Siurpryz ad Skaryny: siamiejny partret na hraviury ŭ Biblii
6 žniŭnia spaŭniajecca 500 hadoŭ biełaruskamu drukavanamu słovu. U 1517 Francysk Skaryna z Połacka vydaŭ u Prazie «Psałtyr», pierakłaŭšy jaho pa-starabiełarusku. Heta była pieršaja drukavanaja kniha na movie ŭschodnich słavianaŭ. Svaje vydańni Skaryna ilustravaŭ hraviurami, ź jakich, kažuć daśledčyki, možna mnohaje daviedacca pra žyćcio i vyhlad jaho sučaśnikaŭ, a navat jaho siamji.
Niepadpisanyja partrety ŭ Biblii
Na praciahu 2015-17 hadoŭ dacent Karłavaha ŭniversytetu ŭ Prazie doktar Petr Vojt šlacham paraŭnańnia z tahačasnymi partretami identyfikavaŭ na hraviurach u Biblii Skaryny kala dziesiaci viadomych ludziej taho času.
Heta, nahadaju, česki karol XV stahodździa Iržy z Padebrad, karol i vialiki kniaź litoŭski Žyhimont I Stary, českija karali z dynastyi Jahajłavičaŭ Ludvik i Ŭładzisłaŭ II, papa rymski Julij II, českaja karaleva Hanna de Fua — žonka Ŭładzisłava II i h.d.
Adkryćcio Piatrom Vojtam pryncypu schavanych (niepadpisanych) partretaŭ abo kryptapartretaŭ u Biblii Skaryny dapamahło nam bolš zrazumieć asobu i śvietaadčuvańnie pieršadrukara. Ciapier my možam havaryć pra jaho jak pra talenavitaha pijarščyka i navat jak pra majstra samapijaru.
Ale nia tolki. Hetaja znachodka adkryła mahčymaść identyfikacyi inšych pratatypaŭ Skarynavych hraviur. My jak by atrymali dla hetaha novuju optyku i novy pryncyp pošuku.
Ciapier, naprykład, my možam havaryć nie pra dva partrety Skaryny ŭ Biblii, ale prynamsi pra šeść jaho vyjavaŭ, źmieščanych u praskich vydańniach. Da padpisanaha i ŭsim viadomaha partreta ŭ Knizie Isusa Sirachava i Čaćviortaj Knizie Carstvaŭ, i niepadpisanaha ŭ vobrazie Jana Bahasłova ŭ Knizie Pramudraści Božaj dadajucca adrazu čatyry novyja.
Tvar Skaryny na hierbie-syhnecie
Užo na padpisanym partrecie siarod mnostva inšych rečaŭ i detalaŭ na fonie vyšyvanaha ručnika źmieščany hieraldyčny ščyt z vyjavaj sonca i paŭmiesiaca. Historyki dahetul nia vyrašyli, što mienavita heta aznačaje.
Adny pisali, što jak dvojčy doktar Skaryna moh atrymać persanalnaje šlachiectva ŭ adnoj z eŭrapiejskich krain i vybraŭ sabie hety symbal jak hierb. Inšyja śćviardžali, što ŭ druhoj pałovie 1480-ch hadoŭ adbylisia try soniečnyja zaćmieńni, i Skaryna abraŭ hety symbal svaim znakam-syhnetam jak napamin pra soniečnaje zaćmieńnie ŭ hod svajho naradžeńnia. Taksama vykazvałasia versija, što heta alehoryja śvietłaha i ciomnaha bakoŭ čałaviečaj pryrody abo pieramohi śviatła nad ciemraj.
Dakładna my možam skazać tolki adno — heta sapraŭdy persanalny hierb-syhnet Skaryny, jakija jon šmat razoŭ źmiaściŭ na hraviurach svaich vydańniaŭ.
Tvary sonca i miesiaca na hetym syhnecie, raskidanym pa mnohich hraviurach Skarynavaj Biblii, vielmi roźniacca. Časta jany rezalisia hravioram vielmi schiematyčna i abyjakava, biez usialakaj indyvidualizacyi.
