Uładzimier Krukoŭski. List Macieja Buračka

Uładzimier Krukoŭski

List Macieja Buračka

Byŭ 1981 hod. Pieradapošni hod kiravańnia słavutaha hienseka, piacikratnaha Hieroja Savieckaha Sajuzu i Sacyjalistyčnaj Pracy. Hihancki etničny kacioł ad Bieraścia da Ŭładzivastoku ŭžo zabradziŭ, čulisia hłuchija huki, siam-tam uspłyvali burbałki. Z Aŭhanistanu išli draŭlanyja i metaličnyja truny. Napružańnie rasło, hramadztva skuraju adčuvała niepaźbiežnaść vybuchu.

Nia spała i cichmianaja Biełaruś. Užo pracavała dysydenckaja hrupoŭka “Na Paddašku”, pa rukach chadzili “Skaz pra Łysuju haru” i “Pa śladoch adnaho mitu”, prahučali ŭniversyteckaja sprava Alesia Razanava ź siabrami i akademičnaja (Aleś Kaŭrus, Ściapan Miśko, Mikoła Praškovič, Michaś Čarniaŭski, Valancin Rabkievič), užo zvolnili z pracy Zianona Paźniaka i zabili Lavona Baraznu. U Miensku ŭtvaryłasia Śpieŭna-Dramatyčnaja Majstroŭnia, vydajecca padpolnaje “Lustra dzion”, u Navapołacku Ŭładzia Arłoŭ i Vinceś Mudroŭ arhanizujuć samvyd, tolki što iznoŭ aryštavany Michaś Kukabaka; paru miesiacaŭ tamu, naprykancy 1980-ha hodu, tvorčaja i navukovaja intelihiencyja adśviatkavała 1000-hodździe Biełarusi.

KDB pracavaŭ napružana i natchniona, a na niebaschile majačyła niepaźbiežnaje i radasnaje ŭlićcio biełaruskaje movy ŭ “svobodnyj i pravdivyj russkij jazyk”.

Voś na takim fonie piśmieńniki BSSR rychtavalisia da svajho čarhovaha, VIII źjezdu. Išli pieradźjezdaŭskija spravazdačy, presa až traščała ad pośpiechaŭ. A što ž tady ŭjaŭlaŭ saboju Sajuz piśmieńnikaŭ? 336 pravadziejnych “inžyneraŭ čałaviečych duš”, ź ich — dziasiatki dva hienerałaŭ ad litaratury, abviešanych medalami i ordenami, narodnych i zasłužanych, załaščanych partyjaj i ŭradam. Usie pry ŭpłyvovych pasadach (CK, vydaviectvy, kamisii i kamitety, redakcyi i katedry). Jašče ź dziasiatak — ad biezvychodnaści śpivalisia na vačach u abyjakavych kalehaŭ. Stolki ž ščyra i sumlenna pracavali na biełaruskaj nivie. Astatnija žyli, jak i ŭsia biełaruskaja intelihiencyja siaredniaj ruki: bilisia za darmovyja kvatery, intryhavali, jeździli pa pravincyi z tak zvanymi litkancertami (dziela zarobku i prapahandy dasiahnieńniaŭ biełaruskaj litaratury), mianiali žanok i adpačyvali ŭ damoch tvorčaści. I drukavalisia, drukavalisia, drukavalisia. I amal nichto nie pisaŭ u šufladu.

Rychtavałasia da źjezdu i naša supołka z “Paddašku”. Byŭ prydumany admysłovy chod: zvarot da piśmieńnikaŭ z taho śvietu. Nazyvałasia heta “List Macieja Buračka” (aŭtar idei i pieršapačatkovaha tekstu — Jaŭhien Kulik). Tekst doŭha dapracoŭvaŭsia, pabyŭ jon i ŭ rukach Źmitra Sańka, adzinaha na toj čas u našaj hrupoŭcy redaktara-prafesijanała. Voś jon z dakładnaściu da litary:

“Šanoŭnym
Jahamościam
panam piśmieńnikam biełaruskim

Župrany.
Leta 1981-ha,
krasavika
14-ha dnia.

Bratki-piśmieńniki miłyja, dzieci Ziamli-matki Biełarusi našaj! Mušu pahavaryć z Vami trochi ab našaj doli-niadoli, ab našaj baćkavaj spradviečnaj movie.

Čytaŭ ja ci mała starych papier i ksionžak pa trysta, piaćsot hadoŭ tamu pisanych ŭ ziamli našaj i movaj našaj čyściusieńkaj — i letapisy, i mietryki, i Bibliju Skaryny, i adziny na ŭsiu Eŭropu Statut naš słavuty sapiežynski…

… I dumaŭ: Boža ž moj Boža, što ž my takija za biazdolnyja, što movu dla nas śviatuju, Boham nam dadzienuju, jak i druhim dobrym ludcam, tak užo sami puścili na ździek. A najpierš pany našy vialikija, što ŭładu majučy, baranić jaje pa zakonie pavinny. Dy jany, pany hetyja, ludzi vysokija, padobna toj staraśvieckaj šlachcie našaj, jakaja paśla Vunii baćkoŭskuju vieru mianiała na srebniki, pieršymi vyrakliś rodnaj movy.

Dyk ciapier užo, bratki, navat nie toje. Bo i ludcy našy prostyja, śledam za panstvam vysokim, słovam svaim hrebavać pačali, jazyk u rocie vykručvajuć, kab nie skazać pa-svojmu. A čamu?

