BIBLIJATEKA
Zbornik zamiest manahrafii
Čieriepica V. Polskoje nacionalnoje dvižienije v Biełoruśsii (pośledniaja trieť ChICh vieka): fakty — sobytija — kommientarii. — Hrodno, 1996. — 142 s.
Źjaŭleńnie na biełaruskim knižnym rynku pracy, jakaja pryśviečanaja polskamu nacyjanalnamu ruchu ŭ Biełarusi, pryciahnuła da siabie ŭvahu. Jaje aŭtar — zahadčyk katedry historyi słavianskich dziaržavaŭ, prafesar Haradzienskaha ŭniversytetu, dosyć papularny siarod studenctva.
U anatacyi kniha paznačanaja jak manahrafija, choć na samoj spravie heta zbornik archiŭnych dakumentaŭ, jakija supravadžajucca kamentarami ŭkładalnika. Na padstavie pradmovy možna śćviardžać, što aŭtar imknuŭsia raskryć charaktar polskaha nacyjanalnaha ruchu ŭ Biełarusi dy kiravaŭsia žadańniem «pokazať vsiu słožnosť prociessa poiska istoričieskoj pravdy... i osoznanijem vieličajšiej roli istoričieskoho fakta kak «upriamoj vieŝi v poznanii diejanij davno minuvšich let» (s.4).
Što ž atrymałasia ŭ vyniku?
Źvierniem spačatku ŭvahu na apublikavanyja dakumenty. Usiaho ŭ zborniku, u adpaviednaści z zahałoŭkami, źmieščana 138 dakumentaŭ. Ź ich 87 z Nacyjanalnaha histaryčnaha archivu ŭ Horadni (u adpaviednaści sa spasyłkami — 129 dakumentaŭ!?).
U pieršym raździele («Polskoje nacionalnoje dvižienije v Biełoruśsii pośle poražienija vosstanija 1863 h.») my možam paznajomicca tolki z 7 tekstami. Usie jany pachodziać z rasiejskich dziaržaŭnych ustanovaŭ i datyčać nia stolki polskaha nacyjanalnaha ruchu, kolki palityki caryzmu ŭ «polskim pytańni». U druhim raździele («Popytki oživlenija polskoho nacionalnoho dvižienija v 1866-1868 h.») źmieščanyja 43 dakumenty. I znoŭ usie jany pachodziać z rasiejskich dziaržaŭnych ustanovaŭ. Charaktarystyka polskaha ruchu ŭ ich dajecca z hledzišča dziaržaŭnaha čynoŭnika. Niekatoryja dakumenty (s. 14, 32) naohuł nie datyčać aznačanaj prablemy. U trecim raździele («Aktivizacija polskoho nacionalnoho dvižienija v Biełorusii v 1870-1871 h.») układalnik apublikavaŭ 25 dakumentaŭ, ź jakich tolki adzin maje «polskaje» pachodžańnie. Jon składajecca z troch praklamacyjaŭ, jakija trapili ŭ ruki palicyi jašče ŭ 1867 hodzie. Niekatoryja dakumenty (s.52, 54, 55) nia majuć nijakaha dačynieńnia da polskaha ruchu ŭ Biełarusi. I ŭ nastupnym raździele («Podjem polskoho obŝiestviennoho dvižienija v Biełoruśsii v 1875-1878 hh.») tolki adzin dakument (z 49-ci) možna acharaktaryzavać jak dakument polskaha ruchu. Astatnija składzienyja rasiejskimi čynoŭnikami. Apošni raździeł («Polskoje nacionalnoje dvižienije v Biełoruśsii v 80-90-yje hody ChICh vieka») źmiaščaje 14 dakumentaŭ. I znoŭ tolki adzin ź ich pachodzić z asiarodkaŭ polskaha ruchu*. 10 dakumentaŭ apošniaha raździełu datyčać tolki prablemy tajnaha navučańnia.
