Pryhledźciesia da kamianioŭ u svajoj miascovasci — moža być, heta nie prosta vałun, a pomnik na zabytaj mahile? Kandydat histaryčnych navuk Dzianis Lisiejčykaŭ vyvučaje staražytnyja mohiłki. Jon raskazvaje, jak našy prodki rychtavalisia da pachavańnia, afarmlali pomniki i dzie ciapier možna ŭbačyć staryja nadmahiłli.
«Śvietłyja-śvietłyja našy pamierłyja, ciomnyja-ciomnyja našy štodzionnyja», — śpiavajecca ŭ viadomaj piesni. Nijakavata robicca ad razumieńnia taho, što za ŭsiu historyju čałaviectva naradziłasia bolš za sto miljardaŭ čałaviek, a siońniašniaje nasielnictva płaniety składaje tolki siem z pałovaj miljardaŭ. Našych miortvych u dziasiatki razoŭ bolš za našych žyvych.
Što zastałosia ŭ nas pa prodkach? Kamiani dziŭnaj formy, zamšełyja kryžy, staryja nadmahiłli. Ich možna sustreć u kožnym kutku kolišniaha Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Ruskaha i Žamojckaha — ad Vilni da Mahilova i ad Połacka da Pinska.
Na mnohich kamianiach jość nadpisy, ale pračytać ich moža nie kožny. Naščadki žycharoŭ Vialikaha Kniastva razvučylisia čytać napisanyja prodkami kiryličnyja teksty, tamu znachodki nadmahillaŭ XVI—XVII stahodździaŭ niaredka naradžajuć kurjoznyja lehiendy pra kamiani z «runičnymi» nadpisami albo pra staražytnyja jazyčnickija achviarniki. Za runy časta prymajuć daty śmierci, napisanyja kiryličnymi litarami. Choć pračytać ich nieskładana: litary ad «a» da «Ѳ» abaznačajuć ličby ad 1 da 9, spałučeńnie nastupnych litar ałfavita — dziasiatki i sotni.
Miesca pachavańnia vybirali sami i prapisvali ŭ zaviaščanni
Našy prodki zahadzia pisali svaje tastamienty (zaviaščanni), praviłam składańnia jakich byli pryśviečany asobnyja raździeły ŭ Statutach VKŁ.
Pra miesca viečnaha supakoju dbali jašče pry žycci, a samyja pradbačlivyja dumali i pra nieabchodnaść epitafii. Naprykład, ksiondz-vikaryj kaścioła ŭ miastečku Indura Haradzienskaha pavieta Maciej Hryŭna ŭ 1591 hodzie pisaŭ: «Kali Pan Boh dušu maju z hetym ciełam maim hrešnym raździalici vyrašyć i da chvały svajoj voźmie, tady cieła majo hrešnaje maje być pryvieziena ŭ miesta Horadna, i maje być pryvieziena i pachavana ŭ kaściole rymskim, jaka na ksiandza naležyć. I epitafium nad ciełam maim zaviesici majuć».
Rychtavali pomnik jašče pry žycci (mahli i niekalki)
U žycharoŭ sučasnych miehapolisaŭ vyklikaje šok zvyčaj, jaki zachavaŭsia pieravažna siarod sialan, — pryžyćciovaja ŭstanoŭka svaich nadmahillaŭ z prabiełami na miescy daty śmierci. Miž tym heta daŭniaja tradycyja. Vielmi praktyčna: sam abiraješ, što za pomnik budzie stajać na tvajoj mahile, a datu śmierci dapišuć svajaki albo siabry. Kali, kaniešnie, nie zabuduć ci nie palanujucca. Dobraja čverć viadomych nadmahillaŭ XVI—XVII stahodździaŭ maje takija prabieły-łakuny ŭ hodzie śmierci. Bolej za toje, viadomyja vypadki, kali isnavali dva nadmahiłli pa adnym i tym ža čałavieku, zamoŭlenyja im samim u roznyja pieryjady žyćcia! Naprykład, adzin z «ajcoŭ» Bieraściejskaj carkoŭnaj unii Kiryła Ciarlecki adno nadmahille zamoviŭ u 1580-ch hadach, kali byŭ turava-pinskim jepiskapam, a druhoje — u pačatku 1600-ch, kali byŭ užo jepiskapam łucka-astrožskim. Apošniaje z ich siońnia možna ŭbačyć u Muziei staražytnabiełaruskaj kultury ŭ Minsku. Na im, darečy, jość prabieł nie tolki ŭ apošnich ličbach hoda, ale i ŭ dniach miesiaca. Da taho ž jano, vierahodna, źjaŭlałasia vierchniaj častkaj kamiennaj truny, što daje mahčymaść vyličyć rost uładyki Kiryła: nie vyšejšy za 158 sm, i heta, imavierna, jašče ŭ abutku i hałaŭnym ubory.