Ale ŭ vypadku syhnetu na partrecie Skaryny — sytuacyja advarotnaja. Tvary i sonca i miesiaca na hieraldyčnym ščycie vielmi indyvidualizavanyja i persanalizavanyja. I tut nas, uzbrojenych pryncypam kryptapartretystyki, čakaje pieršy siurpryz. Paraŭnańnie tvaru pieršadrukara z tvarami sonca i miesiaca na hieraldyčnym ščycie nie pakidaje sumnieńnia — heta sam Skaryna, heta jahony tvar!
U naš čas mastaki i skulptary vyjaŭlajuć Skarynu, tak by mović, u prycharošanym vyhladzie — z adkrytym tvaram, pramym nosam i t.d. Partret pieršadrukara, adnak, pakazvaje, što sučasnyja vyjavy dalokija ad realnaści. Skaryna mieŭ šyroki kruhły tvar, vialikija, mahčyma łupatyja vočy, dvajnoje padbarodździe i, hałoŭnaje, vielmi specyfičny nos. Nos u pieršadrukara byŭ doŭhi, tonki, ź vialikaj harbinkaj i hladzieŭ uniz. Mienavita taki nos majuć i sonca, i miesiac. Hetaja detal nie pakidaje sumnieńnia, što Skaryna vyjaviŭ na syhnecie samoha siabie, kab u nas nie zastałosia nijakich sumnieńniaŭ, što heta mienavita jahony hierb i jahony firmienny znak.
Možna pašukać indyvidualnyja rysy ŭ tvarach sonca i miesiaca na niekatorych syhnetach, źmieščanych na zastaŭkach.
Jość navat vypadki, kali Skaryna ci jaho hravior vidavočna zabaŭlajecca, malujučy pierakryŭleny šturškom miesiaca tvar sonca i nadajučy «napadniku» hareźlivy pohlad.
Ale i tam, i tut vyjavy davoli istotna roźniacca ad syhnetu na partrecie.
Hałoŭnaja vysnova z usiaho skazanaha takaja. Da dźviuch viadomych vyjavaŭ pieršadrukara — na partrecie i ŭ vobrazie Jana Bahasłova ŭ Knizie Pramudraści Božaj — možna dadać adrazu dźvie na hieraldyčnym ščycie z padpisanaha partretu.
Skaryna — na čale vojska
U 1519 hodzie ŭ Prazie vyjšła Kniha «Ličby», na tytulnym liście jakoj źmieščana hraviura «Ludzi Izrailevy z pałkami svaimi kala Chramu Božaha». Pavodle starazapavietnaha padańnia, dla achovy pieranosnaha chrama — skinii — kožny rod mieŭsia vystavić vajskovy adździeł. Byŭ vyznačany dakładny rehlament raźmiaščeńnia asobnych rodavych «stanaŭ» i ich ruchu. Navat padčas prypynku raźmiaščeńnie «stanaŭ» nie mianiałasia. Usie jany mieli svaje ściahi i inšyja znaki adroźnieńnia.
Na hraviury «Ludzi Izrailevy z pałkami svaimi kala Chramu Božaha» jakraz i vyjaŭleny momant takoha ruchu vajskovaj kalony sa skinijaj. Adnak realii malunka, naprykład, abłačeńnie rycaraŭ abo ŭzbrajeńnie — sučasnyja Skarynu eŭrapiejskija, biełaruska-polskija. Na ściahach — šmat hierbaŭ, siarod jakich paznajucca hierb Radziviłaŭ «Truby», hierb Astroskich z paŭmiesiacam, šaścikancovaj zorkaj i strełkaj, hierb Haštoldaŭ z łacinskaj litaraj W, a taksama hierb Śviatoj Rymskaj imperyi ŭ vyhladzie čornaha dvuchhałovaha arła.
Vyklikaje cikavaść užo sam paradak raźmiaščeńnia Skarynam biełaruska-litoŭskich «stanaŭ». Naprykład, Haštoldy pastaŭlenyja im u samy nižni levy kut, Radziviły zzadu skinii, Astroskija ŭviersie bližej da pieradu.
Ale samaje hałoŭnaje nas čakaje napieradzie kalony. Na čale vojska idzie małady čałaviek sa ściaham, na jakim… syhnet Skaryny! A kab nie zastavałasia sumnieńniaŭ u tym, chto ŭznačalvaje «pałki Izrailevy» padčas padarožža z Ehiptu, na nižniaj častcy dreŭca ściaha namalavany trochkutnik Skaryny, jaki na padpisanym partrecie znachodzicca źleva ad aśvietnika.