Adnabakovy padbor materyjałaŭ ździŭlaje. Praŭda, układalnik u pradmovie zhadvaje pra hetuju adnabakovaść. Ale čytaču, jaki žadaje atrymać ujaŭleńnie pra polski nacyjanalny ruch u Biełarusi, ad hetaha lahčej nie stanovicca. Lahičnym było b ahavaryć hetuju adnabakovaść u naźvie zbornika i zrabić jaje mienš pretencyjoznaj. Miekravać pra polski nacyjanalny ruch druhoj pałovy ChICh st. tolki na padstavie materyjałaŭ rasiejskich dziaržaŭnych ustanovaŭ, jakija zmahalisia suprać polskaj prysutnaści ŭ biełaruska-litoŭskim krai i ažyćciaŭlali palityku rusifikacyi Biełarusi, — pryblizna toje ž samaje, što vyvučać historyju biełaruskaj kultury 20-30-ch hadoŭ XX st. tolki pa dakumentach polskich represiŭnych orhanaŭ.
Materyjały zbornika naradžajuć pytańnie: što razumieje aŭtar pad histaryčnym faktam, pra vielič jakoha havoryć u pradmovie. Biezumoŭna, my majem prava ličyć histaryčnym faktam kožnuju papieru, napisanuju rasiejskim čynoŭnikam apošniaj treci ChICh st. Adnak ci mahčyma raskryć navukovuju temu z dapamohaj tolki takich krynicaŭ? Bolšaść ajčynnych i zamiežnych daśledčykaŭ užo daŭno pryniali dźviuchstupiennuju klasyfikacyju histaryčnaha fakta. Jašče ŭ 1969 h. maskoŭski historyk Aron Hurevič padkreśliŭ roźnicu pamiž realnaściu minułaha dy faktam jak pradmietam navuki. Apošni, na jahonuju dumku, nia prosta dakument, znojdzieny ŭ archivie, a zasiody vynik peŭnych navukovych aperacyjaŭ. Tolki tady, kali historyk acenić «realnaść minułaha» i ŭklučyć jaje ŭ systemu zakanamiernych suviaziaŭ, narodzicca histaryčny fakt, jaki budzie mieć navukovuju značnaść. Inšy viadomy rasiejski historyk M.Barh vyłučaŭ «fakt historyi» i «navukova-histaryčny fakt», padkreślivajučy značnaść apošniaha. Hetaja klasyfikacyja ŭ značnaj stupieni hruntavałasia na pracach eŭrapiejskich historykaŭ, u pryvatnaści, Ł.Hołdstajna. Anhielski historyk pierakanaŭča davodziŭ, što histaryčny fakt naradžajecca tolki ŭ vyniku navukovaha daśledavańnia.
Prykładam «historyi», jakuju možna napisać, kali ihnaravać adznačanyja pałažeńni metadalohii navuki, źjaŭlajecca teza pra padrychtoŭku polskaha paŭstańnia ŭ druhoj pałovie 60-ch hadoŭ. V.Čarapica na padstavie aficyjnych daniasieńniaŭ śćviardžaje, što «idieja vozmožnosti vosstanija stała zajavlať o svojem suŝiestvovanii diemonstracijami, pienijem rievolucionnych himnov, a takžie častymi nachodkami pri obyskach u pomieŝikov šarfov i čiemarok, nošienijem na hrudi čiernych kriestov i druhich emblematičieskich izobražienij» (s.41). Miž tym dobra viadoma, što ŭ druhoj pałovie 60-ch hadoŭ u hramadztvie Biełarusi, Litvy i Polščy panavali nastroi rasčaravańnia j apatyi. Tolki ŭ daniasieńniach rasiejskich žandaraŭ, jakija imknulisia vysłužycca, mahła prysutničać ideja padrychtoŭki čarhovaha paŭstańnia.
Padkreślivajučy ŭ pradmovie ŭpartaść histaryčnaha fakta, układalnik pretenduje na navukovuju abjektyŭnaść svajoj pracy. Na spravie atrymlivajecca inšaje. Pry znajomstvie sa źmiestam zbornika mižvoli zhadvajucca słovy francuskaha historyka Marka Błoka, jaki śćviardžaŭ, što chłuśnia z dapamohaj histaryčnych faktaŭ — adzin z samych hniusnych vidaŭ chłuśni.
