taho, što mechanizmy administracyjnaha resursu rana ci pozna nie spracujuć. Zastajecca tolki daviedacca, adbudziecca heta da ci paśla 2006 h.
Perspektyvy palityčnaha raźvićcia krainy, taksama i jak chod najbližejšych vybarčych kampanij, vyznačacca paśla taho, jak vyrašycca hałoŭnaje ŭ 2003 h. palityčnaje pytańnie: ci adbudziecca referendum pa praciahu prezydenckich paŭnamoctvaŭ?
Stvaryŭšy persanalizavanuju systemu ŭłady, u jakoj adzin čałaviek uvasablaje ŭvieś palityčny režym, Łukašenka faktyčna nia moža dazvolić sabie mieć pierajemnika. Pierajemnik vykonvaje dźvie funkcyi. Pieršaja — heta zachavańnie ŭstalavanych praviłaŭ palityčnaj hulni. Druhaja — heta zachavańnie balansu siłaŭ, jaki skłaŭsia ŭ ramach papiaredniaha kiravańnia. Paradoks biełaruskaj sytuacyi, dzie prezydent — adnaasobny ŭładar dziaržavy, u tym, što akurat kanservacyja praviłaŭ hulni, inšymi słovami, palityčnych instytutaŭ, pry lubym novym prezydentu karennym čynam źmianiaje palityčny raskład. Kali Łukašenka pieradaje pierajemniku ničym nie abmiežavanuju ŭładu, jon sam i jaho atačeńnie robiacca biezdapamožnymi pierad hetaj uładaj. Nielha vyklučać, što «pierajemnik» nie ŭtrymajecca pierad spakusaj vykarystać byłoha prezydenta jak «achviarnaha kazła» za tyja ciažkaści, ź jakimi sutykniecca kraina ŭ postłukašenkaŭskuju epochu.
Vynik referendumu, kali jon usio ž adbudziecca, nia moža vyklikać iluzijaŭ, niahledziačy navat na nieprymańnie hetaj idei biełaruskim hramadztvam. U biełaruskich umovach hałoŭny čyńnik pieramohi na vybarach i referendumach — nie hałasavańnie, a padlik hałasoŭ. Pry lubym vyniku referendumu (i hetym jon adroźnivajecca ad vybaraŭ) kiraŭnik dziaržavy zastajecca na svajoj pasadzie paśla jaho praviadzieńnia jak minimum da kanca svajho terminu paŭnamoctvaŭ. A značyć, što na luboha pradstaŭnika ŭłady, jaki nie zabiaśpiečyŭ spadziavanaha vyniku, z boku prezydenckich struktur adrazu abrynucca represii. Tamu farmat mahčymaha referendumu-2003 nia budzie kardynalna roźnicca ad usienarodnaha hałasavańnia ŭ listapadzie 1996 h.
Hipatetyčna pieraškodzić praviadzieńniu referendumu mohuć nastupnyja akaličnaści. Pieršaja — heta rezki rost sacyjalnaj napružanaści ŭ hramadztvie. Małapapularnaja palityčnaja kampanija moža spravakavać pieraŭtvareńnie pasiŭnaj, padspodnaj sacyjalnaj apazycyi ŭ aktyŭnuju i jaŭnuju. Ale vielmi małaimavierna, što čyńniki dla takoha raźvićcia padziejaŭ składucca za karotki adrezak času. Bolš imaviernym ujaŭlajecca scenar, pry jakim Łukašenka nie ryzyknie pajści na referendum, kali nia zdoleje atrymać zamiežnaj palityčnaj i finansavaj padtrymki, u pieršuju čarhu — z boku Rasiei.
Adnak navat i biez błasłavieńnia rasiejskaj palityčnaj elity Łukašenka ŭsio ž moža navažycca pravieści referendum. Idučy na heta ŭva ŭmovach užo poŭnaj izalacyi, jon surjozna ryzykuje. Try hady mohuć akazacca dastatkovym terminam, kab zmabilizavać namahańni ŭnutranaj apazycyi i zamiežnych hulcoŭ, zacikaŭlenych u źmienie palityčnaha režymu ŭ Biełarusi. Tamu nia vyklučany i varyjant daterminovych prezydenckich vybaraŭ paśla referendumu, šancy prajhrać jakija ŭ Łukašenki minimalnyja. Bo apazycyju i zamiežnych aktoraŭ takoje raźvićcio padziejaŭ moža zaśpieć źnianacku. Kali ažyćciavicca hety scenar, kanfrantacyja pamiž prychilnikami i apanentami isnaha režymu nadoŭha piarojdzie ŭ pole pazasystemnaj palityki.
