Navuka

Navuka

Srodak ad aŭtyzmu

Pra novyja leki, jakija dapamahajuć dać rady niekatorym symptomam aŭtyzmu (ahresii, praźmiernaj aktyŭnaści, raptoŭnym vybucham złości), paviedamili daśledniki z ZŠA na staronkach časopisu “New England Journal of Medicine”.

Aŭtyzm — heta parušeńnie raźvićcia, jakoje vyjaŭlajecca ŭ pieršyja try hady žyćcia dziciaci. Pavodle statystyki, jano zakranaje adno dzicia ź piacisot. Chłopčyki pakutujuć na aŭtyzm u čatyry razy čaściej za dziaŭčynak. Chvoraje dzicia ź ciažkaściu kantaktuje ź inšymi ludźmi, baicca hladzieć u vočy, nieadekvatna reahuje na huki ci dotyk, drenna havoryć, pamylajecca, užyvajučy asabovyja zajmieńniki (moža kazać “ty” padčas havorki pra siabie), nie kantraluje ŭłasnych ruchaŭ.

Specyjalisty, što pracujuć ź dziećmi, chvorymi na aŭtyzm, zacikavilisia psychatropnymi lekami z hrupy t.zv. atypovych, jakimi efektyŭna lečać šyzafreniju.

U dziciačym navučalnym centry pry Jejlskim universytecie praviali kliničnyja daśledavańni z vykarystańniem atypovaha psychatropnaha srodku rysperydonu. Jany praciahvalisia vosiem tydniaŭ i achapili 82 chłopčykaŭ i 19 dziaŭčynak va ŭzroście da 17 hadoŭ, chvorych na aŭtyzm. Častka ź ich atrymlivała rysperydon, a častka — nieaktyŭnaje złučeńnie.

Analiz vynikaŭ pakazaŭ, što rysperydon paśpiachova spraviŭsia z surjoznymi adchileńniami ŭ pavodzinach pacyjentaŭ. Palapšeńnie było zafiksavana ŭ 69% dziaciej, jakim davali leki, u paraŭnańni z 12% dziaciej, što prymali placeba. Aŭtary padkreślivajuć, što heta rekordnaja efektyŭnaść dla lekaŭ, jakija kali-niebudź prymianialisia ŭ terapii aŭtyzmu.

Dzieci dobra pieranosili rysperydon. Adzinym zaŭvažnym pabočnym efektam było nabirańnie vahi — niapoŭnyja try kilahramy za vosiem tydniaŭ.

Čamu ježa byvaje niasmačnaja

Žyvioliny, jakija ŭ malenstvie atrymlivali raznastajny korm, pastaleŭšy, z apetytam spažyvajuć lubuju ježu. Tyja ž, jakija ŭ pieršyja miesiacy žyćcia jeli adno i toje, i ŭ staraści lubiać adzin peŭny korm. Jaki — vyrašajuć hieny. Takoje adkryćcio zrabiŭ polski navukoviec doktar Maciej Stasiak. Jahonaja praca była źmieščanaja ŭ amerykanskim časopisie “Developmental Psychology” (№3 za 2001 h.).

Ryba i miasa

Siarod bijolahaŭ dziesiacihodździami ciahnułasia sprečka. Častka daślednikaŭ ličyła, što darosłyja žyvioliny addajuć pieravahu toj ježy, jakoj charčavalisia ŭ dziacinstvie. Pa-navukovamu hetaja źjava zaviecca “daminantaj zvyčki”. Isnavańnie hetaje daminanty paćviardžali mnohija eksperymenty z roznymi žyviołami. Ale inšaja hrupa navukoŭcaŭ, ładziačy daśledavańni na takich samych vidach žyviołaŭ, vyjaviła procilehłuju źjavu: paddoślednyja addavali pieravahu novamu, tamu, čaho jany nia jeli ŭ dziacinstvie. Hetuju zakanamiernaść nazvali “daminantaj navizny”.

Kab razabracca, što tut da čaho, d-r Stasiak uziaŭ 8 kacianiataŭ. Pieršyja paŭhodu žyćcia jon karmiŭ ich vyklučna adnym hatunkam zbalansavanaha kormu. Pałova kacianiat jeła korm z tuncom, a druhaja — ź jałavičynaj. Nastupnyja paŭhodu navukoviec davaŭ usim katam pa čarzie i tunca, i jałavičynu.

— Vyjaviłasia, što ŭsie katy addavali pieravahu tuncu, — apaviadaje vučony. — Heta źbiantežyła mianie, bo aznačała, što pałova ź ich maje “daminantu zvyčki”, a pałova — “daminantu navizny”.