Apublikavanyja materyjały stvarajuć u čytača ŭražańnie, što polski nacyjanalny ruch — heta raspaŭsiudžvańnie čutak, jakija hańbili pravasłaŭnuju vieru i imperatarskuju ŭładu, zasyłka ŭ Biełaruś polskich emihranckich ahientaŭ, zbor hrašovych srodkaŭ siarod nasielnictva, padrychtoŭka čarhovaha paŭstańnia, razmova pa-polsku ŭ publičnym miescy, vychad z kaścioła ŭ čas śviatočnaha nabaženstva ŭ honar carskaj siam'i, našeńnie špilek z polskim arłom i h. d. Niaŭžo heta i jość nacyjanalny ruch? Zdajecca, što ŭkładalnik i sam nie razumieje, pra što idzie havorka. Ni ŭ pradmovie, ni ŭ kamentarach jon navat nie sprabuje rastłumačyć, što razumieje pad «polskim nacionalnym dvižienijem» u dačynieńni da Biełarusi apošniaj treci ChICh st. U naźvie čaćviertaha raździełu ŭkładalnik naohuł užyŭ termin «polskoje obŝiestviennoje dvižienije», i znoŭ ža nie patłumačyŭ, čamu heta zroblena.
Miž tym, jość usie padstavy śćviardžać, što polski nacyjanalny ruch u Biełarusi j Litvie ŭ apošniaj čverci ChICh st. — heta hramadzka-palityčnaja, ekanamičnaja i kulturna-relihijnaja dziejnaść polskaj hramadzkaści, nakiravanaja na baraćbu z antypolskaj palitykaj uradu. Palaki imknulisia zachavać i ŭmacavać daminujučyja pazycyi ŭ ekanomicy kraju, jahonym hramadzka-palityčnym i kulturnym žyćci. Jakraz hetyja nakirunki ich dziejnaści j pavinny być hałoŭnym abjektam uvahi historyka, jaki sprabuje acharaktaryzavać polski nacyjanalny ruch u Biełarusi.
Ale terminalahičnaja ćmianaść i błytanina zbornika nie idzie ni ŭ jakoje paraŭnańnie z uzroŭniem archieahrafičnaj apracoŭki materyjałaŭ. Toje, jak prafesar V.Čarapica publikuje archiŭnyja dakumenty, vyklikaje spačatku ździŭleńnie, a potym abureńnie. Dosyć časta zamiest dakumenta ŭkładalnik drukuje pierakaz niekalkich staronak archiŭnaha tekstu (hladzi s. 5-7, 8-9, 19, 22-23, 24, 25, 30 i h.d.). Skaračeńni nie paznačajucca kupiurami. A ŭ šerahu vypadkaŭ (s. 31 i inš.) apošni abzac «dakumentu» ŭjaŭlaje saboj sfarmulavanuju prafesaram ideju častki archiŭnaha tekstu. Takim čynam, na s. 5-7 układalnik pierakazaŭ 97 staronak tekstu, na s. 36 — 39, na s. 77 — 25, na s. 83 — 40, na s. 96-97 — 64, na s. 115-119 — 175, na s. 119-121 — 155 i inš. Usio heta nie patrabuje kamentaroŭ.
Nieachajna aformleny j spasyłačny materyjał. Abrevijatury nazvaŭ archiŭnych ustanovaŭ patrabujuć udakładnieńnia. Heta datyčyć Rasiejskaha dziaržaŭnaha histaryčnaha archivu (u zborniku —«HIARF»), Nacyjanalnaha histaryčnaha archivu Respubliki Biełaruś ŭ Miensku (u zborniku — «NARB (Miensk)») i ŭ Horadni (u zborniku — «NARB (Horadnia)»).
Možna było b spadziavacca, što aznačanyja niedachopy zbornika buduć chacia b častkova kampensavanyja kamentarami ŭkładalnika. Na žal, hetaha nie adbyłosia. Časta kamentary abo nie datyčać tych dakumentaŭ, paśla jakich jany źmieščanyja (raździeł 1, raździeł 5 (s. 98-109)), abo źjaŭlajucca prostym pierakazam źmiestu nadrukavanych archiŭnych krynicaŭ (raździeł 2).
