Šeśćsot hadoŭ na biełaruskim vozie

Biełaruskija tatary žyvuć razam z nami, ale asobna. Svaje vulicy, svajo samakiravańnie, svaje mohiłki, svoj biznes. Repartaž ź Iŭja Andreja Skurka.

Tatarskaja prysutnaść u Iŭi nievidavočnaja. Prynamsi, na fasadzie. Paradnaja karcinka śviedčyć, chutčej, pra kolišniuju prysutnaść habrejaŭ. Ich padnoŭlenyja kamianički kalarovaj hirlandaj ciahnucca ad centralnaje płoščy ŭniz da kaściołu. Adnapaviarchovy Krakaŭ. Hetak raskvitnieła Iŭje, atrymaŭšy status horadu.

Na kaściole — jezuickaja manahrama. Prysutnaść Boha na hetym nie skančajecca: napojenyja śviatłom sklapieńni, čysty chor, u aŭtary — hulnia biełaha i čyrvonaha koleraŭ. Iviejcy karystajuć z hetaha cudu jak mohuć. Z ranicy ŭ niadzielu pabačyš u centry ŭbranuju maładzicu ci pavažnaha biełaruskaha dziadźku na rovary — maršrut vyznačyć nieskładana. Na imšu źbirajecca paŭmiastečka.

Druhaja pałova taksama ničoha nia maje suprać Chrysta — praroka, pasłanaha ad Ałaha. Ich chram staić nie na skryžavańni hałoŭnych vulic, jak kaścioł, i nia ŭzboč płoščy — miž adździaleńniem milicyi j zabitaj synahohaj, — jak pravasłaŭnaja cerkaŭka. Miačet chavajecca ŭ sercy tatarskaha kvartału. Šeśćsot hadoŭ biełaruskija tatary žyvuć razam z nami, ale asobna. Svaje vulicy, svajo samakiravańnie, svaje mohiłki, jašče hadoŭ dziesiać tamu byli navat svaje tancy.

«Tatary da nas raniej nie chadzili! — pierakrykvaje hrukat iviejskaj dyskateki kabieta, što staić pry dźviarach na fejs-kantroli. — U ich svaja placoŭka była! Na našu jany tolki vialikaj hurmoj bicca prychodzili!» A ciapier takoha nie byvaje? «Ciapier? Bicca? Dy tut pałova tataraŭ», — uśmichajecca čarniavy kapitan milicyi, kivajučy ŭ bok natoŭpu padletkaŭ, jakija šalejuć pad chaŭs. «My tut usie siabry! Asabliva jak napjomsia», — brava adkazvajuć 15—16-hadovyja chłapcy. Dyk što, i tatary pjuć? Śmiajucca: «Ich tolki pa ich śviatach na tancy nie puskajuć». A chryścijanaŭ u post? «Chryścijanaŭ puskajuć».

Muedzin dziadźka Siula

«Pić-kuryć — heta charam. Niamožna, — kaža Sulejman Rafałovič, muedzin iviejskaha miačetu. — Taksama, jak i pakłaniacca vyjavam, vieryć u inšych bahoŭ, aproč Ałaha adzinaha…» Adšukać muedzina nam dapamahła elehantnaja tatarka, u jakoj my zapytalisia na vulicy, dzie žyvie imam ci jaho pamočnik. «Dziadźka Siula!» — paklikała jana. Dziadźka Siula vyjšaŭ ź nietraŭ hihanckaj ciaplicy. Jak i ŭsie tatary, muedzin žyvie z aharodnictva. Jaho pamidory nahadvajuć vinahrad — nie pamieram, a kolkaściu. Padviazanyja kusty ŭ rost čałavieka, da kožnaha padviedzienaja vada, u dvary — hruzavy furhon, kudy źmiaščajecca mnoha, mnoha skrynak sa śviežaj harodninaj. Dziadźka Sulejman z synam majuć svoj aŭtanomny biznes. «Hurki nia viedaju dzie dzieć, — śmiajecca muedzin. — Kožny choča maładzieńkich i roŭnieńkich. Kručanych nie biaruć zusim».