A mo kacinaje plemia paprostu łasaje da ryby, i nijakija nabytyja refleksy jamu tut nie pieraškoda? Adnak znajomyja doktara, što mieli katoŭ, śćviardžali, što ichnyja ŭlubioncy ŭminali korm ź jałavičynaj nia horš za tuncovy. Jany jeli i adno, i druhoje.

Praŭda prajaśniajecca

D-r Stasiak raspačaŭ čarhovuju fazu daśledavańniaŭ. Nastupnaj partyi kacianiataŭ pieršyja paŭhodu žyćcia davali raznastajny korm, a potym pieraviali na adnastajnaje charčavańnie — tuniec abo jałavičynu. Vyjaviłasia, što žyvioły, straciŭšy apetyt (dzień pry dni adno i toje!), nie addavali nijakaj pieravahi tamu ci inšamu kormu.

— Tady jakraz da mianie i dajšło, što sprečka pamiž adeptami “daminanty zvyčki” i “daminanty navizny” biespadstaŭnaja, — kaža bijolah. — Žyvioły majuć pryrodžanuju, hienetyčna abumoŭlenuju prychilnaść da peŭnaha vidu kormu (u vypadku katoŭ heta tuniec). Prajaŭlajecca jana, adnak, tolki ŭ tym vypadku, kali maładych žyviołaŭ uvieś čas kormiać adnoj ježaj. Kali ž jany ŭ pačatkovy peryjad žyćcia majuć raznastajny racyjon, pryrodžanaja prychilnaść zastajecca “niavyjaŭlenaj”.

Pavodle słovaŭ navukoŭca, vyniki daśledavańniaŭ na katach mohuć datyčyć i ludziej, bo mnohija zakony pryrody majuć universalny charaktar. Jahonuju hipotezu paćvierdziać ci abvierhnuć tyja navukoŭcy, jakija adšukajuć ludziej, što ŭ dziacinstvie charčavalisia tolki niejkaj adnoj ježaj — naprykład, rysam.

Prafesijnaja chvaroba futbalistaŭ

Zapavolenaja reakcyja, adsutnaść kancentracyi, składanaści z abstraktnym myśleńniem — usio heta symptomy prafesijnaj chvaroby… futbalistaŭ! Takoje adkryćcio zrabili amerykanskija vučonyja.

Navukoŭcy Symanz Daŭnz i Devid Abvender analizavali psychičnaje zdaroŭje 26 futbalistaŭ-amataraŭ (20 chłopcaŭ, 6 dziaŭčat, siaredni ŭzrost 19,8 hodu) i 6 byłych prafesijnych futbalistaŭ (siaredni ŭzrost — 42,9 hodu). Dla paraŭnańnia była sfarmavanaja kantrolnaja hrupa z 29 płyŭcoŭ takoha ž uzrostu. Usie prajšli testy na vyznačeńnie ŭzroŭniu raźvićcia abstraktnaha myśleńnia, zdolnaści zasvojvać viedy, chutkaści reakcyi, naziralnaści j uvažlivaści.

Vyjaviłasia, što starejšyja futbalisty mieli zapavolenuju reakcyju i horš kancentravalisia ŭ paraŭnańni jak z maładziejšymi kalehami, tak i z ravieśnikami-płyŭcami. Aprača taho, usie futbalisty prajhrali płyŭcam u zdolnaści da abstraktnaha myśleńnia. Takija parušeńni časta sustrakajucca ŭ prafesijnych bakseraŭ i ŭjaŭlajuć saboj adnu z formaŭ encefalapatyi. Kali, adnak, u bakseraŭ pryčyna ŭźniknieńnia chvaroby dastatkova vidavočnaja, dyk jaje najaŭnaść u futbalistaŭ ździŭlaje. Adkul jana biarecca?

Kropla hałavu točyć

Pryčynaj mohuć być mikratraŭmy mozhu, jakija ŭźnikajuć pry adbivańni miača hałavoj. Vyniki ad ich nakoplivajucca hadami. Kožny prafesijny futbalist ciaham svajoj spartovaj karjery tysiačy razoŭ “hulaje hałavoj”. Heta niamocnyja ŭdary, i jany nie vyklikajuć strataŭ prytomnaści (jak heta byvaje ŭ boksie). Ale kropla kamień točyć. Asabliva niebiaśpiečnyja dla hałavy “kručanyja” miačy.

