Mova jadnaje, niby relihija

Mova jadnaje, niby relihija

U svoj čas “Naša Niva” vystupiła ź idejaj akcyi “Dzień biez čužoha słova”. Tavarystva biełaruskaj movy padchapiła zadumu praź niekalki hod, kab pravieści miesiačnik “Razmaŭlajem pa-biełarusku”. Partyi drabniejuć, TBM razhortvajecca. Napiaredadni IV Kanhresu Asamblei niaŭradavych arhanizacyj — hutarka z namieśnikam staršyni Tavarystva biełaruskaj movy imia Franciška Skaryny Siarhiejem Kručkovym.

“NN”: Pry kancy žniŭnia TBM abvieściŭ miesiačnik biełaruskaj movy. Ci možna padvieści niejkija vyniki hetaj akcyi, zrabić vysnovy?

Siarhiej Kručkoŭ: Ja nia nadta jaho padtrymlivaŭ, bo nadta ž heta pa-saviecku — abviaščać roznyja miesiačniki. Ale reakcyja ludziej, ŚMI była vielmi dobraj. Navat usie rasiejskamoŭnyja FM-stancyi, u tym liku i “Russkoje radio”, pieradavali, što raspačaŭsia miesiačnik biełaruskaj movy.

Ciapier sytuacyja nie takaja, jak u pačatku 1990-ch, — adnymi zakonami ci pastanovami nie prymusiš ludziej pierajści na rodnuju movu, treba źmianiać moŭnuju zvyčku. Dziela hetaha treba zrabić movu pryciahalnaj va ŭsich adnosinach. Važnaj i dla karjery, i dla viedaŭ. Dziela hetaha patrebna dziaržaŭnaja palityka.

Ale ŭsio pačynajecca sa źmienaŭ staŭleńnia da movy. I hałoŭny vynik miesiačnika — my ŭbačyli, što ŭ ludziej narmalnaje staŭleńnie da Biełaruščyny. Jano nie takoje, jak u 1995-m albo ŭ 1996-m, kali była histeryja.

“NN”: Ci planuje TBM nadalej ładzić hetkija akcyi?

S.K.: Dziela taho kab štości raźvivałasia, treba ŭvieś čas prydumlać niešta novaje. Naprykład, zładzić miesiačnik dobraha biełaruskaha słova na hramadzkim transparcie.

“NN”: TBM imkniecca kantaktavać ź dziaržaŭnymi orhanami. Jak by Vy acanili plon ad hetych kantaktaŭ? Ci razumiejuć čynoŭniki patrebu ŭ rodnym słovie?

S.K.: Vierchavina čynavienstva nadta palityzuje hetaje pytańnie. Dumajuć, byccam usio, što pa-biełarusku, — suprać uładaŭ. A zvyčajny biełaruski čynoŭnik narmalna stavicca da movy.

Siońnia 95—97% listoŭ, jakija prychodziać u TBM z orhanaŭ ułady, napisanyja pa-biełarusku. Kali raniej u ich “nie było pryładaŭ, kab drukavać pa-biełarusku”, na kamputarach nia byŭ instalavany biełaruski šryft, dyk ciapier vidać, što jany hetuju prablemu vyrašyli. A raniej my pačynali z taho, što rasiejskamoŭnyja listy prosta viartali j pisali: “Prabačcie, ale my nie razumiejem pa-rasiejsku, adkažycie nam na movie zapytu”.

“NN”: Chto siońnia prychodzić u TBM?

S.K.: I nastaŭniki, i piśmieńniki, i moładź, jakaja bačyć svajo budučaje ŭ navucy, — tyja, chto niečym kankretna pačaŭ zajmacca. Prychodziać, viadoma, i z “Maładoha frontu”, i ź inšych arhanizacyjaŭ. Ale siabie jany tut nie znachodziać u tym planie, što my nia ładzim radykalnych akcyjaŭ, mitynhaŭ, šeściaŭ i h.d. My aryjentujemsia na tych, chto ŭžo abraŭ svoj šlach i viedaje, čaho choča ad žyćcia. Ruch staŭ mienš chaatyčnym, bolš metanakiravanym.

