Jak nacyjanalnyja symbali stali dziaržaŭnymi

18 vieraśnia 1991 h. staršyniom Viarchoŭnaha Savieta byŭ abrany Stanisłaŭ Šuškievič (vyłučalisia čatyry kandydaty — Uładzimier Zabłocki (Apazycyja BNF), Hienadź Karpienka, Viačasłaŭ Kiebič i Stanisłaŭ Šuškievič. U druhi tur vyjšli Šuškievič i Kiebič, pierad hałasavańniem Kiebič źniaŭ svaju kandydaturu. Na nastupny dzień paśla vybaraŭ staršyni, 19 vieraśnia, byŭ zaplanavany razhlad pytańniaŭ ab nazovie krainy, dziaržaŭnych hierbu i ściahu.

U toj ža dzień razam sa staršyniom kamisii VS pa mižnacyjanalnych znosinach Michaiłam Ślamniovym my pavinny byli lacieć na zaprašeńnie parlamentu Małdovy ŭ Kišynioŭ.

Ranicaj 19 vieraśnia, pierad pačatkam sesii, ja pryjšoŭ u pryjomnuju Šuškieviča — jon jašče nie pierajšoŭ u «dziemianciejeŭski» kabinet i byŭ u svaim «starym», «namieśnikaŭskim», u levym kryle, jakraz pad pamiaškańniem apazycyi. Zvyčajna pryjomnaja Šuškieviča była pustaja, ciapier ža jana poŭniłasia supracoŭnikami sakrataryjatu VS i niejkimi nieznajomymi mnie asobami — vyhladała, što bolšaści ź ich chaciełasia patrapić na vočy novamu vyšejšamu kiraŭniku. U pryjomnaj byŭ i Ślamnioŭ. Dyjaloh u nas byŭ karotki.

— Palaciš? — zapytaŭsia ŭ mianie Ślamnioŭ.

— Nie. — Ja taksama.

Šuškievič pryniaŭ nas adrazu, pa-za čarhoj, my skazali, što ŭ sytuacyi, kali čakajecca takoje važnaje hałasavańnie, pakidać sesiju nia možam i ŭ Małdovu nie palacim.

Šuškievič skazaŭ, što heta słušnaje rašeńnie i što małdavanie zrazumiejuć dy nie pakryŭdziacca.

Ciapier kolki słoŭ pra našu taktyku.

Na papiaredniaj, žnivieńskaj sesii, kali hałoŭnymi metami byli abviaščeńnie Niezaležnaści i spynieńnie dziejnaści KPB-KPSS, my vykarystoŭvali taktyku, jakuju b ja nazvaŭ taktykaj «kantrasnaha dušu». Adna hrupa deputataŭ vychodziła da mikrafonaŭ i — nia budziem užyvać słova «pahražała» — z vykarystańniem ekspresiŭnaj (u miežach parlamentaryzmu) leksyki papiaredžvali deputackuju bolšaść pra vierahodnyja dla jaje vielmi kiepskija nastupstvy ŭ vypadku, kali jany nia prymać našych umoŭ

I na hetym fonie — hruntoŭnyja vystupy Zianona Paźniaka i Valancina Hołubieva, z palityčnymi abhruntavańniami nieabchodnaści Niezaležnaści, jakija nibyta pakazvali — my nie zahaniajem vas, kamunistaŭ, u kut, voś jano, vyjście — dałučajciesia da stvareńnia suverennaj dziaržavy.

Takaja taktyka patrapiła, jak kažuć, u dziesiatku — Niezaležnaść była pryniataja, dziejnaść kampartyi spynienaja.

Ale, damohšysia Niezaležnaści, my paprostu nia mieli siłaŭ zamianić namienklaturu, ŭvieś hety vializny aparat čynavienstva — jon tak i zastaŭsia na svaich miescach.

I ciapier,

u siaredzinie vieraśnia, strach u namienklaturnych deputataŭ syšoŭ. Ciapier na ich ŭžo nielha było cisnuć — ich treba było pierakonvać. I — prasić. Navat — uhavorvać. Bo prymać Pahoniu i Bieł-Čyrvona-Bieły ściah treba było ich hałasami, hałasami apanentaŭ. Našych hałasoŭ dziela hetaha nie chapiła b. Prasić, pierakonvać, ale rabić heta reba było maksymalna łahodna, kab nabrać naležnuju kolkaść hałasoŭ.

Było zrazumieła: vyrašać nie arhumenty, nie histaryčnyja fakty, nie palityčnaja lohika, a — psychalahičny nastroj.

U takoj sytuacyi treba było vyklučyć usio, što mahło razdražnić deputackuju bolšaść — asabliva heta tyčyłasia deputataŭ — veteranaŭ; hetyja tryccać čałaviek mahli vyrašyć vynik hałasavańnia.

