Novy śpiecpradstaŭnik u kamandzie Cichanoŭskaj Alaksandr Šłyk: Mianie budzie vielmi składana abazvać Jarmošynaj
36-hadovy eks-rabotnik BDIPČ ABSIE staŭ śpiecyjalnym pradstaŭnikom Śviatłany Cichanoŭskaj pa vybarach.
Apošnija dziesiać hadoŭ jon adpracavaŭ u adździele BDIPČ ABSIE pa vybarach. Z 2016 hoda — uznačalvaŭ hety adździeł. Pra novuju i staruju pracu, a taksama pra paraŭnańni ź Lidzijaj Jarmošynaj Šłyk raskazaŭ u intervju «NN».
«Naša Niva»: Alaksandr, vas možna nazyvać Lidzijaj Jarmošynaj u kamandzie Śviatłany Cichanoŭskaj?
Alaksandr Šłyk: Ja dumaju, što jość pryncypovaja roźnica miž Lidzijaj Jarmošynaj i mnoj, ale tłumačyć my heta budziem nie słovami, a na spravie, pakazvajučy pryncypy i kaštoŭnaści, jakija spaviadajem. Mnie zdajecca, što takoje heta paraŭnańnie nie na maju karyść. Vialikaje značeńnie ŭ tym, jak składvajucca adnosiny miž spadaryniaj Jarmošynaj i spadarom Łukašenkam, i mnoj i Śviatłanaj Cichanoŭskaj. Nam było važna padkreślić navat u majoj pasadzie «śpiecyjalnaha pradstaŭnika», što ŭ mianie budzie dastatkova vialikaja aŭtanomija ŭ vykazvańni svajho ekśpiertnaha mierkavańnia. My nie chočam ni ŭ realnaści, ni ŭ hramadskaj acency kapijavać tuju madel, jakaja ludziam nie padabajecca. I navat praz heta mianie budzie vielmi składana abazvać Jarmošynaj u kamandzie Cichanoŭskaj.
«NN»: Raskažycie krychu pra siabie. Chto vy, adkul vy?
AŠ: Ja — biełarus. Rodam ź Minska. Vučyŭsia, ros u Minsku, va ŭniviersitecie byŭ u Minsku. Potym vučyŭsia za miažoj. U mianie dźvie mahistratury: adna — Centralnajeŭrapiejskaja (Vienhryja), druhaja — u Łundzie (Šviecyja). Ja čałaviek, jaki źviazany z vybarami vielmi-vielmi daŭno.
«NN»: Jak vy trapili ŭ hetuju śfieru?
AŠ: Ja cudoŭna pomniu i 1994, i 1995 hady, jak chadziŭ z baćkami na vybarčyja ŭčastki. Heta było vielmi cikava, chto b tady padumaŭ, što ja pryśviaču hetamu vialikuju častku žyćcia. Pieršy raz ja zajmaŭsia vybarami ŭ 2004 hodzie, kali byŭ refierendum ab źniaćci abmiežavańniaŭ na prezidenckija terminy, a taksama parłamienckija vybary. Ja byŭ pierakładčykam i asistentam pry karotkačasovych naziralnikach ABSIE. Ja dobra havaryŭ pa-anhlijsku, było dvoje zamiežnikaŭ, i ja pravioŭ ź imi try dni. Mnie spadabałasia, stała cikava. I nie toje, kab ja raniej nie cikaviŭsia palitykaj, ja byŭ aktyŭnym u hramadskim i moładzievym ruchach.
U 2006 hodzie misija ABSIE mianie znoŭ znajšła i prapanavała papracavać u łahistyčnym adździele: kupić, naniać, arhanizavać pieravozku. Mabyć, maja anhlijskaja dapamahała, ja časta pierakładaŭ na sustrečach i dla kiraŭnika misii. Pomniu momant, kali ja siadzieŭ miž Milinkievičam i Kazulinym na adnoj sustrečy i pierakładaŭ dla ich na biełaruskuju i ruskuju movy. Mianie zaŭvažyli, dumaju. Ad 2007 da 2010 ja pracavaŭ ekśpiertam, naziralnikam u doŭhaterminovych misijach BDIPČ, u tym liku ŭ Afhanistanie. Heta było niešta!
