Śvińnia XXI stahodździa
Jakuju śvininu my budziem jeści praź dziesiać hadoŭ — biełaruskuju ci pryvaznuju? Pakul našaja śvinina nia moža kankuravać z zachodniaj. A ŭstupleńnie krainy ŭ Suśvietnuju handlovuju arhanizacyju budzie vymahać ad biełaruskich praduktaŭ adpaviednaści ahulnym standartam. Śvinahadoŭcy peŭnyja, što daduć rady prablemie. Dziela hetaha vyvodzicca admysłovaja miasnaja paroda — biełaruski dziurok.
«Haspadaru treba viedać, što vialikaja karyść moža być nie ad usialakaj śvińni, ale tolki ad śvińni dobraj parody (hatunku), kulturnaj śvińni — zavodzkaj, jak kažuć. Bo naša prostaja (niekulturnaja) śvińnia šmat karyści nia daść. U joj, jak viadoma, tolki kości dy skura, a sała i miasa vielmi mała; choć jaje karmi-raskarmi, a bolš jak 2—21/2 pudy vahi ŭ hod jana nie nabiare. Praŭda, tak jaje i dahladajuć u nas: jana sama pa sabie charčujecca, čym i jak pryjdziecca, asabliva ŭletku, — to ŭ aharodzie, to ŭ lesie, to na vyhanie, i bolšaj častkaj žyvie paŭhałodnaja», — pisaŭ u 1920-ch u svajoj knizie «Śvińnia — skarbnica haspadara» pieršy kiraŭnik uradu BNR veterynar Janka Sierada.
Na toj čas u biełaruskich haspadarkach daminavała miascovaja paroda śviniej — čorna-piarestaja. Źjaviłasia jana praz šmatviakovaje biessystemnaje skryžoŭvańnie dzikich miascovych śviniej z pryvaznymi. U roznych rehijonach hetyja śvinki zvalisia pa-roznamu — «słuckimi», «čavuskimi», «śvisłackimi», ale byli ŭsio ž adnaje parody. Savieckija selekcyjanery klikali jaje «palepšanaj biełaruskaj» i chvalili za płodnaść, niepatrabavalnaść, dosyć bujnyja habaryty.
Za časoŭ kalektyvizacyi ŭ čorna-piarestych źjaviŭsia mahutny kankurent — biełaja bujnaja śvińnia. Hetuju parodu nasadžali va ŭsim SSSR. Čorna-piarestyja prieratvarylisia ŭ biednych svajakoŭ, hodnych chiba na skryžavańnie z bujnym biełym bratam. Choć navat maskoŭski akademik Michaił Ivanoŭ, vypusknik Horackaj vučelni, ličyŭ miascovuju parodu najbolš prydatnaj dla Biełarusi.
Inicyjataram adnaŭleńnia čorna-piarestaje parody, źviedzienaj amal na ništo, staŭ u druhoj pałovie 40-ch prafesar Mikałaj Zamiacin. Jon davioŭ: na asnovie miascovaj parody možna stvaryć śviniej ź lepšymi pradukcyjnymi pakazčykami, čym bujnyja biełyja. Raspracoŭka była zapatrabavanaja: Biełaruś pieratvarali ŭ kraj śvinakompleksaŭ. Pavodle savieckaj systemy rajanavańnia, biełarusy i prybałty mieli hadavać śvińni j małočnyja karovy, ukraincy — miasnyja parody bydła, Kaŭkaz — aviečki... Kali ŭ 1951 h. u haspadarkach krainy naličvałasia 1623,2 tys. śviniej, dyk praź dziesiać hadoŭ ich było ŭžo ŭ dva razy bolej, a jašče praz dvaccać, u 1981-m, pahałoŭje dasiahnuła 4567,1 tys. — pa śvińni na dvuch biełarusaŭ.
Taja mašeraŭska-śluńkoŭskaja inercyja j dahetul ruchaje haspadarku: śvinahadoŭlaj zajmajucca kala 500 dziaržaŭnych haspadarak. Siarod ich 14 plemhasaŭ i 120 śvinakompleksaŭ roznaj mahutnaści: jość pa piać hihantaŭ na 108 tys. i na 54 tys. hałovaŭ. Astatnija — na 24 tys. hałovaŭ i mienš. A jašče ž pryvatniki: u Instytut žyviołahadoŭli NAN ledź nie štodnia zavitvajuć fermery, kab atrymać kansultacyju: chočuć hadavać miasnyja śvińni.
Śviny stres
Ustupleńnie krainy ŭ Suśvietnuju handlovuju arhanizacyju budzie vymahać ad biełaruskich praduktaŭ adpaviednaści zachodnim standartam. Tak, u Eŭropie na kilo pryrostu prypadaje try karmavyja adzinki, u Biełarusi — šeść. To bok našym śvińniam treba skarmić udvaja bolej. Našyja dziudzi niekankurentazdolnyja j pa miasnych jakaściach: śvinina tłuściejšaja i daražejšaja. Taŭščynia sała ŭ biełaruskich śviniej pakul što 25—27 mm (u zachodnich — 20—22 mm), sabiekošt kili miasa — bolšy za dalar (na Zachadzie — 0,7—0,9). Ale śvinahadoŭcy hatovyja dać rady hetaj prablemie. Dziela hetaha jany pačali vyvodzić admysłovuju miasnuju parodu — biełaruski dziurok.
Zdavałasia b, samy prosty šlach — pryvieźci siudy zachodnich śviniej. Adnak impartnyja parody ŭ Biełarusi nie vyžyvajuć. Upłyvajuć tut najpierš klimatyčnyja ŭmovy — chaładniej, nižejšaja vilhotnaść pavietra. Dyj umovy ŭtrymańnia i absłuhoŭvańnia, charčy roźniacca ad zachodnich. Tak što pieraviezienyja dziurki j landrasy rezka źnižajuć pradukcyjnaść. Adaptacyja adbyvajecca tolki ŭ trecim-čaćviertym kalenie.
Poŭny varyjant artykułu hladzicie ŭ hazecie "Naša Niva".
Adam Voršyč