Pradukcyja manumentalnych tatarskich parnikoŭ płyvie na mienskija bazary. «Tatary bahatyja, bo ziamielnyja!» — našeptvajuć zajzdrośniki na bazary iviejskim. Toj, chto bačyŭ ruki dziadźki Sulejmana ź nieadmyvalnym zielenkavatym nalotam ad pamidornych kustoŭ, zapiarečyć. Nie tamu. Koniehadoŭla i hrabarstva jak tatarski biznes admierli. Praŭda, u muedzina jość bułanaja kabyłka, i ŭ imama konik.

«At, adzin kłopat ź imi, — kryvicca dziadźka Sulejman. U nas jość prymaŭka: jak budzieš mieć kania ci budzieš mieć žanu, nia budzieš mieć pakoju».

Klaščuk na ekspart

Na dziaržaŭnaj rabocie ŭ Iŭi najlepiej zarablajuć darožniki ŭ DRBU, rabotniki harhazu i elektrasietak. Jość jašče kanservavy i chlebazavod. Ale chleb u starych piačach vychodzić niasmačny, i ludzi haniajucca za pryvaznym lidzkim u pryvatnych kramach.

Ściapan Staniłka, lider iviejskich «aŭhancaŭ», taksama jaho pradaje. Krama «Aŭhaniec» — na centralnaj płoščy. Staniłka navat pastaviŭ pomnik ziemlakam, što zahinuli na savieckaj vajnie ŭ Aŭhanistanie. Pomnik toj u centralnym skvery padobny da ściany Kamianieckaj viežy maštabam 1:10. Pryvatny sektar u Iŭi daros da ŭłasnych restaracyj. Karčma «Stary młyn» spakušaje pa darozie ŭ kaścioł. U hetaj siarednieeŭrapiejskaj restaracyi možna smačna paviačerać udvaich ź lidzkim pivam za 15 tysiačaŭ.

Nieadjemny atrybut dziaržaŭnaha handlu ŭ hetych pamiežnych rajonach — kanfiskat. Pradajecca jon i ŭ iviejskim pradmahu. Tut možna nabyć «na zapčastki» matacykł za 77 tysiač rubloŭ abo «Vołhu» za čatyry miljony. Na druhim paviersie pradmahu — kniharnia. Ź «biełaruskaha» ŭ joj, — «Mieč kniazia Viački» Leanida Dajneki dy stosy fotaalbomaŭ Anatola Kleščuka z usimi kolerami Biełarusi. Biaruć jaho zvyčajna dzieci, što jeduć za miažu. Niahledziačy na Łukašenkavy zabarony, dzietki z Hančaroŭ i Urcišak, Subotnikaŭ i Trabaŭ pa-raniejšamu adpačyvajuć uletku ŭ Italii j Amerycy. U 1986-m Iŭje nakryła radyjacyjnaja plama, i z hetym ludzi źviazvajuć rost rakavych zachvorvańniaŭ.

«Ale ŭ Biełarusi ŭ sto razoŭ lepš, čym u Litvie, u tysiaču, — haračycca Juzaf Rusakievič, nastaŭnik z Majšahały. — Tam tolki palityki 16 tysiač eŭra pałučajuć. A ludzi biadujuć. Hruzavik harełki pryvoziać, voś jany j hałasujuć za Ŭspaskaha». «Tam dobra, dzie nas niama, — dakazvaje advarotnaje rabotnica lidzkaha domu kultury. Ja voś z čyrvonym dyplomam skončyła instytut, a ciapier zarablaju 180 tysiač. Dyk u Litvie pensijaner udvaja bolš atrymlivaje».

Tatary nia skardziacca. Jany, nakolki mohuć, dystancujucca ad palityčnych pracesaŭ i hramadzkaha žyćcia. Niama ŭ ich svaich deputataŭ, tolki adzin zrabiŭsia fermeram. Tatarskaj hramadoj kiruje kamitet z dvaccaci čałaviek. Jon źbiraje hrošy na hramadzkija patreby. Dapamahajuć i adnaviercy z Polščy. Toj samaj, dzie haleča, kali vieryć BT. Aharodnictva — taksama sposab uciokaŭ u siabie, u svaju hramadu. «My za Łukašenku, — advodzić ubok vočy dziadźka Sulejman. — Nas žyćcio navučyła. Šeśćsot hadoŭ tut žyviom. Na čyim vozie jechać, taho i pieśniu śpiavać». Prynamsi, siońnia ŭ pašpartnym stale nie pierapisvajuć Jachjaŭ na Ivanaŭ, a Mustafaŭ na Ściapanaŭ. Prynamsi, siońnia možna chadzić u miačet.

