Vodhuki

Vodhuki

Chrosnym baćkam nia byŭ

U minułym numary “NN” Siarhiej Dubaviec vystupiŭ z ese “Biełarusy – nacyja paetaŭ”. Aŭtar nazyvaje Sajuz piśmieńnikaŭ Biełarusi “siamjoj”, a jaho staršyniaŭ – “chrosnymi baćkami siamji”. Jon detalova padaŭ vobraz pieršaha “chrosnaha baćki” Sajuzu piśmieńnikaŭ Biełarusi Michasia Klimkoviča, zatym, prapuściŭšy Michasia Łyńkova, hetaksama jarka abmalavaŭ Pietrusia Broŭku i Maksima Tanka, a potym, na majo vialikaje ździŭleńnie, skazaŭ, što paśla Maksima Tanka “chrosnym baćkam siamji” staŭ Nił Hilevič. Nu, i abmalavaŭ taksama – u mieru svajoj daśviedčanaści, svajho razumieńnia.

Dyk mušu zajavić: nikoli, nivodnaha dnia Nił Hilevič nia byŭ staršyniom Praŭleńnia Sajuzu piśmieńnikaŭ Biełarusi. U aparacie SP (1980–89 h.) pracavaŭ, ale tolki na druhich rolach, pad kamandziorstvam Maksima Tanka.

Staršyniami Sajuzu piśmieńnikaŭ Biełarusi byli: pieršyja 6 hadoŭ (1932–1938) – Michaś Klimkovič, zatym 10 hadoŭ (1938–1948) – Michaś Łyńkoŭ, zatym 18 hadoŭ (1948–1966) – Piatruś Broŭka, paśla až 24 hady (1966–1990) – Maksim Tank, paśla jaho 8 hadoŭ (1990–1998) – Vasil Zujonak, zatym 3 hady (1998–2001) – Uładzimier Niaklajeŭ, z 2001-ha hodu (užo jak “chrosnaja maci”) – Volha Ipatava.

Tak što – dziakuju Siarhieju Dubaŭcu za vysoki akazany mnie honar, ale ja jaho nie zasłužyŭ. U CK KPB i ŭ hałavu nie mahło pryjści pryznačyć Niła Hileviča “chrosnym baćkam” siamji biełaruskich piśmieńnikaŭ. Tam zanadta dobra viedali, chto ź piśmieńnikaŭ čym žyvie i čym dychaje.

Nił Hilevič

Ad redakcyi. Nił Hilevič z 1980 da 1989 hodu byŭ pieršym sakratarom praŭleńnia SP BSSR.

Dźvie pamyłki

U “NN” ad 3 traŭnia ŭ nekralohu Lilii Davidovič Julija Andrejeva piša ab vykananych aktrysaj rolach i ŭ liku ich nahadvaje vobraz Fedry “ŭ adnajmiennym telespektakli Viktara Hutkoviča”.

Pračytaŭšy hetyja słovy, ja paškadavaŭ niabožčyka Hutkoviča, jakoha ŭ dziacinstvie klikaŭ “dziadzia Saša”. Andrejeva nia viedaje, što režyseram hetaha spektaklu byŭ Viktar Karpiłaŭ. Abodva režysery ŭžo pamierli, ale jość jašče rodnyja, jakim naŭrad ci spadabajecca hetaja “pamyłka”.

Na žal, u hetym ža numary, u prahramie telepieradač, jašče adna pamyłka baluča kranuła mianie. U paniadziełak 6 traŭnia ŭ 14.20 adbyłasia pieradača, pryśviečanaja “pamiaci režysera V.Karpiłoviča”.

Ryhor Karpiłaŭ

Vaźmiecie padručnik

Ach, biednyja biełaruskija litaratary! Łupcujuć ich z usich bakoŭ — i dziaržaŭnyja čynoŭniki, ad jakich zaležyć dalejšy los litaraturnych časopisaŭ, i dalokija ad litaraturnaha žyćcia marhinały. Prafesijnyja krytyki, peŭna, pavymirali, by tyja mamanty. Nie čuvać ichnaha sapraŭdnaha hołasu. Voś i davodzicca čytaču łasavacca “krytykaj” kštałtu artykułu Daniły Žukoŭskaha “Idealohija i svaboda” (“NN”, №14).

Nie źbirajusia dyskutavać sa sp.Žukoŭskim dy surjozna ŭsprymać jahonyja mentarskija parady. Ale robicca prykra, kali tyja, chto vučyć piśmieńnikaŭ, jak i pra što treba pisać, sami błytajuć bob z harocham: zadačy mastackaj litaratury i historyi, ideju tvoru dy idealohiju, litaraturnyja žanry, roli aŭtara i čytača.

