Ułada naroda ŭ biełaruskim Siaredniavieččy. Jak pałačanie kniazioŭ vyhaniali
U jakich vypadkach volnyja pałačanie «pakazvali kniaziam darohu» i čamu im heta paśpiachova ŭdavałasia, piša Siarhiej Jemialjanaŭ.
U rehijonie Uschodniaj Jeŭropy ICH—CHIII stahodździaŭ, jaki my siońnia nazyvajem Staražytnaj Ruśsiu, byli dosyć składanyja adnosiny miž roznymi hrupami hramadstva: kniaziami, znatnymi ludźmi, prafiesijnymi vajarami-družyńnikami, a taksama masami svabodnaha dy zaležnaha nasielnictva. Nieadnarazova, asabliva ŭ paŭnočnych ziemlach hetaha rehijona, hramady i elity «pakazvali kniaziam darohu», vyhaniali ich z pasadaŭ. U šerahu takich vypadkaŭ dosyć vyrazna adznačajecca i Połackaja ziamla, čyje miežy achoplivali tady terytoryi sučasnaj paŭnočna-ŭschodniaj i centralnaj Biełarusi, a ŭpłyŭ raspaŭsiudžvaŭsia na bałckija i finskija plamiony Padźvińnia až da Bałtyjskaha mora.
Čamu heta było mahčyma?
Padajecca, što pryčyna takoha «razhułu demakratyi» ŭ miascovych krajach kryjecca ŭ asablivaściach sacyjalnaha ładu. Našyja prodki volaj histaryčnych losaŭ apynulisia ŭ davoli šyrokaj pałasie Jeŭropy, dzie zachavałasia vialikaja častka archaičnych rysaŭ arhanizacyi hramadstva. Hetaja pałasa achoplivała poŭnač dy ŭschod kantynienta: skandynaŭskija, finskija, bałckija dy častkova słavianskija ziemli.
U ICH—CHI stahodździach, kali adbyvałasia stanaŭleńnie rańniaj dziaržaŭnaści ŭ Skandynavii i na Rusi, tut jašče nie było aformlenaha sacyjalnaha rassłajeńnia na zamknionyja hrupy — karparacyi, charakternyja dla siaredniaviečnaj Jeŭropy. Viadoma, i tut byli ludzi biednyja dy zamožnyja, byli svabodnyja i raby. Ale kali čałaviek zachoŭvaŭ svaju svabodu, to farmalna jon byŭ roŭny lubomu inšamu svabodnamu čałavieku. Elity — kniazi dy bajary — isnavali, ale nie mahli pretendavać na vyklučnaść svajoj ułady.
Hałoŭnaja pryčyna hetaha ŭ tym, što ŭ rukach haradskich i viaskovych hramadaŭ miełasia značnaja zbrojnaja i finansavaja siła. Heta praduhledžvała sama pabudova tahačasnaj dziaržavy, asabliva arhanizacyja vojska.
Sa zbrojaj i svaim mierkavańniem
Vajna była adnym z hałoŭnych abaviazkaŭ kniazia, razam z sudom i palityčnym administravańniem. Sam jon uznačalvaŭ prafiesijnaje vojska ziamli — družynu. Heta takaja sabie hvardyja abo śpiecnaz tych časoŭ — hrupa bajcoŭ, dobra ŭzbrojenych, padrychtavanych da vajny jak fizična, tak i psichałahična.
Ale hrupa hetaja była adnosna niešmatlikaj. Jak ličycca, jana składała niekalki sotniaŭ čałaviek na cełuju ziamlu. Akramia taho, jana jašče była i nieadnarodnaj. Kniaź niepasredna kiravaŭ tolki vajarami svajho piersanalnaha atrada, a astatnimi kamandavali inšyja znatnyja ludzi — bajary dy mienšyja kniazi. Kab jany vierna zmahalisia za hałoŭnaha kniazia, toj musiŭ uličvać ich intaresy.
Pastajanna ŭtrymlivać vialikaje vojska było ciažka, jano źjadała b šmat resursaŭ, tamu ŭ paŭnočna-ŭschodniaj Jeŭropie hetaha, jak praviła, nie rabili. U vypadku ž vajny dapaŭniali zbrojnuju siłu ź dźviuch krynic — apałčeńnia dy najmitaŭ.
Apałčeńnie nabirałasia ź liku svabodnych ludziej, jakija byli haspadarami na svaich haradskich abo viaskovych siadzibach. Jany ž brali ŭdzieł u narodnym schodzie — viečy. U vypadku vajny vychodzili ŭ vypravu bajazdolnyja mužčyny, jak minimum adzin ad haspadarki, ale mahło być i bolej.