Mnie było zrazumieła, što z maim imidžam antykamunista-terminatara, jaki tak efektna spracavaŭ na minułaj sesii (sesii Niezaležnaści), vychodzić na trybunu ciapier — značyć nastroić zalu suprać, niezaležna ad taho, jakaja arhumentacyja hučała b z maich vusnaŭ. Nie zapisvalisia dla vystupaŭ i niekatoryja inšyja deputaty apazycyi.

Paźniak padrychtavaŭ vielmi spakojny vystup, toje ž samaje zrabili Hołubieŭ i Trusaŭ.

Chacia taktyku karektavali ŭ dni sesii, ale rychtavalisia da pytańnia ab symbolicy za tydni.

Paźniak paprasiŭ mastakoŭ — Jaŭhiena Kulika, Mikołu Kupavu, Alaksieja Maračkina, Uładzimiera Krukoŭskaha Lavona Bartłava dy inšych raspracavać etalon hierbu i ściaha.

Taksama mastaki-frontaŭcy razam z našymi historykam zrabili vystavu, pryśviečanuju historyi «Pahoni» i Bieł-Čyrvona-Biełaha Ściaha. Kali deputaty pryjechali na sesiju, u faje pierad Avalnaj zalaj stajali stendy, na jakich była adlustravanaja historyja nacyjanalnych symbalaŭ pačynajučy ad Hrunvaldskaj bitvy. Stendy raźmiaścili pa perymetru vakoł kalonaŭ, i deputaty hetak ščylna ich atačyli, što ŭ pieršyja chviliny ja nia moh prabicca skroź ścianu cikaŭnych.

Usim deputatam byli razdadzieny zaklučeńni navukovaj rady Instytuta historyi i Prezydyjumu Akademii navuk BSSR —

Napiaredadni sesii Šuškievič paraiŭ Paźniaku źviarnucca da Hieorhija Tarazieviča, jaki ŭ toj čas byŭ kiraŭnikom kamisii i členam Prezydyjumu VS SSSR, a da hetaha — staršyniom Prezydyjumu Viarchoŭnaha Savieta BSSR, a jašče raniej — meram Miensku, i mieŭ vialiki aŭtarytet u namenklaturnych deputataŭ. Heta parada Šuškieviča była vielmi karysnaj — vystup Tarazieviča adyhraŭ važnuju rolu.

Moža być, ni da adnaho pytańnia (akramia, zrazumieła, Niezaležnaści) nie rychtavalisia my tak hruntoŭna, nikoli tak nie vyviarali z matematyčnaj dakładnaściu raskład u Avalnaj zali, jak ciapier, kali prymali symvoliku.

Niebiaśpieka čakała adtul, dzie my mienš za ŭsio mahli jaje pradbačyć.

Z asnoŭnym dakładam pa pytańni vystupaŭ staršynia Kamisii pa pytańniach adukacyi, kultury i zachavańni histaryčnaj spadčyny Nił Hilevič.

Hilevič ŭsprymaŭsia namenklaturaj jak «svoj» — jon nikoli nie vystupaŭ na sesii suprać partyjnaha kiraŭnictva, na pasiadžeńniach Prezydyjumu zvyčajna vykazvaŭsia suprać prapanoŭ Apazycyi, u časy strajkaŭ byŭ na baku ŭładaŭ, a jahonaja pazycyja ŭ dni putču dała nam prava patrabavać jahonaj adstaŭki ŭ šerahu inšych členaŭ Prezydyjumu VS, jakija nie vystupili ŭ abaronu demakratyi i suverenitetu.

U pryncypie, da Hileviča deputackaja bolšaść pavinna była pastavicca prychilna, nijakaha siurpryzu my tut nie čakali.

Ale jon zdaryŭsia.

Hilevič u svajoj pramovie pačaŭ rezka vykazvacca ŭ bok deputataŭ-kamunistaŭ, ŭzhadaŭ persanalna Dziemiancieja — dy tak, što ŭ stenahramie paznačana «Šum u zale». Šum sapraŭdy byŭ, i niemały.

Vystup Niła Symonaviča svajoj palemičnaściu moh upryhožyć tom publicystyki jahonaha poŭnaha zboru tvoraŭ — ale tut, u Avalnaj zali, u hety kankretny momant jon całkam niščyŭ našuju taktyku.

Dalej pryviadu ŭspamin Paźniaka: «My asłupianieli ad niečakanaści. Ja baču, što ŭsia hetaja kamunistyčnaja publika prosta raźjaryłasia: vočy harać, złosnyja, kryčać. Pačali jaho zhaniać z trybuny. Stała zrazumieła, što ŭsio, kaniec, — katastrofa. My ich tydzień supakojvali, rychtavali, a hety

niepradbačany «trybun» pierakreśliŭ nam usio adnym macham.