«NN»: A jak vy trapili na stałuju pracu ŭ BDIPČ?
AŠ: U 2010 była vakansija daradcy pa vybarach, ja padaŭ zajaŭku. Heta adkryty konkurs, i ja atrymaŭ pasadu. U adździele BDIPČ pa vybarach niama supracoŭnikaŭ, jakich dasyłajuć sami krainy, ludzi naniatyja sami pa sabie praz adkryty konkurs. Na maju pasadu konkurs byŭ niekalki socień čałaviek. Piać hadoŭ ja byŭ daradcam pa vybarach, u maim partfieli było 9-10 krain z 57. Potym ja staŭ namieśnikam kiraŭnika adździeła ŭ 2015 hodzie. I tak stałasia, što tam nie było kiraŭnika, tamu ja spačatku staŭ vykanaŭcam abaviazkaŭ, a potym mianie pryznačyli kiraŭnikom adździeła BDIPČ pa vybarach.
«NN»: Nakolki vysokaja heta pasada?
AŠ: Kali aryjentavacca na ijerarchiju AAN, to heta apošni ŭzrovień pierad dyrektaratam. Navat, u pryncypie, dyrektarskaja pasada. Ja nie nadta chaču hetym chvalicca, ale ja byŭ samym maładym kiraŭnikom takoha ŭzroŭniu ŭ ABSIE dakładna, a moža, i ŭ AAN za ŭsiu historyju. Mnie byŭ usiaho 31 hod, kali mianie pryznačyli. Nadzvyčaj chutki rost.
«NN»: Što vy rabili na hetaj pasadzie?
AŠ: Adkazvaŭ za ŭsio, što źviazana z vybarami va ŭsich 57 krainach siabrach ABSIE. I heta nie tolki nazirańnie, ale i dapamoha krainam pryvodzić ich zakanadaŭstva ŭ adpaviednaść standartam. A heta dypłamatyčnyja pieramovy, akazańnie techničnaj dapamohi. Ja pamiataju sustrečy, jakija praciahvalisia pa 12 hadzin, my vypivali pa 8 kubačkaŭ kavy za hety čas. My razhladali ŭsie aśpiekty, što adpaviadaje [patrabavańniam], što nie. Heta i dypłamatyja, i palityka. Chacia ja nie palityk, ja prosta viedaju, jak heta pracuje.
«NN»: Vam daviałosia pa pracy vyvučyć vybarčaje zakanadaŭstva ŭsich krain-členaŭ ABSIE?
AŠ: Ź niekatorymi krainami pracavali bolš, ź niekatorymi — mienš. Ja nie viedaju na pamiać usie zakony, ale ja dakładna viedaju, dzie šukać. I viedaju, dzie my sutykalisia z padobnymi prablemami, vyklikami, i jak jany rašalisia. Ja viedaju, jakija pamyłki dapuskalisia i jak ich rašać — heta vielmi važna. U ciapierašniaj roli ja dobra baču, što rašeńnie pytańnia z vybarami — heta zadača vyklučna biełarusaŭ. U nas jość mahčymaść, jość ekśpiertyza, ludzi, hatovyja hetym zajmacca. Tak, ja dumaju, što pravieści narmalnyja vybary svaimi siłami — heta mahčyma. Heta nie chimiernaja meta, chacia lohka nie budzie.
«NN»: U jakoj krainie za čas vašaj pracy atrymałasia dasiahnuć najbolšaha prahresu ŭ vybarčym zakanadaŭstvie?