«Pa-tatarsku havaryć moj baćka vučyŭ. Pakul nie pamior, — raspaviadaje muedzin. — A potym byŭ zastojny peryjad. I tyja, chto 50-ha, 60-ha hodu naradžeńnia, tyja ŭžo niepiśmiennyja. A zaraz užo znoŭ vučać dziaciej. Zimoj. Kali niama zaniatku ŭ harodzie». Vykładajuć u takoj niadzielnaj škole tatarskuju movu i asnovy viery maładziony. «Jany byli ŭ Miensku na źjezdach, historyju, pra Muchameda, chadysy jany ŭsie znajuć, što havaryŭ Muchamed-prarok», — z honaram kaža Sulejman. Moładź isłamu nie adrakajecca. Na Kurban-Bajram źbirajecca poŭny miačet ludziej.

Zefir dla muły

«Ałah ni da koha nie padobny, i da jaho nichto nie padobny. Jon sam nie naradziŭsia i nikoha nie naradziŭ. Jon nia rodzić, Jon stvaraje. Skaža: niachaj budzie tak! I tak robicca. My šanujem i Isiu-praroka, bo jon pasłany ad Ałaha, ad Boha, dla chryścijan, i Musiu, katory judejaŭ nastaŭlaŭ na pravilny šlach, kab vieryli tolki ŭ adzinaha Ałaha, u Boha. Šanujem Ibrahima, Ismaiła-praajca. Jaho baćka rabiŭ idały — statui, — a Ibrahim skazaŭ, što im nia treba pakłaniacca, treba adzinamu Bohu pakłaniacca. A tyja idały pabiŭ, bo jany nie dajuć ni škody, ni dabra.

Statui ž niežyvyja...» Kazań dziadźki Sulejmana hučyć prosta i naturalna. Kazań ščyraha viernika, jaki ŭsio žyćcio pražyŭ z Ałaham u dušy.

Słovy, jakija iduć ad serca, u serca i traplajuć. Tamu ŭ miačecie chočacca pierachryścicca i pakłanicca na Meku. Boh adzin.

Chram Ałaha ź siaredziny pafarbavany ŭ błakit. Krychu ciamniejšy za nieba ŭ vysokich voknach. Razuvajemsia ŭ siencach, stupajem na kilimy. Na ścienach — kalihrafičnaja viaź vysłoŭjaŭ z Karanu, malunki śviatych miescaŭ. Dla ŭsich vyjavaŭ muedzin Sulejman parabiŭ akuratnyja ramki. Kala akienca na Meku — uzvyšeńnie z prystupkami, adkul pramaŭlaje muła. Na prystupkach lažać cukierki, piečyva, zefiry ŭ šakaladzie. U miačet ludzi biaruć z saboju prysmaki: staviać zboku la ściany, i kožny musulmanin padychodzić i častujecca, čym choča. Dla muły ŭ znak pavahi asobna kładuć usiaho patrochu. Kab źmiaścić usich, u miačecie zrobleny «druhi pavierch» — halereja na časanych draŭlanych słupach.

U žanočaj pałovie miačetu stajać kvietki («at, kabiety, usio im chočacca, kab pryhoža było», — paśmichajecca Sulejman), składzienyja ciopłyja chustki. Bo ŭzimku miačet nie aciaplajecca; zvyčajnaja sprava — malicca ŭ kažuchu i valonkach. Žančyny molacca asobna nia tolki ŭ miačecie. I ŭ časie malitvy doma, jak zahadaŭ prarok, žančyna staić zzadu mužčyny. Kab mužčynu nie apanoŭvali ziamnyja spakusy. Jašče prarok skazaŭ: kali doma nia molacca, dyk heta nia dom, a mahiła.

