Chatabud
Zborka-razborka nacyjanalnych pomnikaŭ.Niama takoha pomnika, jaki niemahčyma było b uznavić. Kali ja pieršy raz pačuŭ hetuju dumku ad architektara Voinava, byŭ duža razhubleny. Adnak praktyka pakazała, što ŭ Biełarusi mahčymaje ŭsio.Naprykład, možna dazvańnia źniščyć samyja staryja damy na samaj staroj vulicy stalicy i pačać ich budavać adpačatku. I nazvać «pomnikami». Možna navat prymacavać zichotkuju tabličku ź piarestym hierbam na zusim novuju, jašče niezamšełuju cahlanuju ścianu. I ŭžo «pomnik» hatovy.
Hetak robicca z vulicaj Zamkavaj. Kamu cikava, jak budujucca pamiatki sivoje staraśvieččyny, — moža panazirać i siońnia.
I nie biady, što tam-siam vytorkvajucca betonnyja bloki j zichciać plastykavyja škłopakiety. Hałoŭnaje — pierakanać usich, što heta nacyjanalny zdabytak. Naahuł našyja «achoŭniki» spadčyny mohuć pierakanać kaho zaŭhodna. U tym, što zachavać pomnik nie było anivodnaje z tysiačaŭ mahčymaściaŭ. I, pieraličyŭšy ich usie, kanstatavać, što budynak treba «razabrać» (hetkim eŭfemizmam pryniata ŭ Biełarusi nazyvać źniščeńnie). A pry patrebie — «sabrać». Albo što hetyja pomniki zusim i nia pomniki. Albo što možna ŭsio zrabić značna lepiej, čym było.
Razboram i zboram padlahajuć cełyja kvartały Miensku. Prafanacyja stała stylem. Tut uźnikajuć pytańni: čamu b takija «pomniki», jak na rahu Kamsamolskaj i Revalucyjnaj, nie pastavić i ŭ inšych rajonach horadu? Albo, kali my ŭsio robim z nula, čamu b nie pastavić tut mulažy najkaštoŭniejšych zdabytkaŭ dojlidztva? Pry siońniašnich technalohijach niaciažka j kopiju Vostraj Bramy pasadzić u Miensku dzie-niebudź na Marksa ci Enhielsa.
Historyja z rodnaj chataj Vasila Bykava (staronka 13) u hetym kantekście vyhladaje całkam lahična. Narodny byŭ piśmieńnik? Narodny. Patrebny muzej? Patrebny. Nu nie ŭ staroj ža chacie, praŭda? Hetuju «raźbiarom», a pastavim novuju, pryhožuju. Kab uvieś rajon moh hanarycca! Z «eŭravahonkaj», možna i z «eŭravoknami». Pastavili ž «rodnuju» chatu Mickieviča. Chutka pastaviać i «chatu Kaściuški». Tatalny chatabud.
Ci viartajucca cieni dziadoŭ u hetyja čužyja damy?
Narodnamu piśmieńniku tre było pamierci, kab niechta ŭ hetaj krainie zhadaŭ pra jahony rodny dom. A kudy dziasiatkami hadoŭ hladzieła tamtejšaje načalstva? Spakojna nazirali, jak rujnujecca nacyjanalny skarb. Jak ciapieraka ž spakojna, na vačach SP, TBM i PEN-Centru, rujnujuć dom Kupałavaj siamji. Nia budzie dziva, kali da jakoha jubileju prydumajuć adbudavać.
Niaŭžo ž treba jaki jubilej prydumlać, kab niechta parupiŭsia pra pensijaneraŭ u Byčkach, jak i ŭ luboj inšaj vioscy?.. A paśla taho, jak adznačać jubilej, pra ich znoŭ zabuduć. Hlańcie na mapu Biełarusi... Znajdzicie bykaŭskaje kotlišča. A ciapier pasprabujcie daznacca, jakim čynam tudy dabracca. Nu chto ŭsurjoz dumaje, što patrebny kamu muzej u vioscy, dzie dažyvaje svoj nialohki viek paru dziasiatkaŭ pensijaneraŭ? Siužet, jak ludzi nie škadujuć enerhii na toje, kab źniščyć realny pomnik, a na jahonym miescy pastavić jahony ž mulaž, varty piara Kafki!
Mo praściej zrabić vulicu z «rodnych» chataŭ u Muzei narodnaha dojlidztva ŭ Stročycach? Prynamsi, budzie zabiaśpiečanaja naviedvalnaść. A mahčyma, i prybytki. U hetaj dumcy prafanacyi nia bolej, čym va ŭsioj chatabudoŭli novych «pomnikaŭ».
Siarhiej Chareŭski