Pra spadčynu Staražytnaj Rusi z punktu hledžańnia biełarusaŭ razvažaje kandydat histaryčnych navuk Viačasłaŭ Nasievič.
Staražytnaruskaja dziaržava
Varta zrazu adznačyć, što ŭ tahačasnaj movie nie isnavała słova «dziaržava» ŭ tym sensie, jak my ŭžyvajem jaho ciapier. Kali treba było paznačyć terytoryju, padparadkavanuju ahulnaj palityčnaj uładzie i źnitavanuju adzinym zakanadaŭstvam, užyvali paniaćcie «ziamla». Tamu kali ludzi havaryli ci pisali «Ruskaja ziamla», to mieli na ŭvazie mienavita dziaržavu.
Fakt jaje isnavańnia ŭ toj čas sumnieńniaŭ nie vyklikaŭ. Navat kali ŭ kožnaj častcy hetaj dziaržavy źjaviłasia svaja ŭłada i stała mahčymym kazać pra asobnyja Naŭharodskuju ci Połackuju ziemli, jany ŭsio adno zastavalisia častkami Ruskaj ziamli. I dla inšych krain, što susiedzili i vajavali z hetymi ziemlami, jany byli Ruśsiu.
Mnostva prykładaŭ tamu možna znajści ŭ letapisach i zamiežnych chronikach, u zbory zakanadaŭstva, jaki paŭsiudna nazyvaŭsia «Ruskaja praŭda», u litaraturnych tvorach. Samy jaskravy ŭryvak dajšoŭ da nas z toj pary, kali hetaja dziaržava lažała ŭžo ŭ papiališčach, razburanaja tatarskim našeściem. Nazyvaŭsia hety tvor — «Słova pra pahibiel Ruskaj ziamli». Nie Čarnihaŭskaj i nie Kijeŭskaj, a mienavita Ruskaj: «ad vuhor i da lachaŭ, da čechaŭ, ad čechaŭ da jatviazi i ad jatviazi da litvy, da niemcaŭ, ad niemcaŭ da kareły, ad kareły da Uściuha, dzie tam jość tojmičy pahanyja, i za Dyšačym moram; ad mora da bałhar, ad bałhar da burtasaŭ, ad burtasaŭ da čaramisaŭ, ad čaramisaŭ da mardvy».
I navat kali toj dziaržavy nie stała, naščadki jaje jašče niekalki stahodździaŭ nazyvali siabie ruskimi, a susiedzi zvali ich rusinami, rutenami ci ŭrusami. Tak zvalisia nasielniki Zakarpaćcia ŭ składzie Vienhierskaha karaleŭstva, Haliččyny ŭ składzie Polščy, tak nazyvali pałonnych z našych ziemlaŭ na niavolnickich rynkach Krymskaha chanstva.
U Ardzie i Litvie
Asnoŭnaja ž terytoryja Ruskaj ziamli ŭ XIV stahodździ akazałasia padzielenaj pamiž dźviuma novymi dziaržavami, jakija koratka nazyvalisia Ardoj i Litvoj. Byli ŭ ich i bolš doŭhija aficyjnyja nazvy. Ardu jaje zasnavalniki nazyvali «Ułus Džučy», paźniej «Ułuh Ułus» («Vialikaja dziaržava»). Tatarskija chany zachavali ŭ jakaści svaich vasałaŭ miascovuju dynastyju Rurykavičaŭ i navat maryjanietkavuju pasadu vialikaha kniazia ŭładzimirskaha. Heta dało mahčymaść ruskim stavicca da Ardy jak da čahości źniešniaha: maŭlaŭ, jość Arda, a jość pobač ź joj Ruś. Ale ŭ palityčnym sensie ŭvachodžańnie Rusi ŭ skład Ardy sumnieńniaŭ nie vyklikaje.
