Lidski zamak — adna z architekturnych vizitovak nie tolki staradaŭniaj Vilenščyny, ale i ŭsioj Biełarusi. U jaho honar nazyvajuć piva, vyjavu źmiaščajuć na paštoŭkach i markach, a futbalisty «Lidy» letašni siezon praviali ŭ majkach ź vidarysam znakamitaj fartecyi.
U heta składana pavieryć, ale ŭ peŭny čas historyi sport la muroŭ tamtejšaha zamka mieŭ vialikaje značeńnie. Da 1939 hoda, kali horad znachodziŭsia na terytoryi Polšy, tam adbyvalisia nie tolki pakazalnyja vystupleńni pažarnych, kancerty, sustrakali prezidenta Polšy Ihnacyja Maścickaha, ale i pravodzili sapraŭdnyja futbolnyja matčy, na jakija navat pradavali kvitki.
Žurnalist Tribuna.com Taras Ščyry raspavioŭ pra spartyŭnuju staronku zamka padrabiaźniej.
* * *
Ja zdaŭna cikaŭlusia pobytam Zachodniaj Biełarusi za časami palakaŭ (1921—1939). Jość u mianie taki intares. I adnojčy ŭ siecivie natrapiŭ na tuzin starych fotakartak Lidy. Siarod ich byli i zdymki razburanaha Lidskaha zamka. Miarkujučy pa ich, u zamku, niahledziačy na jaho panyły stan, viravała sapraŭdnaje spartyŭnaje žyćcio. Nad uvachodam u zamak visieła šyldačka, na jakoj było pa-polsku napisana, što tut znachodzicca vajskovaja spartyŭnaja placoŭka.
Mahutny dvuchviežavy zamak pabudavali z cehły i butavaha kamieniu ŭ 1330-ch hadach pa daručeńni vialikaha kniazia litoŭskaha Hiedymina i ŭklučyli ŭ antykryžackuju liniju abarony Navahrudak — Kreva — Miedniki — Troki. Vakoł abarončaj pabudovy pastupova pačało raści pasielišča. Zamak nieadnarazova vykarystoŭvaŭsia pa svaim pryznačeńni. Jaho davoli časta sprabavali ŭziać kryžaki, ale na ich rachunku tolki adzin pośpiech — u 1384-m.
— U 1659-m hodzie zamak byŭ razburany vojskami Maskoŭskaha kniastva pad kiraŭnictvam vajavody Mikity Chavanskaha, — kaža miascovy krajaznaŭca Stanisłaŭ Sudnik. — Paśla da jahonaha źniščeńnia padčas Paŭnočnaj vajny ruku prykłali šviedy. Dalej jon užo stajaŭ u razburanym stanie.
Druhoje žyćcio ŭ zamak udychnuli palaki, jakija ŭklučyli Lidu ŭ miežy Druhoj Rečy Paspalitaj ŭ 1921 hodzie. Jak kaža spadar Sudnik, Lida była značnym horadam jašče z časoŭ kniazia Hiedymina, ale padčas paŭstańnia 1863 hoda straciła šmat nasielnictva. Na dumku surazmoŭcy, tut pražyvała paŭtary tysiačy čałaviek. Ale naprykancy 19 stahodździa praź Lidu prakłali čyhunku, i horad pačaŭ raźvivacca, staŭ značnym transpartnym vuzłom. U 1921 hodzie tut pražyvała 13,4 tysiačy žycharoŭ, a ŭ 1939-m — u dva razy bolš. Lida, jak i Hrodna na toj momant, była centram pavieta, ličyłasia pramysłovym centram. Za palakami ŭ horadzie pracavali dva — amal adzinyja na ŭsio Navahrudskaje vajavodstva — brovary, try cukierni, fabryka humovaha abutku «Ardal», chimičnaje pradpryjemstva «Karona» i niekalki palihrafičnych zavodaŭ.
Bujnoj spartyŭnaj placoŭki ŭ horadzie nie było, i palaki vyrašyli raźmiaścić jaje naŭprost na terytoryi razburanaj fartecyi.
— Čamu stadyjon zrabili ŭ zamku? Pytańnie banalnaje, — kaža Sudnik. — Jon byŭ niezadziejničanaj majomaściu, a ŭsia astatniaja ziamla znachodziłasia ŭ pryvatnych rukach. Usia da apošniaha kavałačka.
Krajaznaŭca Leanid Łaŭreš padkreślivaje, što za palakami zamak staŭ kulturnym i spartyŭnym centram horada. Tut adbyvalisia vystupleńni pažarnych, kancerty, stajaŭ cyrk-šapito, źviaryniec.