Pieršaje, što ja zrabiŭ, — napisaŭ zapisku Stanisłavu Šuškieviču ŭ Prezydyjum, što zdymaju svajo vystupleńnie. Bo zrazumieŭ, što ŭ hetaj sytuacyi mnie nia varta vystupać. (Artadoksam treba było adrazu sarvać złość, a tut — ichny hałoŭny apanent…) Patrebny byli vystupy ŭ našu karyść, ale bolš neŭtralnych ludziej, i pažadana — ź ichnaha asiarodździa, kab jany supakoilisia. Potym ja abyšoŭ (tut ža, u zale, bo treba było dziejničać imhnienna) usich siabroŭ, deputataŭ Apazycyi BNF, i skazaŭ, kab terminova karektavali vystupy i tematyku, bo nieabchodna psichalahična vypravić i zhładzić kanfliktnuju sytuacyju ŭ zali».

Paźniak paprasiŭ pieršym vystupić Trusava — Aleh vałodaŭ zdolnaściu kazać ludziam toje, što jany chočuć čuć, što ŭ šmat jakich parlamenckich sytuacyjach było jakaściu prosta nieacennaj.

Vielmi važnym byŭ vystup narodnaha deputata Hieorhija Tarazieviča.

Pra značeńnie hetaha vystupu Tarazieviča šmat pisałasia, ale, nakolki mnie viadoma, jon nikoli nie publikavaŭsia — tamu źmiaščaju jaho tut całkam (k pierakładzie z rasiejskaj na biełaruskuju).

Tarazievič: «Pavažany Viarchoŭny Saviet! Pryjšoŭ čas, kali na samym vysokim zakanadaŭčym uzroŭni razhladajucca pytańni zaćviardžeńnia histaryčna-nacyjanalnych symbalaŭ biełaruskaha naroda — bieł-čyrvona-biełaha Ściaha i hierbu «Pahonia» ŭ jakaści dziaržaŭnych symbalaŭ biełaruskaj dziaržavy.

Pytańni, jak tut užo kazałasia, vielmi važnyja, składanyja i zabłytanyja jak palitykami, hetak i navukoŭcami. Skłałasia hetak, što my ciažka i doŭha išli da ŭśviedamleńnia nieabchodnaści zrabić mienavita heta. Nia budu nazyvać pryčyny, pa jakich heta nie było zroblena raniej. Možna tolki skazać, što ŭ minułym była i nierašučaść u dokazach z boku navukoŭcaŭ, źviazanaja, vidać, z palitykanstvam, nieprymańniem niekatorymi kołami realnych histaryčnych i nacyjanalnych asablivaściaŭ našaha naroda.

Ja ŭ svoj čas davoli padrabiazna vyvučaŭ hetu prablemu. Uvažliva paznajomiŭsia z vysnovami i prapanovami Instytutu historyi Akademii navuk BSSR, Prezydyjumu Biełaruskaj Akademii navuk, viadomaha navukoŭcy, prafesara Hryckieviča. Jany, na moj pohlad, dastatkova pierakanaŭčyja i dakazvajuć nieabchodnaść zaćviardžeńnia ŭ jakaści dziaržaŭnych symbalaŭ Biełarusi Bieł-Čyrvona-Biełaha Ściahu i hierbu «Pahonia».

Praŭda, jość i materyjały (pra heta kazałasia z hetaj trybuny), jakija havorać, što nacyjanalnaja symbolika vykarystoŭvałasia ŭ svoj čas praciŭnikami naroda, zachopnikami ŭ hady Vialikaj ajčynnaj vajny. Niekatoryja tavaryšy staviać pytańnie: a ci možam my paśla hetaha vykarystoŭvać nazvanyja symbali ŭ jakaści dziaržaŭnych? Narodny deputat Trusaŭ užo adkazvaŭ na hetaje pytańnie. Ja chaču tolki dadać, što fašystoŭskija prapahandysckija słužby dziejničali vielmi sprytna i chitra. Hetyja dziejačy vykarystoŭvali histaryčnuju nacyjanalnuju symboliku nia tolki ŭ nas u Biełarusi, ale i praktyčna va ŭsich akupavanych krainach. Heta tyčycca i Francyi, i Polščy, i Ukrainy, i navat Rasiei.