Niekatoryja tezy kamentaroŭ patrabujuć dadatkovaha tłumačeńnia. Na s. 61 pry charaktarystycy idealohii i praktyčnaj dziejnaści pradstaŭnikoŭ tak zvanaha «varšaŭskaha pazytyvizmu» prafesar śćviardžaje, što jany «propoviedovali otkaz ot nacionalno-osvoboditielnoj boŕby». Heta zusim nia tak. I A.Śvientachoŭski, i H.Siankievič i inšyja ideolahi pazytyvizmu zastavalisia polskimi patryjotami. Jany tolki bolš realistyčna hladzieli na perspektyvy radykalnych formaŭ baraćby. Epocha pazytyvizmu spryjała pašyreńniu polskaj nacyjanalnaj śviadomaści. Nievypadkova jakraz u hety čas (70-80-ja hady XIX st.) faktyčna adnaŭlajecca polski ruch u Biełarusi j Litvie. U druhoj pałovie 70-ch hadoŭ uźnikła Mienskaje hubernskaje sielskahaspadarčaje tavarystva, jakoje vielmi chutka pieratvaryłasia ŭ tavarystva polskich ziemleŭładalnikaŭ. Paźniej byli stvoranyja analahičnyja tavarystvy ŭ Horadni, Viciebsku i Mahilovie. Na žal, pra hetyja arhanizacyi, jakija adyhryvali prykmietnuju rolu ŭ polskim ruchu ŭ Biełarusi, u zborniku niama ni słova.
Charaktaryzujučy polskuju emihracyju apošniaj treci ChICh st., układalnik navat nia zhadvaje pra ŭpłyvovy polski nacyjanalna-demakratyčny ruch, na čale jakoha stajaŭ Raman Dmoŭski.
Pamyłak i niedarečnaściaŭ było b značna mienš, kali b, pačynajučy pracu nad zbornikam, układalnik vykanaŭ padstavovaje patrabavańnie da kožnaha navukovaha daśledavańnia — hruntoŭna paznajomiŭsia z histaryjahrafijaj prablemy. Śpis, nazvany «Karotkaj biblijahrafijaj», śviedčyć pra toje, što prafesar V.Čarapica nia vykarystaŭ nivodnaj histaryčnaj pracy apošniaha dziesiacihodździa, pryśviečanaj polskamu ruchu. Miž tym, nielha vydavać knihu z nazvaj «Polskoje nacionalnoje dvižienije...», nia viedajučy prac Jana Jurkieviča, Julijuša Bardacha, Hienryka Vierašyckaha, Andžeja Sadoŭskaha, Piatra Vandyča i praihnaravaŭšy daśledavańnie Alaksandra Ćvikieviča («Zapadno-ruśsizm». Narysy z historyi hramadzkaj dumki na Biełarusi ŭ ChICh st. i pačatku XX st.»). Ihnaravańnie ŭkładalnikam pracy A.Ćvikieviča nie źjaŭlajecca vypadkovym. U niekatorych śćvierdžańniach prafesara mocna adčuvajecca duch nieŭmiručaha ŭ Biełarusi «zapadno-ruśsizma».
Na s. 4 układalnik adznačyŭ: «V polskom obliċje obŝiestviennoho dvižienija tiech let siehodnia užie značitielno łučšie, čiem rańšie, vidiatsia političieskije ustriemlenija toj otniud́ nie bolšiej časti obŝiestva, kotoraja sformirovałaś pod vlijanijem polskoj i uniatsko-katoličieskoj kultury, no tiem nie mienieje po-priežniemu prietiendujet na rol vyrazitielnicy čajanij nacii». Jak usio heta nahadvaje zajavy Łuki Sałanieviča j jahonych siabroŭ pa čarnasociennych arhanizacyjach pačatku XX st., što ŭvieś biełaruski nacyjanalny ruch — heta tolki «polskaja intriha».