Afarmlali pomnik vieršami
Najbolš adukavanyja žychary Vialikaha Kniastva dumali nie tolki pra toje, što budzie napisana na ich nadmahiłli, ale i jak heta budzie napisana. U hetym šerahu vyłučajucca vieršavanyja epitafii. Bahaćcie vobrazaŭ zaležała ad fantazii aŭtara — paeta moh natchniać vyhlad chrama, fundavanaha niabožčykam, albo hadzinnik na haradskoj ratušy, jaki adličvaje niebaraku chviliny ziamnoha žyćcia. Kviacistyja nadmahiłli ź vieršavanymi nadpisami mieli žonka mienskaha burmistra Maryja Maślanka († 1590-ja hady) i manach mahiloŭskaha Bohajaŭlenskaha manastyra Arsień Azarovič († 1652 h.).
Rabili adzin pomnik na niekalki čałaviek
U metach ekanomii praktykavaŭsia vyrab darahoha nadmahilla adrazu na niekalki asob. Tak, jašče i siońnia ŭ vilenskaj carkvie Sv. Trojcy ŭ bazyljanskich murach znachodzicca «siamiejnaja» plita nad pachavańniem burmistra Apanasa Brahi i jaho syna Antona. Jany pamierli ŭ 1576 i 1580 hadach adpaviedna.
Na pomniku pieraličvali ŭsie zasłuhi i dasiahnienni
Nadmahille było dobrym miescam dla pieraličeńnia dasiahnieńniaŭ čałavieka, jaki pad im pachavany. U kancy XVI stahodździa braty Zmicier i Fiodar Skuminy-Tyškievičy prasłavili svaju maci Marynu ŭ razhornutaj epitafii-žyćciapisie, jakuju źmiascili ŭ carkvie vioski Dzikuški Lidskaha pavieta. Pa sutnasci, heta byŭ pomnik maci-«hieraini».
Sučasnikaŭ u asobie Maryny Tyškievič uražvała ŭsio: doŭhi viek, viernaść mužu-niabožčyku, jaki rana pakinuŭ hety śviet, i narešcie kolkaść naščadkaŭ — «bolš vaśmi dzieci». Znakamity amatar historyi i archieałohii ChICh stahodździa Jaŭstach Tyškievič u adnoj z knih jašče bolš prasłaviŭ svaju lehiendarnuju prababulu. Zanadta zachapiŭšysia rasšyfroŭkaj «ruskich» tekstaŭ XVI stahodździa, jon pračytaŭ słova «osmi» [vaśmi] jak kiryličnyja ličby «838». Mienavita z takoj kolkaściu naščadkaŭ ź lohkaj ruki svajho dalokaha praŭnuka i ŭvajšła ŭ historyju Maryna Tyškievič. Skarot «v tom panstvie V(jalikim) K(niastvie) Let(oŭskim) znajomaja» Jaŭstach z toj ža pryčyny pračytaŭ jak «v tom panstvie v 20 let znajomaja». Tym samym Maryna nie tolki nabyła fantastyčnuju kolkaść naščadkaŭ, ale i atrymała štości ad vobrazu Žanny d'Ark albo Emilii Plater — takoj sabie 20-hadovaj dziaŭčyny, papularnaj na ŭsiu krainu.
Nadpis na mahile byŭ zamiest paśviedčańnia pra śmierć
Nadmahiłli byli zaklikany nie tolki słužyć napaminam pra pamierłych. Ich źmiest uporavień z tekstami pierhamientnych i papiarovych dakumientaŭ vykarystoŭvaŭsia ŭ aficyjnym spravavodstvie pry vyrašenni kankretnych zadač. Kali ŭ 1642 hodzie źjaviłasia nieabchodnaść paćvierdzić dakładny čas śmierci mahiloŭskaha mieščanina Ivana Anisimaviča, u aktavaj knizie mahiloŭskaha mahistrata źjaviŭsia zapis: «Pan łaŭnik Siamion Iosifavič pa ŭkazanni ŭładaŭ chadziŭ u brackuju carkvu i tam nadhrobak u takija słovy «Pan Ivan Anisimavič, prystaviŭsia roku 1623 miesiaca dziekabra 5 dnia» pisany bačyŭ».