Rabiłasia heta dziela taho, kab u čysta prapahandysckich metach zavajavać hramadzkuju dumku, davier, kab pryciahnuć nasielnictva na svoj bok i pakazać siabie ź lepšaha boku pierad usiaśvietnaj supolnaściu. Na našaj ziamli heta było tym bolej zručna i vyjhryšna, pakolki tut u svoj čas nastojliva admaŭlałasia staraja histaryčnaja symbolika i paŭsiul uvodziłasia novaja.

Aproč skazanaha,

hetyja prykłady pakazvajuć tolki toje, na moj pohlad, što hetaja symbolika realnaja, u svoj čas histaryčna była ahulnapryznanaja. Niejkich inšych nacyjanalna-histaryčnych symbalaŭ (bolš papularnych, bolš raspaŭsiudžanych), Biełaruś nia mieła.

Niesumnienna, što adnaŭleńnie nacyjanalnaj dziaržavy, umacavańnie jaje suverenitetu, niemahčyma biez nacyjanalna-histaryčnaj symboliki. Stanoŭčaje rašeńnie hetaha pytańnia Viarchoŭnym Savietam Biełarusi, na moj pohlad, asabliva važna ciapier dla respubliki, pakolki heta zaśviedčyć, što ŭ Biełarusi isnuje nacyjanalnaja zhoda, kansalidacyja ŭsich siłaŭ ŭ vyrašeńni samych składanych zadač, jakija stajać pierad hramadztvam. Pakaža, što naša respublika ćviorda pajšła novym, demakratyčnym šlacham raźvićcia i nie źbirajecca z hetaha šlachu adstupać. (Apladysmenty)»

Ciapier možna skazać, što

materyjały i asnoŭnyja tezisy Tarazieviču padrychtavali Zianon Paźniak i Aleh Trusaŭ — adnak pisaŭ svoj vystup Tarazievič, kaniečnie, sam.

U pramovie Tarazieviča było niekalki važnych sensavych i psychalahičnych momantaŭ. Pa-pieršaje, krytyka ŭ bok «nierašučych» navukoŭcaŭ — prychilnikaŭ histaryčnaj symboliki. Nasamareč, pasprabavali b tyja ž navukoŭcy, prajavić bolšuju rašučaść u adstojvańni nacyjanalnych symbalaŭ u 70-yja hady, kali raźvivałasia partyjnaja karjera Tarazieviča i bolšaści prysutnych u zali deputataŭ. Adnak hety paprok jak by zdymaŭ z kamunistaŭ značnuju častku viny — nu, tavaryšy, pry čym tut my, kali navukoŭcy ŭ zvany nia bili! Pa- druhoje, tut byŭ element niedavieru i da navukoŭcaŭ uvohule, što ŭ toj momant było niabłaha, bo kidała cień na tych navukoŭcaŭ, jakija vystupali suprać nacyjanalnaj symboliki (chutka sytuacyja ŭstalujecca na karyść prychilnikaŭ «Pahoni» i Bieł-Čyrvona-Biełaha Ściaha vystupam Valancina Hołubieva, a zatym i Uładzimiera Płatonava, Prezydenta akademii navuk, matematyka pa specyjalnaści).

Narešcie, arhumentacyju «hety ściah vykarystoŭvali fašysty» raźbiŭ zvykłaj dla kamunistaŭ leksykaj — što takoje «prapahandysckaja mašyna», jany viedali dobra.

Nu i, biezumoŭna,

Tarazievič usprymaŭsia parlamenckaj bolšaściu jak svoj, «płoć ad płoci» namienklaturna-partyjnaha aparatu, jaki prajšoŭ usie jaje prystupki i dasiahnuŭ samaha viercha — druhoj (paśla 1-ha sakratara CK KPB) pasady ŭ respublicy.

Što da pazycyi navukoŭcaŭ, dyk jasnaść unios Valancin Hołubieŭ.

Hołubieŭ: «Nia treba spasyłacca na toje, što siarod historykaŭ, navukoŭcaŭ niama ahulnaj dumki. Jana isnuje, isnuje daŭno. Usie historyki — i tyja, jakija byli ŭ XVIII–XIX stahodździ, i našy sučaśniki ŭ XX stahodździ, sumlennyja historyki, jakija pišuć praŭdu, — havorać tolki adno: u našaha naroda byli nacyjanalna-dziaržaŭnymi symbalami bieł-čyrvona-biełyja kolery i dziaržaŭny hierb Pahonia, jakija zaznačany na pieršaj Kanstytucyi feadalnaha hramadztva ŭvohule ŭ Eŭropie, Statucie Vialikaha Kniastva Litoŭskaha, Ruskaha i Žamojckaha. Hety hierb zamacavany na hetym Statucie, hetaj Kanstytucyi, jakaja była pierakładziena amal na ŭsie tahačasnyja movy Eŭropy, jakoj karystałasia ŭsia Eŭropa, i tam byŭ zamacavany ŭ jakaści dziaržaŭnaha hierb Pahonia. Toje, što ŭ historykaŭ jość adzinaja dumka, śviedčać dakumenty, jakija vam razdadzienyja. Tut jość zaklučeńnie Instytuta historyi AN BSSR, pytańnie razhladałasia ŭ adździele historyi, na vučonym saviecie, jaho rašeńnie lažyć u kožnaha z vas nas tale. Potym hetaje pytańnie abmiarkoŭvałasia na Adździaleńni hramadzkich navuk Akademii navuk, dzie prysutničali pradstaŭniki z usich hramadaznaŭčych instytutaŭ. Rašeńnie pryniata taksama adnaznačna. I dalej