U svaich kamentarach prafesar spraviadliva ŭžyŭ termin «uschodnija kresy» ŭ dvuchkośsi (s.12). Zatoje paniaćcie «Sieviero-Zapadnyj kraj» vykarystoŭvajecca ŭžo biez dvuchkośsia. Jahonaja pravamocnaść u dačynieńni da Biełarusi, vidać, nie vyklikaje sumnieńniaŭ u prafesara.
Viadomy polski daśledčyk Ježy Tapolski pisaŭ, što historyk pavinien adroźnivacca adkrytaściu j razam z tym hłybokim skieptycyzmam, jon nikomu nia moža vieryć na słova. Jahony abaviazak — usio pravieryć i na kožnaj stadyi daśledavańnia imknucca neŭtralizavać svaje pazanavukovyja pohlady. Zdajecca, što prafesar V.Čarapica, rychtujučy da druku zbornik, kiravaŭsia jakraz pazanavukovymi intaresami.
Archieahrafičnaja nieachajnaść pracy (adnabakovy padbor dakumentaŭ, niedakładnaja pieradača tekstu), terminalahičnaja błytanina, niedarečnaści, ćmianaść asobnych abzacaŭ kamentaroŭ, ihnaravańnie sučasnaj biełaruskaj i polskaj histaryjahrafii pa prablemie polskaha ruchu ŭ Biełarusi, spałučeńnie idealohii zachodniaha rusizmu z padkreślenaj pavahaj tolki da dziejačoŭ revalucyjna-demakratyčnaha ruchu i sacyjalistyčnaha nakirunku nie dazvalaje karystacca hetym zbornikam u navukovych daśledavańniach. Zbornik V.Čarapicy słužyć tolki dyskredytacyi biełaruskaj histaryčnaj navuki.
Aleś Smalančuk, Horadnia
*«Polskaje» pachodžańnie hetych dakumentaŭ nie vidavočnaje. Mahčyma, što ich aŭtary pracavali na rasiejskuju palicyju, i źjaŭleńnie «polskich praklamacyjaŭ» i inšych padobnych dakumentaŭ było zvyčanaj palicejskaj pravakacyjaj. Prynamsi, źmiest niekatorych «praklamacyjaŭ» (s. 97-98) vyhladaje jak pravakacyja.
Ź niabytu
Anatol Bieły. Lubić Radzimu — šanavać rodnuju movu, kniha-albom z mastackaha zboru Anatola Biełaha. — Miensk: Vydaviectva klubu «Spadčyna», 1997
Na čorna-biełych repradukcyjach — 151 tvor 38 biełaruskich mastakoŭ. Žyvapis, hrafika, plakat, užytkovaje mastactva. Plon peryjadu ad pačatku 80-ch da siaredziny 90-ch hadoŭ. Svajho kštałtu retraspektyŭny šerah, jaki demanstruje raźvićcio vobrazu biełaruščyny va ŭjaŭleńni viadomych mastakoŭ.
Mahčyma, jość peŭnaja racyja ŭ tym, što pradstaŭlenyja tvory nia majuć specyjalnaha mastactvaznaŭčaha kamentaru i raźmieščanyja ŭ dosyć eklektyčnym paradku. Moža, mienavita tak vyhladaje bolš prosty šlach da taho, kab «sumiesna vyjaŭlenčymi j litaraturnymi srodkami dałučyć da prablemy movy jašče kaho-niebudź ź Biełarusaŭ», jak piša ŭ pradmovie da vydańnia Anatol Bieły.
Ja dumaju, ci moža siońniašni padletak padzialić adčuvańni svaich adnahodkaŭ 1983 hodu, kali jany ŭpieršyniu pabačyli plakat Uładzimiera Krukoŭskaha «U bitvach za volu, u bitvach za dolu»? Na plakacie — zusim nie rachmanaja j nie pamiarkoŭnaja Maci-Biełaruś trymaje mieč, a jejnyja hrudzi abaraniaje kalčuha. Praca była zroblenaja u samy «machrovy» peryjad «raźvitoha sacyjalizmu», ale dahetul chvaluje tym samym, što i ŭ pačatku 80-ch chvalavańniem. Bo taki vobraz zastajecca dla biełarusaŭ niečakanym, bo, pa vialikim rachunku, u dačynieńni da vobrazu Biełarusi ničoha nie źmianiłasia navokał.