“NN”: Jakija adnosiny ŭ Tavarystva z palityčnymi siłami Biełarusi?

S.K.: Roznyja. Ale majem kantakty, jak ni dziŭna, i ź liberał-demakratami, i z kamunistami, i z KCHP-BNF, i z BNF “Adradžeńnie”, i z sacyjał-demakratami. U mienšaj stupieni z AHP. My chacieli b, kab mova jadnała, a nie raźjadnoŭvała. Tak u Polščy ŭ svoj čas nacyjanalnyja siły abjadnała relihija.

“NN”: Ci mahło b TBM u budučyni stać niejkaj kansalidacyjnaj siłaj u hramadztvie, mahčyma, palityčnaj siłaj, kali taho zapatrabuje čas?

S.K.: Tut možna šmat fantazijavać. U mianie vyklikajuć ščyraje zachapleńnie niekatoryja momanty pracy polskaj “Salidarnaści”. Toje, jak intelihencyja zmahła skarystać “Salidarnaść”, a “Salidarnaść” skarystała intelihencyju. Apošniaja, niahledziačy na toje što Valensa byŭ małapiśmienny čałaviek (jahonaja polskaja mova jašče horšaja, čym Łukašenkava biełaruskaja), pajšła ŭ “Salidarnaść”. Raspracoŭvalisia zakonaprajekty, kancepcyi, reforma nacyjanalnaj škoły. Chaciełasia b skarystać takija prykłady. A kali heta zmoža kansalidavać partyi i ruchi, my budziem tolki radyja, budziem heta vitać. Choć na siońnia my nia možam pretendavać na taki šyroki ruch, jakim była “Salidarnaść”, bo ciapier inšaje žyćcio, inšaja infarmacyjnaja prastora. Užo niemahčyma kansalidavać absalutna ŭsich.

“NN”: Ci mohuć z TBM vyjści novyja palityčnyja lidery, jakich siońnia nie chapaje?

S.K.: Lideraŭ chapaje. I ŭ TBM, i ŭ inšych niepalityčnych i palityčnych arhanizacyjach. Inšaja sprava, što ŭ Biełarusi infarmacyjnaja prastora tak uładkavanaja, što hetych ludziej nia bačna. Luby ź ich siońnia budzie vyhladać vielmi šerym u paraŭnańni z Łukašenkam. Jany znachodziacca ŭ roznych “vahavych katehoryjach”. U inšaj infarmacyjnaj sytuacyi jany skłali b jamu vydatnuju kankurencyju.

“NN”: I mienavita dziela źmianieńnia taje sytuacyi TBM raspačało vydavać jašče adnu hazetu?

S.K.: Prajekt hazety “Novy čas” zasnavany daŭno. Pačałosia z narakańniaŭ na hazetu “Naša słova”. I respublikanskaja rada TBM vyrašyła rabić paralelna dva ŭzajemadapaŭnialnyja vydańni. “Novy čas” raźličany na inšuju katehoryju čytačoŭ, čym “Naša słova”. Jon u bolšaj stupieni skiravany na biełaruskaje nastaŭnictva. My zrabili ŭžo dva pieršyja numary. Pakul hazeta vychodzić nieperyjadyčna i kupić jaje možna ŭ hramadzkich raspaŭsiudnikaŭ.

Hutaryŭ Siarhiej Jorš

Siarhiej Kručkoŭ naradziŭsia ŭ Miensku. Jamu 35 hadoŭ. Skončyŭ Politechničnuju akademiju pa specyjalnaści inžyner-budaŭnik. U TBM pryjšoŭ ź biznesu. Pracuje kiraŭnikom spraŭ Tavarystva, a ŭ 2001 h. byŭ abrany namieśnikam staršyni. Raspaviadaje, što, kali pryjšoŭ u TBM, śviatło hareła tolki ŭ adnym pakoi ofisu — astatnija byli adłučanyja za niaŭpłatu. Tady jon i prapanavaŭ svaje pasłuhi, kab vyrašać hetyja i inšyja haspadarčyja prablemy. Viedaŭ, što ŭ jaho atrymajecca. Z taho času śviatła bolš nie adklučali.