Prezydyjum Akademii navuk Biełaruskaj SSR vyrašyŭ adnahałosna rekamendavać Viarchoŭnamu Savietu pryniać zaraz hetyja symbali jak symbali dziaržaŭnyja…

Zaraz ja chaču skazać niekalki słoŭ pra Biełaruskuju Narodnuju Respubliku, stvoranuju ŭ sakaviku 1918 hoda. Jana była stvorana u toj čas, kali Biełaruś, pa sutnaści, pa Bieraściejskamu dahavoru, addali nie fašysckaj Hiermanii, a kajzieraŭskaj Hiermanii addali. I vy viedajecie, chto i ź jakoha boku padpisvaŭ hety dahavor. I voś tyja ludzi, vybranyja narodam na Ŭsiebiełaruski ŭstanoŭčy źjezd, jaki adbyŭsia ŭ 1917 hodzie, u śniežni, i jaki byŭ potym razahnany, jak i «Učrieditielnoje sobranije» ŭ Rasiei było razahnanaje… Voś tyja ludzi vystupili va ŭmovach akupacyi suprać taho, kab dzialili našu Biełaruś biez našaj zhody. Ni niemcy, ni rasiejcy, nichto inšy. Zajavili pra toje, što respublika Biełaruś maje prava na isnavańnie. I jany padniali mienavita hetyja nacyjanalnyja symbali. I ja skažu pavažanamu narodnamu deputatu veteranu, jaki havaryŭ, što ŭ 1918 hodzie fašysty byli na Biełarusi i što bahata pra historyju havaryŭ: kali łaska, nia treba. Nie było jašče fašystaŭ u 1918 hodzie, i nia treba ŭsio tak błytać.

Ja prosta prašu svaich kalehaŭ. Tut usio zrazumieła. My možam zajmacca palitykanstvam, možam havaryć usio, što ŭzdumajecca, i navat kryŭdzić adzin adnaho. Davajcie padumajem pra sučasny momant. Što adbyvajecca vakoł nas? Usie susiedzi — Rasieja, Ukraina, Prybałtyjskija dziaržavy — usie pryniali nacyjanalnuju symboliku ŭ jakaści dziaržaŭnaj. Vy bačycie, jak heta ŭpłyvaje na mižnarodnym uzroŭni ŭ adnosinach inšych dziaržaŭ da hetych krain. I my,

pakul nia prymiem našu nacyjanalnuju symboliku, my nie staniem u vačach mižnarodnaj supolnaści sapraŭdy samastojnaj niezaležnaj dziaržavaj…

Vielmi važnym byŭ vystup farmalnaha lidera veteranaŭ — Mikałaja Žukoŭskaha.

Žukoŭski: «Ja vielmi ŭvažliva vysłuchaŭ uschvalavany vystup pa hetym pytańni staršyni kamisii pavažanaha Niła Symonaviča Hileviča, arhumentavanyja vystupy mnohich narodnych deputataŭ — i tavaryša Trusava, tavaryša Hołubieva i jak hramadzianin svajoj respubliki nie mahu nie hanarycca tymi, chto byŭ razam pad Hrunvaldam u 1410 hodzie, tymi biełaruskimi charuhvami, jakija razam z ruskimi, litoŭskimi prypynili ruch na ŭschod i zachavali našyja ziemli… My možam, kaniešnie, vielmi šmat spračacca, ale my viedajem, što na charuhvach našych byŭ hierb „Pahonia“ pad Hrunvaldam, byŭ jon i ŭ inšyja momanty historyi našaj respubliki. Ale my nie pavinny zabyvać i inšaje — pryjdzie čas, i z vyšyni hetaha času, samaj znamianalnaj padziejaj u historyi našaj respubliki, vidavočna, budzie ŭsio-ž taki podźvih, jaki ździejśniŭ razam z cyvilizavanymi narodami ŭ 1941–1945 hadach… Ja, Hieorhij Stanisłavavič, z usimi Vašymi arhumentami pahadžajusia, ale nie mahu pahadzicca tolki z adnym. Tak, da narodnych symbalaŭ nijaki brud nie pavinny prylipnuć. Jany vyšej za heta. Ale my nie pavinny ŭsio ž zabyvać, što dva miljony dźvieście tysiač našych suajčyńnikaŭ na našaj rodnaj biełaruskaj ziamli zahinuli ŭ hady vajny. Zastalisia ich dzieci, zastalisia ich unuki, zastalisia ich praŭnuki. I ŭ ich śviadomaści, vidavočna, jašče na doŭhija hady zastaniecca, što ich blizkija — dzied, baćka, maci, babula — zahinuli i ad tych, chto zdradziŭ svajmu narodu, chto vyviešvaŭ voś hetyja našy narodnyja symbali razam z fašysckaj svastykaj. Dumaju. što nam taksama heta ŭ niejkaj stupieni treba ŭličvać».