Abličča maładoha čałavieka na pieršy pohlad adroźnivajecca ad viadomaha abličča Skaryny. Ale pryhledzieŭšysia, my zaŭvažym tyja ž vialikija vočy, toj ža masiŭny kruhły tvar, padkreśleny štrychami, dvajnoje padbarodździe i h.d. Adroźnivajecca, zdajecca, tolki nos. Ale i heta lohka patłumačyć. Z uvahi na nievialiki pamier malunka (105x105 mm) u hraviora mahła tarhanucca ruka. Na hraviury z Knihi Pramudraści Božaj u Jana Bahasłova, u vobrazie jakoha my ciapier bačym Skarynu, naadvarot vyjaŭlena zanadta vialikaja harbataść nosa. Inšymi słovami, i tut, i tam — peŭnaja niedakładnaść razca, vyklikanaja małymi pamierami malunka. Zrešty, u junaka sa ściaham Skaryny nos taksama hladzić uniz, tolki jon mienšy.
U kožnym vypadku syhnet i trochkutnik nie pakidajuć sumnieńniaŭ, chto idzie na čale hetaha ekzatyčnaha vojska, składzienaha ź biełaruska-litoŭskich mahnataŭ i eŭrapiejskich manarchaŭ.
Heta jašče adzin cikavy fakt dla razvažańniaŭ pra samaadčuvańnie Skaryny, pra jaho śvietapohlad, mety, namiery, pačućci, razumieńnie svajoj misii, roli ŭ historyi i navat pra jahony humar.
Takim čynam, viadomych vyjavaŭ pieršadrukara stajecca ŭžo piać.
Maleńki Francišak z Łukom Skarynam pobač ź Isusam Navinam
Jašče bolš taho, chto viedaje pra pryncyp niepadpisanych partretaŭ, zakładzieny Skarynam u Bibliju, moža ŭrazić hraviura «Isus Navin viadzie ludziej Izrailevych praź Jardan» ź biblejnaj Knihi «Isus Navin», vydadzienaj u Prazie ŭ 1517 hodzie.
Siužet hraviury viadomy. Pierajemnik Majsieja car-zavajavalnik Isus Navin u II tysiačahodździ da n.e. viadzie svaje pałki na horad Ijerychon. Pavodle biblejnaha padańnia, boh Jachve paklaŭsia prasłavić Isusa Navina ŭ pachodach. I voś kali vojska rušyła napierad, a śviatary panieśli kaŭčeh, raka raptam rasstupiłasia i prapuściła ich na inšy bierah. Matyŭ takoha vodnaha cuda byŭ u časy Skaryny vielmi raspaŭsiudžany ŭ eŭrapiejskim, u tym liku i ŭ biełaruskim, falklory.
Hetaja hraviura ličycca adnoj z samych samabytnych ilustracyj u vydańniach Skaryny. Jašče prafesary Ŭładzimier Konan i Viktar Šmataŭ u sumiesnym artykule pra jaje pisali:
«Malunak bolšaści fihur vyłučajecca dakładnaściu praporcyj, choć hałovy asobnych fihur krychu vielikavatyja. Typaž vobrazaŭ vyrazna słavianski. Adzieńnie mužčyn i žančyn nahadvaje vopratku tahačasnych biełaruskich ramieśnikaŭ i sialan».
Pavieličeńnie hałoŭ, na maju dumku, tłumačycca vielmi prosta. Z pryčyny maleńkaha pamieru hraviury (105x104 mm) vyjavić indyvidualnyja rysy persanažaŭ raźboj na došcy było vielmi ciažka. Pavieličeńniem hałoŭ mastak zdabyŭ dadatkovuju prastoru.
Konan i Šmataŭ padkreślivali, što pavodle stylu i maniery vykanańnia hetaja hraviura, chutčej za ŭsio, naležyć tamu samamu majstru, jaki vykanaŭ i padpisany partret Skaryny. Ale na hetym prafesary i spynilisia.
Pahladzim na «Pierachod praź Jardan» (druhaja nazva malunka) bolš uvažliva. Tvary persanažaŭ indyvidualizavanyja ŭ roznaj stupieni. Adzieńnie žančyn — paŭsiadzionnaje haradzkoje, ale moža być i viaskovym, pakolki tady materyjalnaja narodnaja kultura była bolš manalitnaj, pra što havorka ŭžo była. A voś adzieńnie mužčyn za śpinaj Isusa Navina — chutčej kupieckaje, čym ramieśnickaje. Heta — naša klučavaja vysnova, bo z kupieckaha asiarodździa pachodziŭ i sam Skaryna.