Mikraskapičnyja paškodžańni mozhu futbalistaŭ (asabliva łobna-skronievych dolaŭ) nie vyklikajuć razładu ŭsich funkcyj. Čałaviek z takimi traŭmami narmalna pavodzić siabie ŭ štodzionnym žyćci. Zatoje jon naŭrad ci zmoža zrabicca prahramistam ci šachmatystam.

Šlem dla futbalista

U 1904 h. pad ciskam prezydenta ZŠA Teadora Ruzvelta byli ŭniesieny źmieny ŭ praviły amerykanskaha futbołu, jakija abmiežavali ŭžyvańnie hrubych pryjomaŭ padčas hulni i takim čynam skaracili kolkaść śmiarotnych achviaraŭ siarod hulcoŭ. Paźniej futbalisty atrymali šlemy, padobnyja na matacykletnyja, što źmienšyła kolkaść traŭmaŭ hałavy. Apranajuć ciapier šlemy i baksery- amatary. Ci nie nadyšoŭ čas padumać pra takija reformy i ŭ tradycyjnym futbole? Karysna było b taksama aznajomić usich treneraŭ, nia tolki futbolnych, z tearetyčnymi i praktyčnymi źviestkami pa traŭmatalohii hałavy. Jany pavinny źviartać uvahu na takija prablemy spartoŭcaŭ, jak peryjadyčnyja boli i hałavakružeńni, parušeńni ŭvahi i pamiaci, chutkuju stamlalnaść, chvaravituju reakcyju na śviatło i šum, zvon u vušach, źmieny nastroju i parušeńni snu.

Nia ŭsie hetyja symptomy vyklikanyja traŭmami hałavy. Častka moža być vynikam chraničnych pierahruzak padčas trenirovak i vystupleńniaŭ. Tak ci inakš, pry źjaŭleńni takich prymietaŭ spartoviec musić časova “vyjści z hulni”.

Universytety pasvarylisia

Miž dvuma najprestyžniejšymi amerykanskimi ŭniversytetami — Jejlskim i Prynstanskim — vybuchnuŭ kanflikt, jaki zapatrabavaŭ umiašańnia FBR. Administracyja pieršaj VNU źviarnułasia ŭ specsłužby z skarhaj na kalehaŭ z Prynstanu, što ŭzłamali ichny veb-sajt.

Było zafiksavana 18 niesankcyjanavanych praniknieńniaŭ, i ślady viali mienavita ŭ Prynstan. U liku ŭzłamanych apynuŭsia navat sajt dla abituryjentaŭ, jaki pracuje ŭsiaho niekalki tydniaŭ na hod. Pieršaja reakcyja prynstanskaj administracyi była dziŭnaj: maŭlaŭ, nia mieli drennych namieraŭ, a tolki chacieli pravieryć, nakolki sajt abaronieny ad uzłomaŭ. Adnak jość mierkavańnie, što prynstanskaja pryjomnaja kamisija šukała proźviščy abituryjentaŭ, jakija padali dakumenty ŭ abodva ŭniversytety adrazu. U Amerycy abituryjent moža padavać dakumenty adrazu ŭ mnostva VNU: zvykłych nam pryjomnych ispytaŭ tam niama, zamiž ich ładzicca konkurs dakumentaŭ. (Darečy, pasprabavać svaje siły možna i ź Biełarusi: varta tolki adpravić nataryjalna zavieranyja dakumenty — rekamendacyjny list ad svajoj VNU, atestat ab siaredniaj adukacyi, vypisku z dyplomu, transkrypt (śpis prasłuchanych kursaŭ) — i paśviedčańni pra zdadzienyja testy TOEFL, GRE, GMAT i inš.)

Urešcie, staršyni pryjomnaj kamisii Prynstanu daviałosia raźvitacca z svajoj pasadaj, a administracyi ŭniversytetu — publična vybačycca. Ź jurydyčnaha punktu hledžańnia zdareńnie aceniać admysłoŭcy z FBR.

U Biełarusi z 1998 h. dziejničaje 349 artykuł Kryminalnaha kodeksu, jaki karaje za niezakonnaje praniknieńnie ŭ čužyja kamputarnyja systemy. Kali pry hetym była naniesienaja nieistotnaja škoda — vinavataha karajuć štrafam ci aryštam na termin da 6 miesiacaŭ. Maksymalnyja kary, praduhledžanyja hetym artykułam, — abmiežavańnie voli na termin da 5 hadoŭ ci pazbaŭleńnie voli na termin da 7 hadoŭ. Ad pačatku 2002 h. pa hetym artykule KK raspačatyja 6 kryminalnych spravaŭ.