Hety vystup Žukoŭskaha, jaki zajmaŭ pasadu staršyni kamisii VS pa spravach veteranaŭ, u peŭnaj stupieni ŭskładniŭ sytuacyju — bo iznoŭ była pryhadana tema «symbali vykarystoŭvali fašysty» — ale važna toje, što jon nie admaŭlaŭ histaryčnaść nacyjanalnych symbalaŭ. I mienavita heta potym skarystaŭ Paźniak.

Adnak

z vusnaŭ tych, chto byŭ niazhodny z pryniaćciem nacyjanalnych symbalaŭ u jakaści dziaržaŭnych, pačali bolš vyrazna hučać nie «łabavyyja» arhumenty nakont vykarystańnia ich akupantami, a prapanovy nakont «davajcie prydumajem niešta novaje» dy «adkładziem na nastupnuju sesiju», albo — «davajcie paraimsia z narodam». Vyjaviłasia heta ŭ vystupach Piatra Prakapoviča i Michaiła Maryniča. I Alaksandra Łukašenki.

Łukašenka: «Pakolki heta surjoznaje pytańnie — davajcie jaho nia budziem vyrašać naskokam, nie adrazu, nie na pazačarhovaj sesii. Davajcie jaho vyrašać pradumana, uzvažana i piśmieńna».

Marynič: «Liču, što Viarchoŭny Saviet respubliki pavinien abviaścić konkurs na dziaržaŭnuju symboliku, pakolki ŭpieršyniu ŭ našaj historyi Biełaruś atrymoŭvaje niezaležnaść… I konkurs, ja vieru, uličyć usie etapy historyi Biełarusi, jaje ziamli i ludziej, nacyjanaltnyja tradycyi Biełarusaŭ».

Prakapovič: «Upieršyniu z hetaj trybuny ja vystupaju nie pa vytvorčych i nie ekanamičnych pytańniach, a pa inšych. I heta nie vypadkova. Sprava ŭ tym, što pytańni dziaržaŭnaj symboliki — heta pytańni važnyja, składanyja. Ja za toje, kab našaja dziaržaŭnaja symbolika była novaj, kab my pryniali novuju symboliku. Ale mnie niezrazumieła jak deputatu i jak hramadzianinu našaj respubliki, čamu hetaje važniejšaje pytańnie my abmiarkoŭvajem u takoj śpiešcy, niepadrychtavanym. Hetaje pytańnie vyniesienaje nami na pazačarhovuju sesiju, chacia my čakali, što jano budzie abmiarkoŭvacca na čarhovaj sesii. My chacieli jašče ŭ kastryčniku-miesiacy sustrecca z vybarščykami, paraicca ź imi abmierkavać usio. Dumaju, što i šyrokaha abmierkavańnia hetaha pytańnia nie było ni ŭ druku, ni pa telebačańni…. Jość varyjanty, jość prapanovy. My pavinny ich abmierkavać i vynieści na referendum… Voś tut navukoŭcy kažuć što, maŭlaŭ, naš narod nie saśpieŭ dla hetaha. Ja nia vieru ŭ heta, heta abraza našaha naroda».

Usio heta aznačała — adkłaści spravu na niapeŭny termin, zavałtuzić jaje, a ŭ vyniku — pakinuć krainu biez nacyjanalnaj symboliki (tak, miž inšym, i adbyłosia z himnam, pa jakim abviaścili konkurs — zamiest kab vybrać pamiž «My vyjdziem ščylnymi radami» i «Mahutny Boža»). Hetyja i padobnyja arhumenty daviałosia asprečvać: vystupali nia tolki deputaty BNF, ale i Demklubu.