Sučasny piśmieńnik nikomu ničoha nie “pavinien” i ničoha nia “musić”. Jość natchnieńnie – piša, jość žadańnie ci patreba – drukuje. Pavinny tolki tyja, chto stvaraje kamercyjnuju litaraturu, bo ich źviazvajuć z vydaŭcami kantraktnyja abaviazki. Heta raniej, u savieckija časy, biełaruskija piśmieńniki byli pavinny pisać toje, što patrabavała kamunistyčnaja ŭłada. Navat adpaviednaja raznaradka temaŭ i vobrazaŭ isnavała. Tut užo varta havaryć pra daminavańnie idealohii. Piśmieńniki jaje nie stvarali, byli adno jejnymi retranślatarami – pravadnikami ŭ žyćcio. Idealohija naviazvałasia źvierchu. Dziela hetaha prydumali admysłovy tvorčy metad – sacrealizm. U peryjad sacrealizmu jakraz i kvitnieŭ epičny žanr. Było napisana bieźlič ramanaŭ i apovieściaŭ pra Lenina i revalucyju, kalektyvizacyju, industryjalizacyju, vajnu i h.d. Siońnia, pavodle słovaŭ Daniły Žukoŭskaha, epika ŭ Biełarusi zaniapała. Inačaj i być nia moža! Tradycyjny raman siabie vyčarpaŭ i pieražyvaje kryzu nia tolki ŭ Biełarusi, ale i va ŭsim śviecie. I nijakaja idealohija, navat nacyjanalnaja, jaho nie reanimuje.

Razvahi aŭtara pra rolu piśmieńnika i čytača naiŭnyja. Nierazumna ŭ mastackim tvory “šukać fakty, kab na ich padstavie rabić vysnovy”, a paśla “vykarystoŭvać zdabytuju… infarmacyju ŭ praktyčnaj dziejnaści”. Mastacki tvor – nie parady dla chatnich haspadyniaŭ ci rybałovaŭ. Dla jaho jakraz charakternyja abahulnieńnie i typizacyja. Nu, a frazu “...iakaja nam karyść ad apisańnia paśladoŭnaści nieviadoma čym narodžanych emocyjaŭ?” kaža nie amatar pryhožaha piśmienstva, a chutčej inžyner-budaŭnik ci handlar. Ludzi čytajuć mastackuju litaraturu nie dziela zadavalnieńnia ŭtylitarnych patrebaŭ, a najpierš dziela atrymańnia estetyčnaje asałody. I barani boh, kab hramadztva ŭsie idei piśmieńnikaŭ (siarod ich niamała varjackich) realizavała na praktycy.

Niama čaho nam taksama idealizavać “tryvałaść i mahutnaść, vysoki ŭzrovień dabrabytu” amerykancaŭ i nachvalvać tamtejšuju fantastyku. U ZŠA litaratura daŭno pieratvaryłasia ŭ biznes. Tam niama ministerstva kultury, jakoje raźmiarkoŭvaje srodki “tvorčym kalektyvam” i litaraturnym časopisam. Roskvit fantastyki adbyŭsia nie dziakujučy niejkaj tryvałaści j histaryčnamu aptymizmu amerykancaŭ. Fastastyka dobra pradajecca. Pavole fantastyčnych tvoraŭ stvarajucca filmy, a aŭtary, režysery i aktory atrymlivajuć šalonyja hanarary.

Sp.Žukoŭski ŭ svaim artykule narakaje: “Mnohija tvory biełaruskaj litaratury apošniaha času intelektualna niščymnyja i prymityŭnyja...” Hučyć vielmi ahulna i biazdokazna. Dyj dalej krytyk nie nazyvaje hetych tvoraŭ, aŭtaraŭ, miescaŭ publikacyi. Zatoje pačynaje razvažać pra specyfiku napisańnia mastackaha tvoru. Choć navošta tut adkryvać Ameryku? Usio raspracavana šče z časoŭ Arystotala i Haracyja. Varta ŭziać surjozny padručnik pa teoryi litaratury, kab razabracca z tymi “vysokimi” i “nizkimi” žanrami, z epikaj i lirykaj, temaj i idejaj mastackaha tvoru. A ŭžo paśla rabić niejkija vysnovy i davać parady.