Siarod hierojaŭ tvoraŭ u knizie-albomie — histaryčnyja asoby, jakija spryčynilisia da raźvićcia našaje movy, litaratury j filazofskaje dumki, a taksama tyja, chto paspryjaŭ źjaŭleńniu hetych asobaŭ u našym časie ź niabytu niaviedańnia.
Sieviaryn Kviatkoŭski
Miž persami i SSSR
A.Demandt. Das Ende der Weltreiche. Von den Persen bis zur Sowjetunion // Munchen: Beck, 1997.
(Kaniec suśvietnych imperyjaŭ. Ad persaŭ da Savieckaha Sajuzu.)
SSSR apynuŭsia ŭ adnym šerahu z imperyjami persaŭ, rymlanaŭ, frankaŭ, hišpancaŭ, turkaŭ, japoncaŭ i brytancaŭ.
Pieršaje, što kidajecca ŭ vočy — paraŭnańnie 1917-ha j 1991 hodu — dla aŭtara što razvał imperyi Rasiejskaj, što razvał Savieckaj — jakaja maci, takaja j dačka.
Balšaviki zdoleli ŭ 1917-m hodzie ŭtrymać imperyju ŭ amal što starych miežach (zhubili Polšču, Finlandyju, Bałtyku, Biesarabiju — ale nie nadoŭha, i ŭsia ich dalejšaja palityka staviła metaj znoŭ nabyć hetyja terytoryi — u takim kantekście zrazumiełymi stanoviacca i finskaja vajna, i pakt Mołatava-Rybentropa — nie jakija tam-niebudź stratehičnyja zachady da pieraduchileńnia vajny — ale adnaŭleńnie imperyi!), ale prajhrali ŭ 1991-m. I hałoŭnuju rolu ŭ hetaj parazie vykanali nacyjanalnyja (nie rasiejski!) vyzvolnyja ruchi. Paśla pieršaj suśvietnaj vajny jany byli jašče dosyć słabymi, ale za 70 hadoŭ savieckaha panavańnia nabrali moc.
Balšaviki da 30-ch hadoŭ pahulali ŭ nacyjanalnaści, ale potym adumalisia i nia tolki vyniščyli ŭsie nacyjanalnyja elity, ale j departavali samyja «nacyjanalna niebiaśpiečnyja» narody (jak piša spadar Demandt — narody, jakija byli «Pfahl im Fleisch» — jak «čarviaki» žerli imperyju źsiaredziny) — čačencaŭ, inhušoŭ, etc. A nacyjanalnyja kadry zamianili rasiejcami.
Ale ŭ 50-ja hady da ŭłady ŭ tak zvanych nacyjanalnych respublikach pryjšli choć i rusifikavanyja, ale nacyjanalnyja elity. I pačali pravodzić spantannuju palityku, nakiravanuju na nacyjanalnyja intaresy. U niekatorych respublikach heta była navat nie spantannaja, a apantanaja palityka (Litva, Azerbajdžan, Kazachstan). I hetki «padpolny» praces doŭžyŭsia až da siaredziny 80-ch. Nacyjanalnyja ruchi ŭzmacnialisia, nacyjanalnaja śviadomaść rasła, i jaje pieršy vonkavy ŭsplesk adbyŭsia ŭ 1986 hodzie ŭ Kazachstanie, kali Harbačoŭ adčuŭ niebiaśpiečnaść «nacyjanalnych» pracesaŭ i vyrašyŭ zamianić vieršalinu ŭłady ŭ Kazachstanie — kazacha Kunajeva na rasiejca Kołbina. U adkaz jon atrymaŭ pieršy nacyjanalny studencki supraciŭ u Ałma-Acie, jaki pryjšłosia «suciašać» zbrojaj. Z hetaha momantu j pačaŭsia vonkavy raspad (padspudny jšoŭ užo 70 hadoŭ) Savieckaj imperyi. Spačatku advalilisia kavałki na Zachadzie — bo tut — va Ŭschodniaj Eŭropie, bałtyjskich respublikach, Zachodniaj Ukrainie, Małdovie — nacyjanalnyja ruchi byli bolš kansalidavanymi i da taho ž hetyja respubliki SSSR zachapiŭ tolki za časami druhoj suśvietnaj vajny. Adnačasova pačalisia vybuchi na Kaŭkazie — u Armienii, Hruzii, Azerbajdžanie, Ičkieryi, Inhušecii, aŭtar navat kaža pra padabienstva z antykalanijalnym rucham 50-ch hadoŭ u Afrycy.