Hrybanaŭ: «Nie chaciełasia b, kaniečnie, pryhadvać tut proźvišča Łukašenki, ale jon zastaŭsia vierny sam sabie. Navat u takim biassprečnym pytańni jon znajšoŭ mahčymaść samavyjavicca i zajavić pra svoj punkt hledžańnia. Jon kaža pra toje, što niama času abmiarkoŭvać hetaje pytańnie».

Labiedźka: «Vybačajcie, ale śviadoma ci nie śviadoma vy, šanoŭnyja kalehi, vystupajecie suprać samich siabie. Što značyć siońnia stavić pytańnie pra referendum? Kali my kažam pra hrošy, to chto acenić, u kolki heta abydziecca?… Kali my zdymiem hetaje pytańnie z paviestki dnia, to tady my pavinny skazać, ci daviarajem my svajoj Akademii navuk, Instytutu historyi.

Cumaraŭ: «Tut našy pavažanyja narodnyja deputaty vykazvali dumku, što pytańnie, vyniesienaje i abmiarkoŭvajemaje ciapier, nie padrychtavana. Nu, kali ličyć, što tysiačahadovaja historyja Biełarusi i historyja stanaŭleńnia biełaruskaj dziaržaŭnaści za apošnija 70 hod nie padrychtavali hetaje pytańnie, to, biezumoŭna, jano nie padrychtavana… Jakraz historyja nam jaho prypadniesła i padrychtavała. Vielmi zdarycca trahičnaja, niedarečnaja pamyłka, kali my apyniemsia niepadrychtavanyja ŭspryniać i praciahvać svaju historyju.

Vykazvałasia dumka, što heta pytańnie treba vynieści na referendum. Ale davajcie ŭspomnim, što ŭ našym zakonie ab referendumie nielha vynosić pytańni histaryčnaj spadčyny, kultury, marali i duchoŭnaści na referendum».

Bułachaŭ: «Mnie soramna za majo viedańnie historyi. I tolki ŭ apošnija paŭhodu, kali ja dla siabie sprabavaŭ hetaje pytańnie vyvučyć, ja zrazumieŭ, što Biełaruś pačynałasia nie z 17-ha hoda, chacia mianie hetamu ŭ škole vučyli. Mnie baluča za heta. Jana pačynałasia značna raniej, i pačynałasia mienavita z hetych symbalaŭ.

Viarcinski: «27 lipienia minułaha hoda my pryniali Deklaracyju ab dziaržaŭnym suverenitecie Biełaruskaj SSR. 25 žniŭnia hetaha hoda my nadali joj status kanstytucyjnaha zakona. Dyk voś, artykułam 9 hetaj Deklaracyi my śviedčym, što Biełaruskaja SSR zabiaśpiečvaje funkcyjaniravańnie biełaruskaj movy va ŭsich sferach hramadzkaha žyćcia i zachavańnie nacyjanalnych tradycyj histaryčnaj symboliki. Davajcie budziem trymacca lohiki Deklaracyi, lohiki našych pastanoŭ, našych zakonaŭ».

Ślamnioŭ: «Kali b my zaraz praviali referendum, to chutčej za ŭsio atrymali b admoŭnyja vyniki. Mnie zdajecca, što na heta i raźličvajuć tyja, chto ŭnosić takija prapanovy. U suviazi z hetym ja chacieŭ by nahadać vyraz francuskaha filozafa Dakarta, jaki skazaŭ, što iścina nikoli nie dabyvajecca prostym hałasavańniem. Jaje nośbitami spačatku źjaŭlajecca mienšaść ludziej. I tolki ź ciaham času da jaje dałučajecca bolšaść.

I nam nia treba siońnia padstaŭlać biełaruski narod, naviazvać jamu referendum pa tych pytańniach, jakimi jon nie pa svajoj vinie (ab čym tut dobra havaryŭ narodny deputat Bułachaŭ) jak śled, nie vałodaje. Heta było b vialikim ašukanstvam i abrazaj. Nam, narodnym deputatam, Viarchoŭnamu Savietu, treba brać adkaznaść na siabie. I tyja, chto nas vybiraŭ, ličyli, što my razumnyja ludzi, zdolnyja hladzieć krychu ŭpierad. I kali my siońnia nie prymiem pastanovu ab našaj novaj dziaržaŭna-nacyjanalnaj symbolicy, palityčny imidž parlamentu, darečy vielmi nievysoki, upadzie da nula. Mnohija ž dziaržavy prosta nie siaduć z nami za stoł pierahavoraŭ sa svajoj symbolikaj. Vielmi prašu vas, nie zrabicie hrubuju palityčnuju pamyłku. Nam budzie potym vielmi soramna. Jak soramna siońnia za tuju ŭpartaść, ź jakoj deputackaja bolšaść admaŭlała tyja parlamenckija prapanovy apazycyi, jakija siońnia pryniaty».