Heta davała kniaziu vialikuju masu vajaroŭ, ale heta ž stvarała dla jaho i niebiaśpieku. Bo svabodnaje nasielnictva było, pa-pieršaje, uzbrojenaje, a pa-druhoje, umieła i nie bajałasia hetaj zbrojaj karystacca. U bai adzin na adzin prafiesijny družyńnik, chutčej za ŭsio, pieramoža sialanskaha ci kupieckaha syna. Ale jaki moža być boj adzin na adzin, kali z adnaho boku — paru sotniaŭ kniaskaj družyny, a z druhoha — hramada viečnikaŭ razam z synami dy ŭzbrojenymi niavolnikami, pamieram u niekalki tysiač?
Voś i vymušanyja byli kniazi prysłuchoŭvacca nie tolki da znaci, ale ŭličvać i volu prostaha naroda.
Vikinhi taksama za demakratyju
I jašče adzin momant. Praces stanaŭleńnia rańniaj dziaržaŭnaści na našych ziemlach chranałahična supadaje z tak zvanaj «epochaj vikinhaŭ». Mahčyma, mienavita vybuch źniešniaj ekspansii ŭ Skandynavii byŭ katalizataram dla sacyjalnaj i palityčnaj evalucyi va Uschodniaj Jeŭropie.
Akramia hetaha, dla vajennaj sistemy ruskich ziemlaŭ vikinhi davali adzin vielmi važny ŭniosak — najmitaŭ. Udzielniki vikinhaŭ (tak, «vikinh» — pieršapačatkova nie čałaviek, a praces — marskaja vyprava z metaj atrymańnia zdabyčy, možna było «pajści ŭ vikinh») imknulisia zarabić lubym čynam: nie tolki rabunkam ci handlem, ale i najomnaj słužbaj.
Najmańnie varažskich družynaŭ dazvalała kniaziam u vypadku vajny chutka papoŭnić vojska prafiesijnym kantynhientam. U toj ža čas, kali patreba ŭ najmitach adpadała, ich možna było vypravić nazad na radzimu abo jašče dalej u advarotny bok — u Vizantyju.
Ale adkul kniaź braŭ resursy na najmańnie vajaroŭ? U tym liku z taho, što davali jamu hramady. U vyniku svabodnaje nasielnictva mieła jašče adzin instrumient cisku na kniazia i mahło apasrodkavana ŭpłyvać na kolkaść najmitaŭ.
Adnak u CHI stahodździ prytok skandynaŭskich vajaroŭ pastupova kančajecca. Ich niedachop treba było niejak kampiensavać. Na poŭdni, u Ruskaj ziamli (tak nazyvali rehijon, što składaŭsia z centralnych uładańniaŭ domu Rurykavičaŭ: Kijeŭskaj, Čarnihaŭskaj i Pierajasłaŭskaj ziemlaŭ) jašče z časoŭ Uładzimira Śviatasłaviča pavialičvajecca kolkaść zaležnych ad kniazia prafiesijnych družyńnikaŭ. Zrazumieła, što vaha narodnych hramadaŭ i viečavych schodaŭ źnižajecca. U vyniku ŭ paŭdniovych ziemlach składvajecca cikavaja situacyja parytetu pamiž tryma hrupami intaresaŭ: kniaziem i jahonym atačeńniem, hramadami i mahutnym ziemskim bajarstvam. Asabliva jaskrava hetaja sistema ŭzajemaadnosin prajavicca ŭ CHII—CHIII stahodździach.
U jašče adnym rehijonie Staražytnaj Rusi, na paŭnočnym uschodzie, centralnaje miesca zojmie kniaź. Tamtejšyja kniazi, pačynajučy ad vialikaha kniazia ŭładzimirskaha Andreja Bahalubskaha (1157—1174), imknulisia abapiracca na svoj dvor — słuhaŭ dy zaležnych ludziej. I hramady, i bajarstva tam traplajuć pad upłyŭ kniazia.
A voś na poŭnačy i paŭnočnym zachadzie staražytnaruskaha rehijona, naadvarot, utvarajecca takaja madel, dzie na pieršym miescy stajać hramady volnaha nasielnictva — «ludziej». Kniazi pa-raniejšamu majuć abmiežavanuju ŭładu i nievialikija zbrojnyja siły pad rukoj, a zamiest vikinhaŭ, kali kazać pra Połackuju ziamlu, u roli najmitaŭ pačynajuć vykarystoŭvacca litoŭcy dy inšyja pradstaŭniki susiednich z Połaččynaj plamionaŭ.