A tamu, bratki, što ŭ havorcy našaj spradviečnaj byccam bolš i patreby niama. I admaŭlajuć joj, harotnaj, u žyćciovym pravie na ziamielcy našaj, i pavyhaniali ŭžo jaje zajzdrośniki i niepryjacieli z ustanoŭ dziaržaŭnych i z kancylaryj sudovych, i z naradaŭ palityčnych, i adusiul, adkul tolki možna. I tulajecca jana, biednaja, siracinaju pa čužych chałodnych kutoch: siam-tam u hazetach-časopisach, troški na radyjo, dy ŭ troch teatrykach biełaruskich, što ledźvie lipiać.

Dy j pierakrucili ž jaje, pierarabili pad svoj kapył roznyja dabradziei našy. Užo j słovy biełaruskija spradviečnyja zamienieny na rasiejskija, i hetak jana źniaviečana dziela kazionnaha jaje ŭžytku, što ŭžo j nie razvažyš, pa jakomu havorać.

Škołki ž našy biełaruskija paŭsiudna na ziamli našaj pierarablajucca na rasiejskija, dy šparka tak, što ŭ miestach dy miastečkach nivodnaj užo nie zastałosia. A dzietki našy nie čujuć rodnaha słova a ni ŭ chacie ad baćkoŭ vykštałconych, a ni ŭ sadzie dziciačym ad mamak i vychavacielek ichnich, ni ŭ škołkach tych pieraroblenych ad nastaŭnikaŭ, ni ŭ vuniviersitetach ad prachviesaraŭ, dzie movu našu rodnuju, nie raŭnujučy jak miortvuju łacinu, hadzinu-dźvie na tydzień nie chočučy vykładajuć.

A j pamre biełarus, to i nadpis na kamieni nadmahilnym pa-rasiejsku atrymaje.

Bratki miłyja, piśmieńniki! Chaču spytać u Vas ciapier, chto ž čytać budzie toje, što Vy pišacie, dy praź dziesiatak hadkoŭ, ci mo praz dvaccać. Ci ž patrebny buduć kamu ź biełaruscaŭ ksionžački Vašy pieknyja, u pierakładach z rasiejskaje movy śviet zvajavaŭšyja. Dy j Vy sami ŭraz ź imi. Ha?

Bo šmat było takich narodaŭ, što stracili napierš movu svaju, tak jak toj čałaviek pierad skanańniem, katoramu movu zajmie, a potym i zusim zamiorli.

Dyk ratujma ž movu našu biełaruskuju, kab nie ŭmiorli!

Maciej Buračok”.

Hučyć aktualna, ci nia praŭda?

Tekst byŭ pamnožany fotasposabam, z nami tady supracoŭničaŭ adzin fatohraf, u jakoha było nieabchodnaje abstalavańnie i materyjały. List u kanvertach byŭ padkinuty napiaredadni źjezdu ŭ paštovyja skrynki dzieści 40 adrasatam z naiŭnaj nadziejaj razvarušyć ich ci chacia b razbudzić. Najbolš składanaja zadača vypała na dolu Razanava, jon raskidaŭ asnoŭnuju častku nakładu pa kresłach u zali źjezdu. Usio abyšłosia, kali nie ličyć epizodu ź Irynaj Maračkinaj, na jakuju danios superpilny susied Makajonka, padhledzieŭšy, jak jana kładzie ŭ skrynku kanvert. Ale dakazać orhany ničoha nie zmahli.

Vas cikavić, jak prajšoŭ źjezd? Zvyčajna.

CK KPB pavinšavaŭ piśmieńnikaŭ z padziejaj i vykazaŭ “ćviorduju ŭpeŭnienaść u tym, što litaratary Savieckaj Biełarusi prykładuć usie siły dla ažyćciaŭleńnia histaryčnych rašeńniaŭ XXVI źjezdu KPSS”.

Piśmieńniki, u svaju čarhu, zajavili, što ŭsie svaje zdolnaści, vopyt i talent addaduć “na vykanańnie adkaznych i vysokich idejna-tvorčych zadač, jakija pastaŭleny XXVI źjezdam KPSS”.

Abaviazkovy panehiryk zakančvaŭsia abaviazkovymi vokličami: “Słava Kamunistyčnaj partyi Savieckaha Sajuzu — natchnicielu i arhanizataru ŭsich našych pieramoh! Niachaj žyvie leninski Centralny Kamitet KPSS! Niachaj žyvie kamunizm — śvietłaja budučynia ŭsiaho čałaviectva!” Vo jak.

Reakcyja na list Macieja Buračka, viadoma ž, była. Zapis ź dziońnika Źmitra Sańka:

“30 vieraśnia 1981 h. KDB nastojliva raśśleduje spravu pra list Macieja Buračka 14 krasavika h.h. Moža, jany i nie ŭzialisia b za jaje hetak surjozna, kali b sami siabie nia vymusili. U spravazdačy pra VIII źjezd piśmieńnikaŭ BSSR, pasłanaj imi ŭ Maskvu, było adznačana, što niekatoryja piśmieńniki atrymali listy, chacia va ŭsim astatnim źjezd prajšoŭ biezdakorna. I z Maskvy zahadali vyśvietlić, chto pisaŭ listy”.

Minuła amal dva dziesiacihodździ. Šmat što źmianiłasia z taho času. Roŭna praź dziesiać hadoŭ paśla vyšejzhadanych padziejaŭ tresnuli stalovyja abručy katła, i mapa Eŭrazii źmianiłasia ŭ adzin dzień. I adbyłosia heta tut, u Biełarusi, u viekaviečnaj puščy. Jak i pačałosia.

Źmianiŭsia i naš Sajuz piśmieńnikaŭ: zaraz u im 492 karystalniki movy.