U zali źjaŭlajecca Prezydent AN BSSR, narodny deputat SSSR Uładzimier Płatonaŭ (Paźniak patelefanavaŭ jamu i paprasiŭ terminova pryjechać). Jon pierakonvaje deputataŭ pryniać nacyjanalnyja symbali ŭ jakaści dziaržaŭnych i raźbivaje arhumenty niazhodnych: «Kali my pasprabujem ciapier rabić konkurs i stvarać novy ściah i novy hierb, dyk my admovimsia ad svajoj historyi, i tym samym nibyta pahodzimsia z tymi našymi apanentami, jakija kažuć: «A vy viedajecie u vas-ta i historyi niama, i tamu nia moža być takoha naroda realnaha, i takoj dziaržavy Biełaruś i niama i nie było nikoli»…. Było b pamyłkaj, šanoŭnyja narodnyja deputaty, kali b my skazali — davajcie pravodzić referendum. Voś tady b my ŭciahnuli naš narod u niezrazumiełyja vyprabavańni i razvahi. Nu jak vy budziecie danosić usie detali da ludziej?»

Narešcie, hałasavańnie. I — admoŭny vynik. Za Ściah hałasuje 201 deputat — a treba 231.

Vyjście z sytuacyi prapanavała namieśnik ministra justycyi Padhruša: «Šanoŭnyja narodnyja deputaty, mnie padajecca, jość dastojnaje vyjście sa stanovišča, jakoje skłałasia. U dziejučaj Kanstytucyi jość apisańnie aficyjnaha našaha dziaržaŭnaha ściaha (artykuł 168). Kali my vyklučym ź dziejučaj Kanstytucyi artykuł 168, dyk možna budzie pryniać zakon pra ściah i hierb prostym hałasavańniem» (heta značyć — nie kanstytucyjnaj bolšaściu ŭ 231 hołas, a prostaj — 173).

Heta było lahična i absalutna pryjmalna: Kanstytucyi šmat jakich dziaržaŭ nie ŭtrymlivajuć apisańnia dziaržaŭnych symbalaŭ.

Z takoj prapanovaj pahadziłasia i kamisija VS pa zakanadaŭstvu — vyklučyć z Kanstytucyi artykuły 168 i 169, dzie idzie apisańnie ściaha i hierba, a uklučyć tekst, jaki byŭ u prajekcie novaj Kanstytucyi, nad jakoj ŭžo bolš jak hod pracavała admysłovaja kamisija. Pry takim varyjancie papiarednija hałasavańni nabyvali zakanadaŭčuju siłu. Z hetym nie pahadziŭsia deputat Łukašenka.

Łukašenka: «Skažycie, kali łaska, voś dziela čaho nam zaraz iści na źmieny artykułaŭ Kanstytucyi, dziela čaho my heta robim? Dziela taho, kab ź inšaha boku zajści i pryniać toje rašeńnie, jakoje nami nie pryniata, tak ja zrazumieŭ?»

(Pavodle pratakołu ab pajmiennym hałasavańni, pa pytańniach pryniaćcia Bieł-Čyrvona-Biełaha ściaha i «Pahoni» u jakaści dziaržaŭnych symbalaŭ, Łukašenka — ustrymaŭsia. Hetak ža jon hałasavaŭ i pa naźvie krainy).

Šuškievič stavić pytańnie na hałasavańnie ab uniasieńni papravak u Kanstytucyju — «za» 221 deputat, da patrebnaj ličby 231 nie chapaje 10 hałasoŭ.

Šuškievič iznoŭ prapanoŭvaje hałasavać.

Pierad hetym Paźniak źviarnuŭsia da deputata-veterana Michaiła Žukoŭskaha — taho samaha, jaki kazaŭ pra zahibłych u časie vajny. Voś jak pryhadvaje jon svaje słovy:

«Kažu: «Michaił Dźmitravič, nacyjanalnaja dziaržava vyšej za ŭsialakuju partyjnuju idealohiju. Kali my nia budziem jaje mieć, nia budziem mieć jaje nacyjanalnych symbalaŭ, to my nia budziem mieć ničoha. My staniem ničym. Ja vielmi Vas prašu… Adzin raz u žyćci… Prahałasujcie za Ściah, dziela našaj budučyni. My ž — biełarusy!». Jon byŭ ašałomleny. Ale heta byŭ prystojny čałaviek, i jon skazaŭ: «Dobra. Ja prahałasuju». I prahałasavaŭ».

Vynik — 231 hołas. Roŭna stolki, kolki treba dla stanoŭčaha rašeńnia.

«Pahonia» i Bieł-Čyrvona-Bieły ściah robiacca dziaržaŭnymi symbalami.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0