A kali tak, to skiroŭvajem svoj pohlad na chłopčyka za śpinaj habrejskaha cara. I što my bačym! Toj ža šyroki kruhły tvar, tyja ž vialikija vočy… I nos, nos! Toj ža vialiki tonki nos z harbinkaj! Ci nie maleńki Skaryna pierad nami?
Źleva ad chłopčyka staić kupiec u niabiednym adzieńni. Jon trymaje ruku na hałavie małoha, što nie pakidaje sumnieńnia ŭ ich rodnasnych dačynieńniach. Tvar kupca namalavany vielmi dakładna, paznajecca navat poŭny hodnaści i spakoju pohlad jahonych vačej. Ciažka piarečyć zdahadcy, što pierad nami Łuka Skaryna, jaki ź piaščotaj pakłaŭ ruku na hałavu małodšaha syna!
Tady pierad nami — kranalny partret syna i baćki, jakoha Skaryna vielmi lubiŭ i pra jakoha šmat razoŭ uspaminaŭ u paślasłoŭjach da praskich vydańniaŭ («doktora Franciska, Skorinina syna s Połoćka»).
Lahična było b znajści i maci budučaha pieršadrukara. Šukajem žančyn z partretnym padabienstvam i rysami samoha Franciška. Zzadu Łuki staić maładaja žančyna ź dziciem na rukach. Heta moža być jahonaja maci z maleńkaj siastroj budučaha pieršadrukara. Ale pobač ź joj bolš staraja žančyna z dakładna Skarynavym nosam — tonkim, z harbinkaj, apuščanym uniz. Heta moža być jahonaja babula pa maci.
Zrešty, traktoŭka svajackich suviaziaŭ usioj hetaj kampanii moža być i inšaj. Aprača maleńkaha Franciška na hraviury vyjaŭleny indyvidualizavanyja vobrazy čatyroch mužčyn, čatyroch žančyn i jašče adnaho dziciaci.
Heta moža być usia siamja Franciška Skaryny! Dva dzieda, dźvie babuli, baćka, maci i brat Ivan z žonkaj i maleńkim synam Ramanam. Viadoma, što ŭ Ivana i Franciška była vialikaja roźnica va ŭzroście.
Možna dapuścić, što niemałady mužčyna z doŭhaj baradoj kala Isusa Navina — Łuka Skaryna. Tady zzadu biblejnaha cara stajać dva dziady Franciška, a maładziejšy kupiec z karotkaj baradoj, jaki trymaje ruku na hałavie maleńkaha Franciška — jahony brat Ivan (mahčymy symbal udziačnaści starejšamu bratu za apiakunstva padčas školnaj navuki). Tady žančyna ŭ centry z tonkim nosam z harbinkaj — maci budučaha pieršadrukara. Žančyna ź dziciem na rukach — žonka Ivana z synam Ramanam, plamieńnikam Franciška.
U vierchnim pravym kucie hraviury, zzadu — dźvie žančyny, nadzielenyja jasnymi indyvidualnymi rysami. Lohka paznajecca navat taja ź ich, tvar jakoj ledźvie vidać. Jaje indyvidualnaść prajaŭlajecca pavodle linii bryva i pohladu tolki adnaho voka, pry tym što pamier usioj hraviury 105x104 mm! Hetaja žančyna vyhladaje maładziejšaj, jana moža być i siastroj Franciška, i jaho druhoj babulaj.
Ale heta nie hałoŭny varyjant apaznańnia persanažaŭ hraviury, chutčej zapasny.
Pakul ža možna i treba ličyć, što ruku na hałavie syna trymaje Łuka Skaryna, a zzadu stajać jahonaja maci i babula. Łuka namalavany z usich mužčyn najbolš dakładna.
U takim varyjancie na malunku adsutničaje starejšy brat Skaryny Ivan. Hipatetyčnaja pryčyna — niejkija siamiejnyja nieparazumieńni, mahčyma, kryŭda pieršadrukara na Ivana za admovu dać hrošy na praskija vydańni i t.d.