AŠ: Vielmi składanaje pytańnie. Vybarčaje zakanadaŭstva składajecca ź vialikaj kolkaści kampanientaŭ. Niešta možna paśpiachova refarmavać, ale kali nie čapać inšyja zakony, nibyta nie źviazanyja z vybarami, to moža i nie spracavać. Ahułam ža vybary ŭ śviecie stanoviacca technična lepšymi, mnohija prablemy rašajucca. Nie paŭsiul adnolkava, dzieści jość i rehres, ale technična ŭsio rašajecca. Mnie było sumna nazirać, što ŭ našaj krainy niama žadańnia źmianiacca da lepšaha. Chacia voś jano lažyć — biary, karystajsia, sprabuj, starajsia dziela ludziej, vybarcaŭ, svajoj krainy. U BDIPČ ABSIE jość vydatnaja reč, što jany (o, ja kažu «jany», chacia zusim niadaŭna adtul syšoŭ) nikoli nie dakranajucca krainy, ź jakoj jany sami. Ja nikoli nie kranaŭ Biełaruś, tamu BDIPČ heta dazvalała być niejtralnymi i niepieraduziatymi. Ja, kaniečnie, viedaŭ, kali źjaŭlalisia spravazdačy BDIPČ, mabyć, pieršy ich spampoŭvaŭ i ź vialikaj cikavaściu čytaŭ, što ž jany tam napisali. Ja nie viedaŭ detalaŭ, chacia byŭ kiraŭnik! Bo ja samaizalavaŭsia ad hetaha.
«NN»: Vy zhadali pra typovyja pamyłki vybarčaha zakanadaŭstva, vy viedajecie, jak ich paźbiehnuć. A što za jany?
AŠ: Važna hladzieć na padrychtoŭku dobrych vybaraŭ u Biełarusi ź pierśpiektyvy, jak by nam zrabić vydatna, a nie paźbiehnuć pamyłak. Aryjentavacca na dobryja prykłady. Kali fakusavacca na Biełarusi, to ŭ nas jość adna hłabalnaja prablema, źviazanaja z vybarami, i niekalki bolš techničnych i jurydyčnych.
«NN»: Jakaja hłabalnaja?
AŠ: Adsutnaść palityčnaj voli ŭ praviadzieńni sumlennych, adkrytych vybaraŭ. Heta źviazana z adsutnaściu palityčnaj voli ŭ stvareńni ŭmoŭ dla praviadzieńnia spraviadlivych vybaraŭ. Vybary nie prachodziać u vakuumie, jany adbyvajucca ŭ asiarodździ, dzie pavažajucca pravy čałavieka, dzie vykonvajecca svaboda słova. Biez hetaha ŭjavić dobryja vybary vielmi składana. Hetaja prablema rašajecca vyklučna palityčnym šlacham. Čamu ja dałučyŭsia da kamandy Śviatłany Cichanoŭskaj? Bo baču, što tut jość ludzi, jakija na ŭłasnym prykładzie demanstrujuć pavahu da pravoŭ čałavieka.
«NN»: A ciapier davajcie pra mienš značnyja, kali tak možna skazać.
AŠ: Heta čatyry prablemy, jakija ja baču. Pieršaja — heta pytańnie farmavańnia vybarčych kamisij. Hety praces nieprazrysty, my nie viedajem, pavodle jakich kryteraŭ jany farmujucca, kaho i jak vybirajuć. Adpaviedna ŭtvarajucca niereprezientatyŭnyja kamisii. Jak ciapier modna kazać: «Vy nas navat nie pradstaŭlajecie». Dyk tak i jość! Tut jość šmat varyjantaŭ, jak hetyja kamisii farmavać u budučyni, u mnohich jość plusy i minusy. Ja viedaju, što ŭ biełaruskim hramadstvie isnuje mierkavańnie, što ŭ kožnaj kamisii pavinien być pa pradstaŭniku kandydata. Ale tut jość svaje ryzyki. Naprykład, palityzacyi pracesu. Vy pomnicie, kolki ludziej u minułym hodzie chacieła być siabrami kamisij, jaki ŭ ich byŭ impet? Potym jany stali naziralnikami. Jany brali adpačynak na pracy, choć i niebahatyja ludzi. Jany išli na ryzyku zvalnieńnia, ale sprabavali niešta zrabić. Mnie zdajecca, treba, kab kamisii pradstaŭlali ludziej. Vybary pravodziacca nie dla kandydataŭ, a dla ludziej, hramadzian. I ŭ Biełarusi vialikaje mnostva ludziej, jakija hatovyja ŭziać na siabie adkaznaść ličyć hałasy. A potym ź vialikim honaram vychodzić da svaich susiedziaŭ, i nie chavać vačej ad ich. Kali buduć adbyvacca baćkoŭskija schody ŭ škołach, to takija ludzi buduć mieć vialiki aŭtarytet, a nie saromiecca zroblenaha. Było b vydatna dać im mahčymaść praviadzieńnia spraviadlivych vybaraŭ.