Pamiž studzieniem 1989 hodu (Estonija) i traŭniem 1990-ha (Turkmienistan) usie respubliki pryniali zakony ab dziaržaŭnych movach i vyklučyli rasiejskija elity z kiraŭnictva, a paśla, pačynajučy z 1-ha sakavika 1990 (Litva) (i dalej: 30-ha sakavika 1990 h. — Estonija, 4-ha traŭnia 1990 h. — Łatvija, 23-ha žniŭnia 1990 h. — Armienija, 14 lipienia 1990 h. —Hruzija... apošni — Kazachstan, 16 śniežnia 1991 h.) abviaścili pra svoj suverenitet — i heta było kancom Savieckaj imperyi.
Z usiaho skazanaha dźvie vysnovy:
1. Savieckaja imperyja raspałasia vysiłkami nacyjanalnych vyzvolnych ruchaŭ. Nie było b ich — SSSR trymaŭsia b i da siońniašniaha dnia.
2. Hetki vynik staŭsia mahčymym tamu, što nacyjanalnyja ruchi nazapasili enerhii i mocy ad 1917 da 80-ch hadoŭ.
Ciažka zrazumieć, čamu aŭtar ni razu nia zhadvaje pra Biełaruś (navat u miescy pra terytoryi, zachoplenyja SSSR u časie druhoj suśvietnaj vajny). Niaŭžo adno žadańnie paviarnuć historyju nazad z boku sučasnaha režymu RB tak paŭpłyvała na hlabalnyja kancepcyi niamieckaha daśledčyka?
Aleś Chacianovič
Knižnaja akcyja «Našaj Nivy»
Siabry Rady BNR i pradstaŭniki biełaruskaj dyjaspary fundavali akcyju «Našaj Nivy» — rassyłku va ŭsie ŭniversytety Biełarusi j asobna na ŭsie filalahičnyja fakultety pa kamplektu knižak, hałoŭnym čynam z seryi Archivu Najnoŭšaje Historyi. Heta takija knihi:
Hart. Z uspaminaŭ pra Sajuz Biełaruskich patryjotaŭ (Hłybokaje, Pastavy. 1945-1947 h.)
Alaksandar Łukašuk. Filistovič. Viartańnie nacyjanalista
Alaksandar Łukašuk. «Za kipučaj čekisckaj rabotaj»: Z žyćcia kataŭ
Da knižnaha kamplektu byŭ dadadzieny list takoha źmiestu:
«Šanoŭnaje spadarstva!
Kniha ŭ chacie — radaść usim. Z najlepšymi pažadańniami dla vykładčykaŭ i studentaŭ prymicie naš pieršy padarunak u Novym hodzie — biełaruskija knihi, vydadzienyja Humanitarnym Fondam «Naša Niva». Niachaj praŭda nacyjanalnaj historyi dapamoža vam u vyprabavańniach novaha hodu. Ščaścia vam i svabody ŭ niezaležnaj Biełarusi!
Z pavahaj
siabry Rady Biełaruskaj Narodnaj Respubliki Janka Žučka (Belhija), Łarysa Urban, Paŭluk Urban (Niamieččyna)
Alaksandar Lavončyk, muzykant, Halina Rudnik, žurnalist, Dźmitry Čajkoŭski, mastak (Niamieččyna)
Biełaruski Humanitarny Fond «Naša Niva» (Biełaruś)»
My spadziajemsia, što hetyja knihi znojduć uvažlivaha j zacikaŭlenaha čytača.
A.Dz.
Kamientary