Varyjanty takich tearetyčnych razvah i dalejšaj identyfikacyi persanažaŭ hetaj hraviury mahčymyja, ale partretnaje padabienstva małoha chłopčyka z Franciškam Skarynam vyhladaje biassprečnym.
Šlacham takoha paraŭnańnia ŭ nas źjaŭlajecca šostaja vyjava pieršadrukara i ŭ dadatak — dobry partret jahonaha baćki Łuki Skaryny.
Vytoki Skarynavych kryptapartretaŭ
Petr Vojt ličyć, što Skaryna ŭ ramkach padrychtoŭki da drukavańnia Biblii ŭ 1515-16 hadach moh jeździć u Niurnberh i navat asabista paznajomicca z Albrechtam Dziureram. Abo i prosta moh dobra viedać jahonyja hraviury, tuju ž seryju «Apakalipsis» (1498), u jakoj Dziurer nadaŭ tvary tahačasnych kurfiurstaŭ niabiesnym aniołam. Pracy Dziurera šyroka kapijavali i padrablali va ŭsioj tahačasnaj Eŭropie. Dziurer, darečy, u 1506 hodzie namalavaŭ karcinu «Śviata ružancaŭ», dzie vyjaviŭ siabie ŭ kampanii Chrysta, Baharodzicy, papy Julija II, imperatara Maksimiljana I.
Ale ŭ hetym bavarski mastak byŭ daloka nia pieršy. Usio pačałosia ŭ Italii. Dla italjanskaha Kvatračenta (XV st.) heta była nia redkaść. Mnohija mastaki ŭ tuju epochu na vialikich siužetnych karcinach abo na freskach saboraŭ malavali siabie ŭ kampanii śviatych i vaładaroŭ. Heta byŭ svojeasablivy aŭtohraf. Niekatoryja rabili heta kali nie z nachabstvam, dyk prynamsi z honaram, pychaj abo vyklikam. Naprykład, słavuty flarentyjski mastak Filipa Lipi, manach-karmelit i parafijalny śviatar, viadomy jašče i tym, što ŭ 50 hadoŭ skraŭ z klaštara 17-hadovuju manašku i žaniŭsia na joj, vyjaviŭ siabie na adnoj z fresak u abłačeńni biskupa.
Filipa Lipi, darečy, vykarystoŭvaŭ i metad kryptapartretaŭ. Adna z samych viadomych jaho karcin — «Madonna ź niemaŭlom dvuma aniołami» (1465). U tvary Madonny sučaśniki biespamyłkova paznali žonku mastaka Lukrecyju Buci, a ŭ tvarach aniołaŭ — jaho syna i dačku.
Toj ža metad vykarystoŭvaŭ i vučań Filipa Lipi — Sandra Bacičelli. Jon taksama pisaŭ vobrazy Madonnaŭ z abliččam svajoj kachanaj Symanety Vespučy.
Tak što ideja źmiaścić u Biblii svoj partret i niepadpisanyja partrety tahačasnych karaloŭ i svajakoŭ mahła pachodzić ŭ Skaryny nia tolki ad Dziurera, ale i naŭprost ź Italii.
Partrety pieršadrukara i členaŭ jaho siamji ŭ Biblii — nie byli bluźnierstvam, heta byŭ Renesans.
Skaryna, takim čynam, staŭ u svajoj spravie renesansnym mastakom (intelektuałam-humanistam), jaki, vobrazna kažučy, «namalavaŭ siabie na svajoj karcinie», pastaviŭ podpis. Heta, darečy, moža słužyć dadatkovym dokazam taho, što jon, kali nia sam vyrazaŭ ksylahrafičnyja doški dla svaich hraviur, to, prynamsi, malavaŭ dla ich eskizy. Takoj dumki prytrymlivaŭsia Mikoła Ščakacichin.
Usio, što my viedajem pra Skarynu i jaho hraviury na hety momant, śviedčyć pra toje, što jon sapraŭdy malavaŭ eskizy sam. Inakš by my nie daviedalisia, jak vyhladali členy jaho siamji.
Hetak Renesans pryjšoŭ u Biełaruś.
Chočacie žyć doŭha — šukajcie rajon z narmalnymi drevami. Navukoŭcy vyśvietlili, što drevy ratujuć ad infarktaŭ, a hazony mohuć navat naškodzić zdaroŭju22
Kamientary