«NN»: Dalej.
AŠ: Druhi aśpiekt — rehistracyja kandydataŭ. Vybarčaje zakanadaŭstva napisana tak, kab kamisii šukali kiepskija podpisy, a nie dobryja. Ale ž my pavinny dać mahčymaść čałavieku vyłučycca, dapamahčy jamu stać kandydatam, dać mahčymaść papravić techničnyja niedapracoŭki, dać mahčymaść abskardzić. Traktavać sumniŭnyja podpisy na karyść kandydata i hramadzianina. Rabić prezumpcyju sapraŭdnaści podpisaŭ, a nie naadvarot. Zrabić hety praces adkrytym.
«NN»: I dva apošnija punkty?
AŠ: Padlik hałasoŭ. Mnie zdajecca, tut usie ŭsio razumiejuć. Rašeńnie tut moža być praz palityčnuju volu. Nie pavinna być takoha: «Nu vy ž sami ŭsio razumiejecie». Taksama heta technična vyrašalnyja rečy: pratakoły, ulik biuleteniaŭ ad «A» da «Ja», źvierka z podpisami i z tym, što znajšli ŭ skryniach, publikacyja hetych pratakołaŭ u realnym časie, kab ničoha nie źmianiłasia ŭ zvodnaj tablicy terytaryjalnaj kamisii, kab ludzi bačyli, što ničoha nie źmianiłasia, pakul pratakoły vieźli ŭ mašynie. I tut IT-supolnaść moža vielmi dapamahčy. U nas niama ahulnaha śpisu vybarcaŭ, tamu ludziej to dadajuć, to vykreślivajuć. Heta pakidaje luft dla manieŭru. Niedaskanałaść hetych sistem daje hlebu dla sumnievaŭ.
I čaćviorty momant — dopusk naziralnikaŭ, miascovych, mižnarodnych, ŚMI. Ja voś jašče raz pieračytaŭ spravazdaču BDIPČ, dyk mižnarodnych naziralnikaŭ taksama nie puskajuć, abmiažoŭvajuć, sadžajuć za piać mietraŭ ad miesca padliku hałasoŭ, u kutku. Hetak nie moža być. Heta ž znoŭ daje povad dla sumnievaŭ! Kali niešta chavajuć, to aŭtamatam uźnikaje dumka: «Značyć, jość što». I hetaha treba paźbiahać. Ničoha chavać nie treba.
«NN»: Padčas dyskusii na płatformie sacyjalnaj sietki ClubHouse vy skazali, što ciapierašniaje zakanadaŭstva, chaj i niedaskanałaje, ale dazvalaje pravieści adnosna niakiepskija vybary. Ja pravilna zrazumieŭ vašu dumku?
AŠ: Tak, absalutna. Ja nie chaču kazać, što zakanadaŭstva nie treba mianiać, u śviecie niama idealnych zakonaŭ pra vybary, jakija nie treba mianiać. Ale i ŭ Kanstytucyi Biełarusi i ŭ pieršym raździele vybarčaha zakanadaŭstva zakładzienyja ahulnyja pryncypy, jakija ničym nie adroźnivajucca ad ahulnasuśvietnych. Dalej čytajem Kodeks, jaho treba ŭdaskanalvać, ale jon nie bieznadziejny.