Nie ciarpieli čužych
Połackaja ziamla vyłučajecca siarod astatnich dziaržaŭ Staražytnaj Rusi pierš za ŭsio najaŭnaściu svajoj asobnaj dynastyi. Kali paŭsiul u rehijonie na stałach siadzieli kniazi, što vyvodzili svoj radavod ad lehiendarnaha Ruryka, to połackija ŭładary pachodzili ad nie mienš znakamitaha Rahvałoda, choć z Rurykavičami i byli ŭ blizkim svajactvie: unuk Rahvałoda Iziasłaŭ byŭ synam kijeŭskaha kniazia Uładzimira Śviatasłaviča. Kijeŭski letapisiec, apisaŭšy žachlivuju dla Połacka vajnu kanca 1120-ch hadoŭ, a taksama niekatoryja nastupnyja padziei, robić ustaŭku ŭ svoj tekst, raspaviadajučy znakamitaje padańnie pra Rahvałoda, jaho dačku Rahniedu dy syna Rahniedy Iziasłava, ź jakim adradžajecca samastojny połacki kniaski dom. Zaviaršaje hety raspovied letapisiec takimi słovami: «I z taho času Rahvałodavy ŭnuki ŭzdymajuć mieč na Jarasłavavych unukaŭ».
Padparadkavać Połackuju ziamlu Rurykavičy chacieli nieadnarazova. Jašče baćka Jarasłava Mudraha, słynny Uładzimir, spaliŭ Połack, zabiŭ Rahvałoda dy na niejki čas pastaviŭ hetuju dziaržavu ŭ zaležnaść ad siabie. Adnak užo ź jahonym synam Iziasłavam naščadki Rahvałoda viartajuć sabie połacki stoł. Tolki paraza na Niamizie dy kijeŭski pałon vyrvali z hetaha stała ŭnuka Iziasłava, Usiasłava Bračysłaviča. Usiasłaŭ dvojčy hublaŭ pasad — u 1067 i ŭ 1069 hadach, abodva razy ŭ vyniku dziejańniaŭ kijeŭskaha kniazia. Adnak urešcie jon zaŭsiody viartaŭsia. U 1071 hodzie Usiasłaŭ vyhnaŭ z Połacka Śviatapołka Iziasłaviča, syna i namieśnika kijeŭskaha kniazia, dy kančatkova viarnuŭ sabie ŭładu ŭ svajoj ziamli. Naŭrad ci heta było b mahčyma, kali b jon nie mieŭ padtrymki z boku «lud́ja» svajoj dziaržavy.
I svaim dastavałasia
U 1120—1130-ch krynicy raskryvajuć dla nas jaskravy siužet baraćby za viarchoŭnuju ŭładu ŭ Połackaj ziamli pamiž naščadkami Usiasłava. U hetaj baraćbie jak najlepiej bačnaja rola haradskich hramadaŭ, ad padtrymki jakich zaležaŭ palityčny pośpiech taho ci inšaha kniazia.
Krynicy pajmienna pryhadvajuć šaściarych synoŭ Usiasłava. Adzin ź ich, Davyd, byŭ pa niejkich pryčynach pazbaŭleny ŭdzieła i znachodziŭsia ŭ Čarnihaŭskaj ziamli. Adtul jon braŭ udzieł i ŭ vypravie na połaŭcaŭ, i ŭ pachodzie na svajho brata Hleba Mienskaha. Paźniej ža Davyd niejkim čynam zdoleŭ stać połackim kniaziem. Adnak u vyniku jaho palityčnaj karjery było nakanavana paści achviaraj źniščalnaha pachodu na Połackuju ziamlu, jaki zładziŭ kijeŭski kniaź Mścisłaŭ Vialiki.
Kali vojski paŭdniovaruskich kniazioŭ dasiahnuli stratehičnaha pośpiechu na połackich pamiežžach dy, mahčyma, nakiroŭvalisia na stalicu ziamli, vieča vyrašyła ŭziać spravu ŭ svaje ruki. Pałačanie pahadzilisia sa svajoj parazaj, ale prasili kijeŭskaha kniazia pryznačyć im kiraŭnikom zamiest Davyda inšaha naščadka Usiasłava — Rahvałoda. Mahčyma, heta byŭ syn znakamitaha kniazia, Barys-Rahvałod Usiasłavič, ale vykazvałasia i dumka, što toj užo da taho času pamior, a zhadany tut Rahvałod — unuk Usiasłava, syn Barysa-Rahvałoda.