Litva ž aficyjna nazyvałasia spačatku Vialikim Kniastvam Litoŭskim i Ruskim, a z XV stahodździa — «Vialikim Kniastvam Litoŭskim, Ruskim, Žamojckim i inšych». Ciapier historyki skaročana pišuć VKŁ. Stanovišča ruskich kniastvaŭ u jaje składzie było nie takim, jak u Ardzie. Imi kiravali litoŭskija kniazi, rodzičy vialikaha kniazia. I ich ułada nie abapirałasia tolki na vajennuju siłu.
Takaja situacyja adpaviadała i intaresam ruskaha nasielnictva. Alternatyvaj było b padparadkavańnie Ardzie ź jaje bolš žorstkim padatkovym hniotam i pastajannaj pahrozaj karnych našeściaŭ. Litoŭskija ž kniazi, ličačy novanabytyja ziemli svaimi votčynami, kiravali imi bolš aščadna. Ich naščadki praz adno-dva pakaleńni rusifikavalisia i časam navat adstojvali miascovyja intaresy nasupierak ahulnadziaržaŭnym.
Inšymi słovami, stan Rusi ŭ składzie VKŁ stvaraŭ padstavy dla pastupovaj intehracyi z karennymi litoŭskimi ziemlami. A stan Rusi ŭ składzie Ardy, naadvarot, pakidaŭ nadzieju na adnaŭleńnie palityčnaj niezaležnaści. Hetaja nadzieja była realizavana na praciahu stahodździa — ad Kulikoŭskaj bitvy 1380 hoda da kančatkovaha spynieńnia vypłaty daniny ŭ 1480-m. Z času pazbaŭleńnia ad ardynskaj zaležnaści možna kazać pra isnavańnie novaj dziaržavy — Vialikaha Kniastva Maskoŭskaha.
U hety pieryjad źmiest paniaćcia «ziamla» źmianiŭsia. Jaho stali ŭžyvać dla vyznačeńnia rehijonaŭ, pravincyj, tamu i zhadvalisia «ruskija ziemli» ŭ množnym liku. Samu dziaržavu ŭ VKŁ vyznačali słovam «haspadarstva», u Maskvie — «hosudarstvo», u Polščy — «państvo».
Baraćba za spadčynu: siłavaja i idejnaja
Tut i nastaŭ čas dla padziełu histaryčnaj spadčyny Rusi pamiž hetymi tryma dziaržavami. Akaličnaści baraćby za ruskuju spadčynu sučasnamu čytaču zrazumieć składana. Uziać chacia b vypadki, kali ruskaje (maskoŭskaje) vojska było pabita ruskim (z VKŁ) kniaziem (kštałtu Kanstancina Astrožskaha) ci ruskim vajavodam (kiraŭnikom Ruskaha vajavodstva ŭ składzie Polščy, z centram u Lvovie), jakoha, u svaju čarhu, bili ruskija (ukrainskija) kazaki.
Vajennaje supraćstajańnie ŭ vyniku skončyłasia na karyść Maskoŭskaj dziaržavy, jakaja na toj momant pieratvaryłasia ŭžo ŭ Rasijskuju impieryju. Da 1795 hoda amal usia terytoryja kolišniaj Ruskaj ziamli apynułasia pad jaje ŭładaj. Ale baraćba za spadčynu Rusi na hetym nie skončyłasia — jana praciahvałasia ŭ formie idejnaj sprečki.
Na toj čas u Rasijskaj impieryi ŭžo isnavała mocnaja navukovaja supolnaść. Pradstaŭniki jaje raspracavali kancepcyju, pavodle jakoj impieryja była naturalnym praciaham Vialikaha Kniastva Maskoŭskaha, a toje, u svaju čarhu, — adzinym spadkajemcam Ruskaj ziamli, jakuju pačali nazyvać Staražytnaruskaj dziaržavaj. Pryznavałasia isnavańnie adzinaha ruskaha naroda, a ŭsie miascovyja asablivaści ličylisia druhasnymi i padlahali asimilacyi.