A ŭ 1929-m padčas vandroŭki pa «kresach uschodnich», jak palaki nazyvali ŭskrainu svajoj dziaržavy, prezident Polščy Ihnacy Maścicki naviedaŭ Lidu. Pabyvaŭ u farnym kaściole, na vystavie ŭ ramiesnaj škole, Narodnym banku, adkryŭ ahulnaadukacyjnuju škołu i zaskočyŭ u zamak. Pra tuju imprezu nahadvaje fotakartka, jakuju zrabiŭ viadomy vajskovy i ŭradavy fotareparcior Vitold Pikiel.
Zimoj u zamku zalivali katok, stavili jalinku, a ŭ astatni čas tut hulali ŭ futboł miascovyja kamandy. Umovy dla hulcoŭ i zaŭziataraŭ na zamkavym stadyjonie byli davoli askietyčnyja. Hazon futbalistam zamianiała zvyčajnaja pustka. Nazirać za hulniami publicy prychodziłasia stojačy. Adnak, niahledziačy na heta, na matčy pradavali kvitki, a sustrečy z udziełam miascovych kamandaŭ rekłamavali praz afišy.
— U zamku rehularna pravodzili miascovyja čempijanaty, spabornictvy siarod pavietaŭ, — raskazvaje Stanisłaŭ Sudnik. — Hladackich miescaŭ było niašmat. Uvachod byŭ płatny. Ale byli i tyja, chto prabiraŭsia biaspłatna. Tradycyjnymi ŭ Lidzie byli matčy pamiž polskimi i jaŭrejskimi kamandami. Pra ich raskazvaŭ viadomy paet, sakratar sajuza piśmieńnikaŭ Polskaj Narodnaj Respubliki Ježy Putramient, jaki vučyŭsia ŭ lidskaj Dziaržaŭnaj himnazii imia Karala Chadkieviča. Pakolki spradviečnyja sprečki pamiž palakami i jaŭrejami hledačam pačali nadakučvać, jany pierastali chadzić na ich matčy. U vyniku jaŭrei pajšli na chitraść i pamianiali nazvu kamandy. Narod pryjšoŭ hladzieć na novy kalektyŭ, a ŭbačyŭ znajomych hulcoŭ…
* * *
Na toj čas čempijanat Polščy pa futbole mieŭ davoli cikavuju sistemu. Z 1927 hoda ŭ krainie była ahulnanacyjalnaja liha, ale nie isnavała vyraznaha druhoha dyvizijona. Kvitki ŭ vyšejšuju lihu pamiž saboj asprečvali pieramožcy akruhovych lih (Biełastockaja, Vilenskaja, Paleskaja i hetak dalej), jakija ŭ svaju čarhu farmavali najlepšyja kalektyvy łakalnych futbolnych turniraŭ.
Daśledčyk davajennaha futboła ŭ Zachodniaj Biełarusi Alaksandr Budaj kaža, što macniejšyja kamandy ŭ «biełaruskich vajavodstvach» baziravalisia ŭ Hrodnie («Kresovija», VKS ), Breście («Ruch», VKS, «Brest»), Pinsku («Kotvica», «Ahniska»), adnak amal nikoli ŭ finałach akruhovych spabornictvaŭ jany nie mahli skłaści kankurencyju kłubam ź Vilni. Naprykład, u 1934-m «Śmihły» prosta źniščyŭ hrodzienski VKS z Hrodna (12:0, 6:0) i Bresta (3:1, 6:0), a praz try hady hety ž samych kłub nastralaŭ «Ruchu» — 6:0, 2:1.
Futbolnych kalekatyvaŭ u Lidzie chapała, ale, jak ličyć Budaj, jany nie mieli hłybokich tradycyj i bujnych srodkaŭ, u adroźnieńnie ad hrodzienskich kłubaŭ, jakija navat zaprašali hulcoŭ z Varšavy. Lidskija kamandy isnavali pieravažna niekalki hadoŭ i ŭ abjadnanych spabornictvach Vilenskaha i Navahradskaha vajavodstvaŭ amal ničoha nie dasiahali. Kamandy stavarali vajskoŭcy 77-ha piachotnaha i 5-ha lotnaha pałkoŭ, palicejskija (PKS), pažarnyja (KS ŁOSP), haradskija pradpryjemstvy («Ardal») albo pradstaŭniki asobnych nacyjalnych hrupovak (jaŭrejski «Kraft»).