Nam ža bolš cikavy pryncyp palityčnaha žyćcia staražytnaruskaj ziamli, jaki možna nazirać u hetych padziejach. Pakul kniaź vykonvaje svaje abaviazki i nie stavić krainu pad pahrozu, jamu dazvalajecca być kiraŭnikom. Kali ž jahonyja dziejańni nie vyhadnyja hramadam, vieča ŭstupaje ŭ svaje pravy i samastojna imkniecca ŭrehulavać situacyju.
Jašče bolš jaskravaje paćviardžeńnie hetamu my znachodzim u nastupnych padziejach. Zhodna z tahačasnym pravam, Mścisłaŭ Vialiki, pryznačyŭšy svajoj volaj (chaj i pa prośbie połackaha vieča) kniazia, mieŭ prava ličyć pryznačenca zaležnym ad siabie kiraŭnikom dy zahadvać jamu. Nieŭzabavie, źbirajučysia ŭ pachod na połaŭcaŭ, kijeŭski kniaź zahadaŭ pałačanam padtrymać vypravu. Adnak tyja nie tolki nie padparadkavalisia, ale i pažadali pałavieckamu kniaziu Baniaku zdaroŭja.
Paśla viartańnia z vypravy Mścisłaŭ zaniaŭsia niepakornymi pałačanami, što skončyłasia vysyłkaj połackich kniazioŭ u Vizantyju. Bajavyja dziejańni letapis nie pryhadvaje. Imavierna, što połackim hramadam byŭ vystaŭleny ŭltymatum, ź jakim «ludzi» ziamli pahadzilisia. Z hledzišča mužoŭ-viečnikaŭ, ramieśnikaŭ, kupcoŭ dy sialanaŭ, ich kniazi, nachabna admoviŭšy Mścisłavu, pastavili Połackuju ziamlu pad pahrozu paŭtoru niadaŭnich trahičnych padziej. Tamu abaraniać Rahvałodavičaŭ hramady nie stali, a vydali ich kijeŭskamu kniaziu.
Ale samy jaskravy siužet my nazirajem na miažy 1150-ch — 1160-ch hadoŭ. Tady za ŭładu ŭ Połackaj ziamli zmahalisia naščadki Hleba Mienskaha i Barysa-Rahvałoda. Pieršyja abapiralisia na Miensk, druhija — na Druck, u Połacku ž kožny z pretendentaŭ mieŭ svaju «partyju». Litaralna za niekalki hadoŭ adbyvajecca zachop u pałon połackimi viečnikami kniazia Rahvałoda Barysaviča dy vydača jaho mienskim kniaziam, vyhnańnie z Połacka Raścisłava Hlebaviča dy zamiena jaho na ŭsio taho ž Rahvałoda, niaŭdałyja sproby Rahvałoda zamacavać pieramohu dy, jak vynik, jahonyja ŭcioki z Połacka paśla šerahu vajennych parazaŭ…
Nie epizod, a tradycyja
Śpiecyfika letapisnych tekstaŭ takaja, što adlustravańnie ŭ ich dziejnaści hramadaŭ maje redki i niepastajanny charaktar. Na staronkach letapisaŭ fihurujuć u asnoŭnym kniazi dy ich vojski. Da taho ž ułasny połacki letapis nie zachavaŭsia, my hladzim na padziei tych časoŭ vačyma praciŭnikaŭ Połacka.
Tamu i zdajecca, što dziejnaść «lud́ja», «pałačanaŭ», viečaŭ Połackaj ziamli — tolki maleńkija epizody ŭ šmathadovaj historyi. Ale heta nie tak. Užo tyja epizody pakazvajuć, što pałačanie (jak i hramadzianie inšych ziemlaŭ Staražytnaj Rusi) viedali pra svaje palityčnyja pravy i karystalisia imi.
Jany mieli dośvied chutkaj arhanizacyi, mahli kalektyŭna prymać rašeńni, taksama kalektyŭna ich realizoŭvać. U vypadku patreby jany mahli akazać cisk na kniazia, navat źniavolić jaho, zbrojna vystupić suprać kniaskaj družyny. Heta byli ludzi, što pryvykli realizoŭvać svaje kalektyŭnyja mety, nie padmianiajučy intaresami kniazioŭ intaresy svajoj supolnaści i svajoj krainy — Połackaj ziamli.
Kamientary