Naščadki vykarystoŭvali staryja nadmahiłli dla novych patreb
U 1952 hodzie matrosy pinskaj račnoj fłatylii pry praviadzienni ziemlanych rabot kala budynkaŭ byłoha jezuickaha kalehiuma vykapali kamień. Navukovyja supracoŭniki krajaznaŭčaha muzieja pračytali tolki adzin nadpis na im: «Roku 16(…).Tut lažyć Ždan, załatar pinski». Ale kali pryhledziecca bolš uvažliva, to možna ŭbačyć, što imia pinskaha juvielira Ždana vysiečana pavierch raniejšaha zapisu. Bačny tolki frahmient, ale i jaho dastatkova, kab zrazumieć sens: «[Hoda] 1599 miesiaca maja 16 dnia … rab Božy Afanasij Andrejevič Skarodka … a žana jaho Fieŭdora». U samym nizie plity bačny kavałak jašče adnaho paźniejšaha zapisu, zroblenaha ŭ toj ža stylistycy, što i zapis pra juvielira Ždana: «Roku 1615. Tut lažyć …».
Značyć, užo ŭ 1615 hodzie na siamju Skarodkaŭ u Pinsku zabylisia, a pradstaŭniki zamožnaha miaščanstva vybivali na ich nadhrobku pavierch ichnich imionaŭ novyja epitafii, bolš hustoŭnyja i mastackija. Ale niaŭžo va ŭsim Pinsku nie było kamu zastupicca za pamiać pa Skarodkach? Dakumienty druhoj pałovy XVI stahodździa sapraŭdy nie zhadvajuć siarod pinčukoŭ anivodnaha nośbita hetaha prozvišča. Zatoje ceły šerah Skarodkaŭ u kancy XVI—XVII stahodździaŭ sustrakajecca ŭ dakumientach, składzienych na ŭkrainskich ziemlach i blizkim da ich Homielskim starostvie. Siarod ich jość navat adzin Apanas Skarodka, jaki ŭ červieni 1595 hoda žyŭ u miastečku Vialedniki kala Oŭruča na Vałyni. Heta moža być prostym supadzieńniem, ale mienavita ŭvosień 1595 hoda na Vałyń pryjšli paŭstanckija kazackija zahony Sieviaryna Nalivajki. U listapadzie jany rušyli na poŭnač, na biełaruskija ziemli, majučy ŭ svaich šerahach mnostva pakazačanych sialan i miaščan. Ci tak ŭžo niejmavierna, što pachavany ŭ pinskaj carkvie Apanas Skarodka moh być adnym z takich prychadniaŭ? Mahčyma, tamu pinskija miaščanie i pasprabavali chutka zniščyć paśmiarotnuju pamiać pra siamju hetaha čałavieka.
Nadpisy na pomniku rabili nie tak i časta
Daloka nie kožny čałaviek mieŭ mahčymaść zamović bahata azdobleny pomnik z razhornutaj epitafijaj. Bolšaść nadmahilnych kamianioŭ nie maje nijakich nadpisaŭ. U lepšym vypadku na ich źmieščana tolki vyjava kryža. Nadpisy kali i jość, to samyja łakaničnyja: «1598. Ivan» albo «Marja. Roku 1630». U apošnim vypadku pad kamieniem, mahčyma, pachavali achviaru epidemii čumy, jakaja mienavita ŭ hetym hodzie čarhovy raz prakaciłasia pa Vialikim Kniastvie Litoŭskim.
Pamiać pa achviarach epidemij i vajennych lichalećciaŭ znachodziła svajo adlustravańnie i ŭ kalektyŭnych pomnikach. Pobač ź vioskaj Sokarava kala raki i miastečka Uły jašče ŭ ChICh stahoddzi stajaŭ kamienny kryž z nadpisam, što ŭ hetym poli ŭ 1569 hodzie byli pachavanyja sałdaty — «200 žaŭnier». Vyjava pomnika nam viadoma tolki pa zamaloŭkach, i apošniaja ličba ŭ dacie, mahčyma, nie 9 (u kiryličnym abaznačenni «Ѳ»), a 4 (kirylicaj — «D»). Chto viedaje, moža, mienavita tut u 1564-m adbyłasia znakamitaja bitva na Ule pamiž vojskam Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i maskavitami?
Aŭtar vykazvaje ščyruju padziaku Volzie Babkovaj, Antonu Brylu, Dzmitryju Vićko, Vitalu Hierasimieniu, Siarhieju Hruntovu, Valeryju Kabryncu, Mikołu Kuziču, Juryju Łaŭryku, Dzmitryju Skvarčeŭskamu, Halinie Flikop-Svita.
Chočacie žyć doŭha — šukajcie rajon z narmalnymi drevami. Navukoŭcy vyśvietlili, što drevy ratujuć ad infarktaŭ, a hazony mohuć navat naškodzić zdaroŭju22
Kamientary