Kalektyvy składalisia całkam z amataraŭ, i adsutnaść majsterstva adbivałasia ŭ niespartyŭnych pavodzinach na poli — niekatoryja matčy čempijanatu Lidy pieratvaralisia ŭ sapraŭdnyja vuličnyja bojki. Alaksandr Budaj raskazvaje, što hrubyja ŭdary pa nahach byli firmovym stylem niekatorych kamandaŭ. Naprykład, adnojčy matč pamiž KS ŁOSP i PKS prosta nie zaviaršyli — «palicejskamu» Ejsmantu złamali nahu. A voś bramniku PKS «pašancavała» jašče bolš. U finale pieršynstva horada jamu adbili nyrki, i jon patrapiŭ u balnicu ŭ ciažkim stanie.
Pieršaj lidskaj kamandaj, jakaja patrapiła ŭ akruhovuju lihu, byŭ 77-y piachotny połk. Zdaryłasia heta ŭ 1932-m. Praz try hady jaje dasiahnieńnie pasprabavaŭ paŭtaryć PKS. «Pravaachoŭniki» spačatku pierajhrali słonimski «Makabi» i ŭ matčach ź vilenskim «Drukarom» musili vyznačyć, kamu hulać u akruhovaj lizie. Haziety pisali, što hetyja matčy vyklikali vialiki intares u horadzie, ale cudu nie zdaryłasia. Vilenčuki dvojčy pieramahli — 6:1, 2:1. Niahledziačy na heta, presa ŭ składzie PKS vyznačyła techničnaha chaŭbeka Urbanoviča, jaki moh abyści ledź nie ŭsiu abaronu «Drukara», ale ŭ zaviaršeńni jamu nie chapała dapamohi dobrych napadajučych. PKS choć tady i sastupiła, ale pakazała siabie davoli ŭpartaj kamandaj i praź niekalki hadoŭ usio ž taki vyjšła ŭ akruhovuju lihu.
Chto viedaje, moža, z časam lidskija kamandy i dasiahnuła b čaho-niebudź u polskim futbole, ale napačatku vieraśnia 1939-ha pačałasia Druhaja suśvietnaja vajna, a 17 čysła «vyzvalać» Zachodniuju Biełaruś ad palakaŭ pačała Čyrvonaja Armija. Bolšaść futbolnych kłubaŭ nieŭzabavie rasfarmiravali. Narmalnaje futbolnaje žyćcio ŭ Lidzie adnavili tolki ŭ 1962-m hodzie, kali zasnavali kamandu «Čyrvony Ściah». A praź dzieviać hadoŭ na futbolnaj karcie źjavicca znakamity šmatrazovy čempijon BSSR «Abutnik».
Vy spytajecie: a što zdaryłasia sa spartyŭnaj placoŭkaj u zamku? Jaje aktyŭna vykarystoŭvali da 1937 hoda, pakul, jak uzhadvaje Leanid Łaŭreš, na ciapierašniaj vulicy Kirava nie adkryli haradski stadyjon ź biehavymi darožkami, strelbiščam, miescami dla skačkoŭ u daŭžyniu i vyšyniu. Što cikava, hety stadyjon isnuje i siońnia pad nazvaj «Junactva».
A ŭ zamku, jaki kamunisty niekalki razoŭ chacieli kančatkova zrujnavać, ale tak i nie navažylisia, u futboł dzieci haniali až da 1980-ch. Ale z časam jaho całkam zakansiervavali, pačali pravodzić archieałahičnyja raskopy i ŭ vyniku dziakujučy srodkam, vydatkavanym na praviadzieńnie «Dažynak», praviali maštabnuju rekanstrukcyju. Ciapier tut muziej. Kala paŭnočnaj ściany płanujuć pastavić pomnik Hiedyminu, a pra sport u zamku addalenna nahadvajuć chiba tolki rycarskija turniry i staryja čorna-biełyja fotakartki.
-
Na polskim aŭkcyjonie za 700 jeŭra pradajuć staradaŭniuju knihu ź biełaruskaj parafii. Jak takija rarytety mohuć vyvozić za miažu?
-
Vyjšła kniha «Biełarusy ŭ Łatvii (1918—1945)»
-
Viadomy partret Kahanca akazaŭsia savieckim fejkam, zatoje znajšłosia adzinaje fota archieołaha Tatura. Razhadanyja fotatajamnicy Biełaruskaha muzieja ŭ Vilni
Ciapier čytajuć
Zahinuŭ biełaruski dobraachvotnik Vasil «Dzir» Rapicki12
Kamientary