Nasupierak rasijskaj impierskaj ideałohii paŭstała ideałohija polskaha nacyjanalizmu, prychilniki jakoj imknulisia da adnaŭleńnia dziaržaŭnaści Rečy Paspalitaj. Ruskaje (jak, darečy, i litoŭskaje) nasielnictva hetaj adnoŭlenaj dziaržavy taksama pavinna było stracić svaje etničnyja admietnaści, zasvoiŭšy pry hetym polskuju movu i ŭliŭšysia ŭ skład polskaj nacyi.
U siaredzinie XIX stahodździa, kali idei nacyjanalizmu i nacyjanalnaj dziaržaŭnaści apanavali hramadskuju dumku pa ŭsioj Jeŭropie, adukavanyja vychadcy z Ukrainy i Biełarusi pačali prymiarać ich da svajoj situacyi. Dla ich adnolkava nieprymalnymi vyhladali jak rasijski, tak i polski nacyjanalnyja prajekty. Bolš pryvabnaj padałasia adbudova ŭłasnych nacyj.
Biełaruski prajekt
U asiarodździ tych intelektuałaŭ, jakija abrali dla siabie biełaruskuju identyčnaść, pastupova skłałasia peŭnaja histaryčnaja kancepcyja. Biełarusy pryznavalisia pramymi naščadkami połackich kryvičoŭ, terytoryja raśsialeńnia jakich va ŭjaŭleńniach XIX stahodździa pamyłkova raspaŭsiudžvałasia na ŭsiu etničnuju terytoryju biełarusaŭ. Pačatak ža biełaruskaj dziaržaŭnaści źviazvaŭsia z Połackim kniastvam, jakoje ŭźnikła niezaležna ad Rusi i było tolki časova zavajavana kniaziem Uładzimiram. U dalejšym połackim kniaziam, «Rahvałožym unukam», nibyta ŭdałosia całkam adnavić niezaležnaść.
Vakoł hetaj kancepcyi nadalej i hurtavaŭsia biełaruski nacyjanalizm.
Nie adčuvajučy siabie, u adroźnieńnie ad ukraincaŭ, zdolnymi zmahacca z Rasijaj za spadčynu Rusi, našy nacyjanalnyja dziejačy prosta admovilisia ad jaje i zasiarodzilisia na baraćbie ź litoŭcami za spadčynu Vialikaha Kniastva.
Peŭnyja vyniki takaja stratehija pryniesła. Ale faktyčnaja admova ad ruskaj spadčyny mieła i škodnyja nastupstvy.
Udakładnieńnie terytoryi raśsialeńnia kryvičoŭ pakazała, što z etničnaj terytoryjaj biełarusaŭ jana supadała tolki častkova. Hetaksama i terytoryja Połackaha kniastva nikoli nie achoplivała takija biełaruskija rehijony, jak Paleśsie, Bieraściejščyna, vakolicy Homiela i Mścisłava. Naadvarot, była vidavočnaj ich prynaležnaść da Ruskaj ziamli.
Kazytlivym stała i pytańnie, čamu niezaležnaje Połackaje kniastva, nie źjaŭlajučysia častkaj Ruskaj dziaržavy, tym nie mienš usprymałasia jak Ruś. Na takija niazručnyja fakty prychodziłasia prosta zakryvać vočy. Što, u svaju čarhu, niepaźbiežna adšturchoŭvała ad nacyjanalnaj idei ludziej, dla jakich akurat ruski čyńnik mieŭ važnaje značeńnie.
Siońnia naśpieŭ čas biełarusam pryniać i zasvoić spadčynu Rusi takoj, jak jana jość — sumiesnaj, ale ŭ toj ža čas i svojeasablivaj dla kožnaha naroda-spadkajemcy.
Varta pasprabavać ździejśnić narešcie taki pamiarkoŭny i ŭzvažany padzieł hetaj spadčyny, jaki b pajšoŭ na karyść, a nie na škodu.
Kamientary