Jury Humianiuk, Horadnia

Pra Hrynkieviča biez pamyłak

U numary ad 22 sakavika pračytała artykuł Edvarda Ludoviča “Naš pieršy psychaanalityk” pra Stanisłava Hrynkieviča. Zrabiłasia kryŭdna z-za šmatlikich bijahrafičnych pamyłak, jakija zrabiŭ aŭtar. Bo kali niechta choć raz napiša z pamyłkami – paśla vypraŭlać ich vielmi ciažka. A nie chaciełasia b kryŭdzić takoha vialikaha čałavieka, jak psychijatar Stanisłaŭ Hrynkievič. Kali chto choča, moža stvarać mity. Ale dziela histaryčnaj praŭdy pra Stanisłava Hrynkieviča vyrašyła adhuknucca na publikacyju ŭ “NN”, kab davieści da viedama čytačoŭ sapraŭdnyja fakty z žyćcia doktara. Raniej pra jaho pisała ja ŭ biełastockaj “Nivie” (“Viartańnie da svaich Stanisłava Hrynkieviča” – №19 (7 traŭnia 2000 h.), 20 (14 traŭnia), 21 (21 traŭnia) i ŭ “Czasopisie” (“Wybitny lekarz i Białorusin” – 2002, №2). Maje artykuły paŭstali na asnovie archiŭnych pošukaŭ i razmovaŭ ź dziećmi Stanisłava Hrynkieviča Vitaŭtam i Hannaj, a taksama ź ichnaj svajačkaj Rehinaj Okruj.

Kali redakcyja daść viery maim papraŭkam, mo pierastanuć źjaŭlacca ŭ publikacyjach pra Stanisłava Hrynkieviča niedarečnaści. Pa-pieršaje, sapraŭdy na jahonaje ŭzhadavańnie vialiki ŭpłyŭ mieŭ ksiondz Francišak Hrynkievič, jahony na 18 hadoŭ starejšy brat, a nia dziadźka, jak piša E.Ludovič. Ci chacieŭ być Stanisłaŭ ksiandzom? Viadoma, što jon pastupiŭ na medyčny fakultet adnoŭlenaha Vilenskaha ŭniversytetu, skarystaŭšysia “veteranskimi” lhotami, jak udzielnik polska-savieckaj vajny 1920 h. Vyvučajučy medycynu, Hrynkievič zrazumieŭ, što jamu bolš adpaviadaje tealahičny fakultet. Adnak z medyčnaha nielha było adrazu tudy pierajści. Tamu śpiarša jon pieravioŭsia na humanitarny fakultet, a paśla ŭžo na tealahičny. Adnak nia vytrymaŭ palanizacyi, jakaja tam panavała, i viarnuŭsia da medycyny.

Paśla jon, razam z adnakurśnicaj Janinaj z Suvałkaŭ, vyjechaŭ u Poznań. Tam jany j pažanilisia, mahčyma, u 1927 h. Medyčny fakultet Poznanskaha ŭniversytetu Hrynkievič skončyŭ 15 sakavika 1929 h., atrymaŭšy dyplom doktara “ŭsich lekarskich navuk”, a nie psychijatryi i neŭralohii, jak piša E.Ludovič. Praŭda, jašče studentam (ad 16 traŭnia 1927 h.) Hrynkievič pačaŭ pracavać u neŭralahična-psychijatryčnaj klinicy Poznanskaha ŭniversytetu. Śpiarša byŭ asystentam, paśla – staršym asystentam. U 1933 h. čatyry miesiacy byŭ na stažyroŭcy ŭ Miunchienie, dzie praktykavaŭsia ŭ halinie histapatalohii. Paśla viartańnia zasnavaŭ u klinicy histapatalahičnuju labaratoryju. U 1934 h. Hrynkievičy pierajechali ŭ Charošču, što pad Biełastokam. Stanisłaŭ uznačaliŭ labaratoryju i špitalny adździeł u tamtejšaj psychijatryčnaj bolnicy. U tyja hady jon napisaŭ šmat navukovych artykułaŭ, jakija publikavalisia ŭ medyčnych časopisach, polskich i zamiežnych. Aktyŭna ŭdzielničaŭ u źjezdach psychijatraŭ. U 1937 h. byŭ pryznany najlepšym maładym psychijatram u Polščy. Tady ž jon kupiŭ pad Vilniaj u Jerazalimcy 17 hiektaraŭ ziamli ź viaskovym domam i da 1939 h. razbudavaŭ tam haspadarku. Ale žyŭ i nadalej u Charoščy, pryjaždžajučy ź siamjoj u Jerazalimku tolki na vakacyi. A haspadarcy davali rady svajaki z Novaha Dvara –siamja Jana Točki i Jan Zamana. Z apošnich vakacyjaŭ u 1939 h. Hrynkievičy ŭ Charošču ŭžo nie viarnulisia... Jak skłaŭsia ichny los u 1939–1941 h., raju pačytać u zhadanych vyšej artykułach. Stanisłaŭ pracavaŭ u litoŭskaj klinicy ŭ Vilni, vykładaŭ hihijenu ŭ Vilenskaj biełaruskaj himnazii i psychijatryju ŭ Medyčnym instytucie ŭ Novaj Vialejcy. U Vilenskaj biełaruskaj himnazii vučylisia i jahonyja dzieci.