Kali ž abmiežavańnie terminaŭ prezydenctva nia budzie skasavana, Łukašenku nie zastaniecca ničoha inšaha, jak pryznačyć umoŭnaha pierajemnika i dačakać kanca ŭłasnych paŭnamoctvaŭ u 2006 h. Tady Biełaruś najchutčej čakaje palityčnaja stahnacyja, pry jakoj systema ŭłady pieražyvie tolki kasmetyčnyja źmianieńni, a bazavy raskład siłaŭ pamiž dziaržbiurakratyjaj z adnaho boku i demakratyčnaj apazycyjaj dy hramadztvam ź inšaha zastaniecca niaźmienienym. Ułada piarojdzie da łukašenkaŭskaj namenklatury.
Darma što prychod da ŭłady apazycyi najbolš imavierny akurat u vybarach «biez Łukašenki», jakraz takija vybary najchutčej spravakujuć imknieńnie asobnych płyniaŭ u jaje lahiery da vykanańnia vuzkapartyjnaha minimumu. Vyrašyŭšy, što hałoŭnaja meta (skidańnie Łukašenki) užo dasiahnutaja, apazycyja moža adrazu ž dezintehravacca, sprabujučy prystasavacca z maksymalnaj vyhadaj da novych palityčnych realijaŭ. Zamiest baraćby za ŭładu — zojmucca baraćboj za ŭdzieł u joj. Maksymum, što tady čakaje Biełaruś, — jašče bolš zvyrodlivaja versija rasiejskaj ci ŭkrainskaj «kiravanaj demakratyi».
Narešcie, vybary z udziełam Łukašenki ŭ 2006 h. — najdramatyčniejšy scenar raźvićcia padziejaŭ. U im nia budzie miesca namenklatury: jak pakazali vybary-2001, luby aparatčyk, jaki naśmielicca kinuć vyklik hałoŭnamu i adzinamu kandydatu ad ułady, aŭtamatyčna pierachodzić u šerah byłych. Udzieł u vybarach adzinak, jakija sprabujuć zamianić svaimi ambicyjami adsutnaść palityčnych i arhanizacyjnych resursaŭ, biesperspektyŭny, i heta, jak i ŭletku 2001 h., chutčej za ŭsio skončycca ŭžo na stadyi rehistracyi kandydataŭ. A značyć, takija vybary najchutčej projduć pa madeli supraćstajańnia «ŭłada—apazycyja». Baraćba pojdzie na vyžyvańnie, a staŭkaj budzie nie prezydencki fatel, a los palityčnaha režymu.
Ci abhruntavanyja spadzievy, što vybary ŭ farmacie «Łukašenka suprać apazycyi» pryviaduć da kardynalnaj źmieny palityčnaha raskładu ŭ krainie? U sacyjalnym kantekście, što składajecca ŭ Biełarusi, takoje raźvićcio padziejaŭ całkam mahčyma. Adnak takaja mahčymaść budzie realizavanaja tolki tady, kali apanenty ŭłady kančatkova zrazumiejuć: vybary, što adbyvajucca pad patranažam režymu, nie vykonvajuć roli rekrutavańnia i źmieny palityčnych elitaŭ, što pazbaŭlaje sensu vuzkapartyjny ci persanalny farmat udziełu ŭ ich.
Apazycyja moža dziejsna vykarystać vybary pavodle łukašenkaŭskich praviłaŭ tolki ŭ dvuch vypadkach: kali padčas udziełu ŭ ich robicca akcent na infarmacyjnaj kampanii dziela pašyreńnia ŭpłyvu ŭ hramadztvie abo kali vybary vykarystoŭvajucca jak pieršapačatkovaja stadyja mabilizacyi hramadztva dziela aktyŭnaha vuličnaha palityčnaha ŭździejańnia (jak u Serbii ŭ 2000 h.). Apanenty ŭładaŭ nia zdolejuć dasiahnuć nivodnaj mety kampanii ŭ vypadku, kali ich udzieł u vybarach budzie supravadžacca ŭnutryapazycyjnaj kankurencyjaj. Na žal, kiraŭnictva asobnych partyjaŭ pakul schilajecca akurat da takoha farmatu ŭdziełu ŭ budučych parlamenckich dy prezydenckich vybarach. Heta niasie pahrozu taho, što i nastupnyja vybarčyja kampanii stanuć čarhovym praktykavańniem pravincyjnaha aŭtarytaryzmu, jakomu apanenty ŭłady nia zdolejuć supraćstajać. Alternatyvaj takomu samahubnamu dla apazycyi varyjantu pavodzinaŭ moža być tolki reanimacyja brendu «demakratyčnaja apazycyja» jak uvasableńnia realnaj alternatyvy aŭtarytarnaj uładzie.