Davajcie budziem realistami: pry źmienie ŭłady ci budzie čas i ci budzie orhan, jaki apieratyŭna i jakasna zmoža pamianiać Vybarčy kodeks? Ja nie ŭpeŭnieny. My zmožam zładzić jakasny padlik hałasoŭ pavodle hetaha kodeksa, jon nijak nie abmiažoŭvaje hety praces. Ale hetymi instrumientami nie chacieli karystacca, a my zachočam.
Zrabić dobryja pratakoły. Ale paralelna treba dumać, jak refarmavać vybarčaje zakanadaŭstva ŭ doŭhaterminovaj pierśpiektyvie. Tyja kaśmietyčnyja źmieny, jakija časam adbyvalisia, — heta niesurjozna. Nazapasiłasia cełaja baza rekamiendacyj ad mižnarodnych arhanizacyj. Ale jašče raz skažu, što dobryja vybary nie adbuducca ŭ pravavym vakuumie. Treba ŭvieś čas kansultavacca pa hetych pytańniach ź biełaruskim hramadstvam. Ja 24 hadziny pracuju ŭ kamandzie Cichanoŭskaj, ale ŭžo atrymaŭ vializnuju kolkaść prapanoŭ, idej. Mnohija pišuć, što byli naziralnikami, majuć što prapanavać — heta vydatna. Budu staracca ŭsim adkazvać — heta vielmi važna.
«NN»: Nastupnyja vybary paśla Łukašenki buduć arhanizavanyja biełarusami ci pad ehidaj niejkaj mižnarodnaj arhanizacyi?
AŠ: Vybary pad ehidaj mižnarodnych arhanizacyj adbyvajucca vielmi redka. Źmianšać hłybiniu biełaruskaha kryzisu — palityčnaha, ekanamičnaha, humanitarnaha — nie treba, ale heta nie idzie ni ŭ jakija paraŭnańni z tymi situacyjami, kali davodziłasia pravodzić vybary pad ehidaj mižnarodnych arhanizacyj. Da čaho ja? Situacyja hetaha nie patrabuje. U biełarusaŭ jość resursy, viedy, žadańnie pravieści vybary svaimi siłami. Tysiačy ludziej byli pa ŭłasnym žadańni naziralnikami, tysiačy pryjšli ŭbačyć vyniki vybaraŭ na svaich učastkach. Heta ž usio ludzi, jakija ŭ budučyniu zmohuć uziać na siabie adkaznaść. Biełaruskija vybary — heta sprava biełaruskaha naroda.
«NN»: Moža, nie zusim da vas pytańnie, ale ci zmohuć ludzi, jakija raniej brali ŭdzieł u vybarčych kamisijach, u budučyni zajmacca arhanizacyjaj vybaraŭ?
AŠ: Ja dumaju, što heta pytańnie palityčnaje. Naŭrad ci da mianie. Heta moža być adno z pytańniaŭ, jakoje patrabuje abmierkavańnia. Pytańnie, jak naša hramadstva ŭźjadnajecca. Chacia ja nie mahu skazać, što na siońnia jano raskołataje, chutčej, naadvarot — bolšaść choča demakratyi. Ja chaču bačyć krainu, u jakoj budzie miesca ŭsim. Tak, jość ludzi, jakija falsifikavali vybary, jość tyja, chto addavaŭ zahady. Ja nie schilny źmiaščać ich u adnu katehoryju. Ja nie schilny vinavacić usich ahułam. Heta budzie pryŭkrasnaje adčuvańnie, kali ludzi apranuć najlepšaje svajo adzieńnie, adpracujuć dzień i vyjduć z učastkaŭ z pačućciom taho, što jany narešcie sapraŭdy padličyli hałasy jak jość, a nie vychodzić čornym chodam.
«NN»: U čym kankretna zaklučajecca vaša praca ŭ štabie Cichanoŭskaj?
