Dziaža

Dziaža — draŭlanaja jomistaść, u jakoj stavili ciesta (roščynu) dla chleba, ježy, jakuju słavianskija narody ličyli samaj sakralnaj.

U kultury ŭschodnich słavian dziaža nadzialałasia praducyravalnaj mahijaj i stała simvałam bahaćcia, dabrabytu i zdaroŭja, a taksama praciahu žyćcia na ziamli. Jana stała ŭvasableńniem žyćciovaj patencyi. Dziejanni haspadyni, kali jana apuskała ŭ dziažu raščynu i vypiakała chleb, paraŭnoŭvali z naradžeńniem novaha žyćcia. Ličyłasia, jak «raście» ciesta, tak «spor» (pośpiech, dabrabyt) budzie «rasci» ŭ chacie.

U suviazi z hetym dziažu vykarystoŭvali ŭ siamiejna‑radavych i kalandarnych abradach. Tak, siarod słavian davoli viadomy abrad, padčas jakoha niaviestu sadžali «na pasad». Pasadzić niaviestu na «pasad» aznačała nie što inšaje, jak pasadzić niaviestu na dziažu, pakrytuju kažuchom. Časam u dziažu kłali chleb z sollu. Hety abrad byŭ asabliva charakterny dla Biełarusi i Polščy. Abaviazkovaj umovaj hetaha abradu była cnatlivaść niaviesty. Ličyłasia, kali «niačystaja» niaviesta siadzie na dziažu, to abrazić jaje, i budzie pakarana ŭsia siamja: siem hadoŭ nie budzie radzić chleb, viescisia žyvioła, naradžacca dzieci. U roznych rehijonach hety abrad mahli vykonvać u rozny čas: niaviestu sadžali na dziažu, kali rasplatali kosy, kali apranali velum, pry sustrečy ŭ niadzielu paśla viančańnia, u aŭtorak paśla pieršaj šlubnaj nočy.

Dziažu vykarystoŭvali i ŭ abradach, źviazanych z achoŭnaj mahijaj, kab spynić hrad ci pažar, pieraścierahčy ad udaru małankaj i h.d. Tak, u čas navalnicy ci pažaru žančyny vynosili na padvorak dziažu, chlebnuju łapatu i kryšku ad dziažy.

Časam dziažu vykarystoŭvali i ŭ lačebnaj mahii.

U čas ułazin pieršym u chatu puščali košku, pieŭnia, a potym unosili dziažu. Haspadar nios dziažu z roščynaj i prasiŭ Niabiosy, kab u novaj chacie nikoli nie zvodziŭsia chleb.

Pry majstravanni dziažy nieabchodna było prytrymlivacca šerahu praviłaŭ: naprykład, chleb u dziažy budzie zaŭsiody «rasci», kali dziažu vyrabić za adzin dzień z sasny, u jakuju trapiła małanka.

Kali kuplali dziažu, nieabchodna było adroznivać «mužčynskuju» i «žanočuju» dziažu, nabyvajučy, biezumoŭna, žanočuju. Dla hetaha ličyli klopki: cotnaja kolkaść nazyvałasia «dziž», niacotnaja — «dzižka».

U chacie da dziažy byli samyja pavažlivyja adnosiny. Dziažu ź ciestam nakryvali ručnikom i stavili na stoł ci ŭ čyrvony kut.

Dziaža, jakaja ličyłasia asnoŭnym atrybutam žančyny, była nadzielena rysami čałavieka i stała «žyvoj» rečču ŭ chacie. Zhodna pavierjam, dziaža lubić ciopłaje miesca, nie cierpić šumu, mitusni, pa joj nielha stukać, stavić jaje na ziamlu, jana strašycca «lichoha» voka. U advarotnym vypadku ciesta nie vyraście i chleb nie atrymajecca.

Kali dziaža «sapsavałasia», haspadyni nieabchodna było vykanać šerah mahičnych dziejańniaŭ: pacierci jaje cybulaj, časnakom, abkuryć kupalskimi travami, abpyrskać chryščenskaj vadoj, pasypać čaćviarhovaj sollu ci spasaŭskim makam.

Va ŭschodnich słavian było nie pryniata pazyčać dziažu. Kazali, što «dziaža nie pavažaje čužyja parohi». Ličyłasia, što toj, chto daść svaju dziažu, nazaŭsiody razvitajecca ź siamiejnym ščaściem, prybytkam, dabrabytam, jaho dočki nie vyjduć zamuž, a syny nie aženiacca.

Dziažu nie myli, a skrebli, kab u jaje ščylinach zaŭsiody zastavałasia krychu ciesta. Heta rabili naŭmysna, kab chleb u domie nikoli nie skončyŭsia.

U niekatorych miascovaściach viadomy rytuał ačyščeńnia dziažy, jaki pravodziŭsia ŭ čaćvier na Strasnym tydni. Dzie‑nidzie hety rytuał pravodzili ŭ sieradu ci piatnicu na Strasnym tydni, a taksama napiaredadni Ražstva Chrystova, u dzień Uviadzieńnia Baharodzicy ŭ chram. Dziažu staranna skrebli, cierli sollu, cybulaj, časnakom, abkurvali voskam, vierasam, kab dziaža była zaŭsiody «čystaj» i «udałaj», h.zn., kab u joj zaŭsiody «ros» chleb. Zatym dziažu ŭpryhožvali: pieraviazvali čyrvonym žanočym pojasam, nakryvali ručnikom, biełym abrusam i h.d. Paśla hetaha dziažu vynosili na padvorak i stavili na słupie varot. Ranicaj ź pieršymi promniami sonca dziažu niesli ŭ chatu. Sens abradu byŭ zaklučany ŭ tym, kab «aśviacić» dziažu, atrymać padtrymku niabiosaŭ, dałučyć jaje da siły viasnovaha sonca.

Kali na dziažy vypadkova łopaŭsia abruč, heta pradkazvała śmierć haspadyni.

Sadzicca ci ustavać na dziažu dazvalałasia tolki ŭ vyklučnych vypadkach i pry ŭmovie rytualnaj «čyscini», naprykład cnatlivaj niavieście abo małomu dziciaci u čas pieršaha postryhu, jakoje vykonvali roŭna ŭ hod.

Kali dziaža pryjšła ŭ niahodnaść, vykidać jaje zabaraniałasia. Jak pačesnaha čałavieka, jaje nakryvali ručnikom i stavili u čyrvony kut. Dalej jaje vykarystoŭvali dla zachoŭvańnia pirahoŭ, piečyva i inš. u dni vialikich śviataŭ. Kaliści na Palessi u kožnaj chacie ŭ čyrvonym kucie stajała dziaža, nakrytaja biełym abrusam.

Aksana Katovič, Janka Kruk, Źviazda

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0