Tatary z žydami — braty

«Brać za žonku chryścijanku — heta chalal. Možna, — kaža muedzin. — Kali jana pierachodzić na našu vieru. Padparadkujecca našym zakonam. Vieryć u Ałaha adzinaha. Ni ŭ mnahabožža, ni ŭ idałapakłonstva. Prarok dazvalaje musulmaninu mieć da čatyroch žonak, kali možaš ich utrymlivać». A ci jość u Iŭi takija mnahažonnyja siemji? «Tut adnoj žoncy, byvaje, ledź rady dasi», — machaje rukoju naš hid.

Tatarki zusim redka vychodziać za nietataraŭ. Viera i poviaź kryvi cementuje hetu maleńkuju hramadu. Ale vakoł — vialiki śviet. I tatarskaja moładź užo tančyć razam ź biełarusami na dyskatecy pad modnuju zachodniuju muzyku. Jašče paru pakaleńniaŭ — i tatary rasčyniacca ŭ biełaruskim mory. Abo zdolejuć madernizavacca, zrabić sučasnaj i pryciahalnaj svaju tradycyju, znajści sabie miesca ŭ novych umovach. Mnohaje tut zaležyć ad moładzi.

Troje iviejcaŭ jakraz viarnulisia z Turcyi, dzie vučylisia ŭ relihijnaj škole. «Jany lepš molacca za starych — piać razoŭ na dzień», — chvalić Sulejman. Moža, moładź adnović i tradycyju abrazańnia chłopčykaŭ. Apošni raz jaho rabili ŭ 1946 hodzie — pryjaždžali «dva staryja ź sivymi barodami» j abrazali ŭsiu iviejskuju dziatvu z tatarskich vulic. Tady paščaściła j samomu Sulejmanu. «Niekatoryja chłopčyki, da hodu, jašče nie chadzili. A niekatoryja ŭžo vialikija byli, pa dziesiać hadoŭ. Uciakali ad tych dziadoŭ, bajalisia», — uspaminaje jon. Paśla sioj-toj jašče vaziŭ małych u Vilniu, da habrejaŭ. «Da habrejaŭ?» — dzivimsia my. «Heta možna, kab habrej abrazaŭ musulmanina, — tłumačyć muedzin. — Tamu što tatary z habrejami — braty».

«Abrazańnie — heta dziela čyścini. Dziela hihijeny. Ad jaho nichto nie pamiraŭ. Ale ciapier, siarod ruskich, znajecie, kali ŭstanavić takoje... mierapryjemstva, moža być jakaja-niebudź niaŭviazka. Prablema moža być...» — havoryć Sulejman.

Tatary zmušanyja mimikravać u savietyzavanym hramadztvie, padavacca takimi, «jak usie». Kab nie pryciahvać uvahi svajoj adroznaściu. Achviaravać mahčymym, kab nie pravakavać varožaści. Šeśćsot hadoŭ navučyli ich: spakoj hramady — pieradusim.

A abasnavalisia tatary ŭ Iŭi na viaki. Na ich mohiłkach — mizary, — dzie ludziej chavajuć ad 1397 hodu, ziamli vyharadžana z zapasam jašče na hadoŭ šeśćsot. Pad mahutnymi chvojami spačyvajuć pakaleńni. I na abamšełych kamianiach, i na novych marmurovych pamiatkach pobač ź imiem pa baćku z pavahaju napisana imia maci pamierłaha. Na volnaj pałovie mohiłak bušuje bulba. Jak tak, kab ziamla pustavała?

∎

Cytatnik

ŚNID-pamiatka ź Iviejskaha hatelu

...Prajaŭlajcie pilnaść u rabocie partniora i karystajciesia prezervatyvami.

...Prymianiajcie tolki šprycy, ihołki i druhija koluča-režučyja instrumenty.

...Z metaj prafilaktyki VIČ-infekcyi ŭ Iviejskim rajonie funkcyjanujuć punkty davieru dla narkaspažyŭcoŭ.

...Abmien šprycoŭ na intymna-daviaralnaj asnovie.

∎

U siencach miačetu visić abviestka: «Muchammied kazał: dom v kotorom imiejutsia portriet ili fota nia uvojdut tuda Anhieły a takžie štočvartak prychodziać dušy».

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0