Nakolki mnie viadoma, Stanisłaŭ Hrynkievič nie ŭvachodziŭ tady ŭ Biełaruski nacyjanalny kamitet, choć jaho tudy zaprašali. Jon uznačalvaŭ Biełaruskaje navukovaje tavarystva.

I, narešcie, nakont śmierci Hrynkieviča. Mo jaho i rasstralali, ale śviedka, jaki viarnuŭsia ŭ Polšču paśla lahieraŭ i adšukaŭ siamju Hrynkievičaŭ, kazaŭ, što ichny baćka pamior na etapie, zachvareŭšy na dyzenteryju. Dakumenty z archivaŭ KHB mahli b prajaśnić hetuju spravu. Pavodle infarmacyi Čyrvonaha kryža, Hrynkievič pamior 25 lipienia 1945 h. u lahiery na terytoryi SSSR. Tak što ŭ 1957 h. siamja Hrynkievičaŭ užo viedała, što Stanisłava niama siarod žyvych.

Tvorčaść Stanisłava Hrynkieviča možna padzialić na prafesijnuju medyčnuju dy navukova-papularnuju, publicystyčnuju i litaraturnuju. Jon pisaŭ pa-biełarusku ŭ “Krynicu”, “Kałośsie”, “Chryścijanskuju dumku”, “Zaranku” i inšyja časopisy. U daśledavańniach litaratury Zachodniaj Biełarusi proźvišča Hrynkieviča nia zhadvajecca. Miž tym, knižki “Carkwa. Pomsta. Wiaźnica” (1928) dy “Arlanio” (1927), a taksama publikavanyja ŭ časopisach apaviadańni śviedčać, što z-pad jahonaha piara vychodziła aryhinalnaja biełaruskaja proza. A jahonaja brašura “Aśvieta” – heta kniha nie pra “ŭcisk biełaruskich škołaŭ na kresach u 20–30-ja”, jak piša E.Ludovič, a pra pazaškolnyja formy biełaruskaj aśvietnaj pracy (narodny ŭniversytet, kursy dla darosłych, biblijateki, narodny teatar, chor i h.d.).

Alena Hłahoŭskaja

Adkaz Alenie Hłahoŭskaj

Daśledčyca Hielena Hłahoŭskaja, jakaja žyvie ŭ Hdańsku, maje zaŭsiody śviežy pohlad, nia ścisnuty idealahičnymi ramkami. Takoha pohladu brakuje ŭ postsavieckaj biełaruskaj histaryjahrafii. Ale jejnyja zaŭvahi da artykułu pra Stanisłava Hrynkieviča čamuści nahadali mnie saviecki čas. Tak krytykavali ŭ 60—70-ja “falsyfikataraŭ” biełaruskaj savieckaj historyi.

Niaŭžo možna nazvać “stvareńniem mitaŭ” Hrynkievičaŭ dyplom doktara psychijatryi, zhadany ŭ maim artykule, jakoha toj nasamreč nia mieŭ? Jon ža byŭ psychijatram. Abo toje, što Hrynkievič nia byŭ u Biełaruskim nacyjanalnym kamitecie ŭ Vilni padčas niamieckaj akupacyi? Jakoje heta ŭvohule maje značeńnie?

Mity — heta kali historyja falsyfikujecca, skažajecca sens padziejaŭ. Asoba ž Hrynkieviča ad majho artykułu nikolki nie pamienšała. Tut, chutčej, prykryja pamyłki, a nia “mity”.

Dziŭna, jak biełarusy lubiać tapić adno adnaho. Kožny maje prava na pamyłki.

Pa vialikim rachunku, knihi, što vypuskajucca ŭ Biełastoku, taksama daŭno varta dobra pakrytykavać za niedaskanałuju karekturu, dalokuju ad ideału redakturu i h.d. Ale recenzii na ich prychilnyja, bo “tyja knihi na karyść Biełaruščyny”. Navošta tapić adno adnaho ŭ nieistotnym?

Edvard Ludovič

udakładnieńnie

U “NN” №17 na staroncy 7 zamiest “Pamiać Ružy” nikoli nia budzie źniataja” treba čytać “Pieśnia Ružy” stałasia apošnim jahonym filmam”.