AŠ: Try asnoŭnyja kirunki. Pieršaje — heta stvareńnie pravavoj i praktyčnaj bazy dla praviadzieńnia spraviadlivych vybaraŭ u Biełarusi. Heta raspracoŭka padzakonnych aktaŭ, instrukcyj, pałažeńniaŭ, mietadyčak, abmierkavańnie ich. Treba budzie zakranuć u kaapieracyi z kalehami inšyja zakanadaŭčyja akty, na ich taksama treba budzie hladzieć: svaboda ŚMI, svaboda schodaŭ. I bolš doŭhaterminovaja praca pa reformie Vybarčaha kodeksa. Ja viedaju, što šmat užo było stvorana kamandaj Anatola Labiedźki, my ź im u ščylnym kantakcie. Hetaja praca pavinna praciahvacca.
Druhaja reč — heta papularyzacyja idei demakratyčnych vybaraŭ jak dasiahalnaj mety. Heta ŭsio realna. Heta ŭ miežach dasiahalnaści, tut pavinien być dyjałoh z hramadstvam, kab ludzi razumieli, dzie mohuć prymianić svaju siłu i enierhiju.
Treciaja — niejki elemient mižnarodnaha supracoŭnictva, atrymlivać dośvied, naładžvać kantakt, atrymlivać idei i dapamohu. U ahulnych rysach tak. Spadziajusia, chutka pabačym heta ŭ kankretnych rečach.
«NN»: U BDIPČ kali vy pierastali pracavać?
AŠ: U BDIPČ jość pałažeńnie, što ty tam možaš pracavać maksimum 10 hadoŭ, ideja źmienlivaści tam zakładzienaja ad pačatku. Maje 10 hadoŭ skončylisia ŭ žniŭni-vieraśni 2020 hoda. Ja na kantrakcie tam prabyŭ da studzienia. Ni na što nie ŭpłyvaŭ, prosta byŭ taki pierachodny pieryjad, dzie ja kansultavaŭ.
«NN»: Kali vy byli kiraŭnikom adździeła pa vybarach, biełaruskija ŭłady nikoli na vas nie vychodzili? Nu kštałtu, Alaksandr, vy ž biełarus, davajcie damovimsia…
AŠ: Nikoli takoha nie było. Jany mianie tudy nie pryznačali, nie sadziejničali. U biełaruskim MZS šmat ludziej, ź jakimi ja pierasiakaŭsia, šmat chto ź ich usio razumieje. Mianie ničoha nie prasili, u mianie takaja reputacyja, što lepš ničoha nie prasić. Mety ŭsio adno nie dasiahnieš, a čaho tady hańbicca.
«NN»: Chto vas zaprasiŭ u kamandu Śviatłany Cichanoŭskaj?
AŠ: Heta byŭ uzajemny ruch. Biełaruś — kraina nie duža vialikaja. Šmat ludziej adno adnaho viedajuć asabista. Ja viedaju šmat ludziej u akružeńni Śviatłany Cichanoŭskaj, Paŭła Łatuški, Kaardynacyjnaj rady. Jany ž taksama viedali, što isnuje BDIPČ i tam kiraŭnik adździeła pa vybarach — biełarus. Dumaju, va ŭsich składvaŭsia niejki pazł. Ja atrymaŭ šmat paviedamleńniaŭ, dzie źmiest byŭ nastupny: «Nu heta ž nie siurpryz», «Da hetaha išło». Było ŭzajemnaje pryciahnieńnie, tamu adbyłasia stykoŭka.
«NN»: Radyja akazacca ŭ takoj kampanii?
AŠ: Ja čakaju, što budzie vielmi šmat pracy. Ja ŭčora źjeździŭ u adpačynak pakatacca na łyžach paŭtary hadziny (śmiajecca). Cikavaja praca — u radaść. Ja caniu tuju aŭtanomiju i pavahu, jakuju maju ŭ kamandzie Cichanoŭskaj. Nie ŭsio budzie prosta, ale my hatovyja da novych vyklikaŭ.
«NN»: Vy žyviacie ŭ Vilni?
AŠ: U Varšavie, pakul budu tut. Vielmi chaciełasia b u Biełaruś, ale, mabyć, ciapier nie najlepšy čas dla viartańnia.
Kamientary