Murmanski biełarus: «Kab pačać havaryć pa-biełarusku, dastatkova žadańnia»
Aleś Karniejeŭ pracuje pradaŭcom u kramie Symbal.baj. Hutaryć z klijentami pra biełaruskuju kulturu i historyju, raić słuchać biełaruskuju muzyku. Zdarajecca, u kramu zachodziać ludzi i kažuć: «Ničieho, čto ja po-russki? Ja biełorusskij tolko v škole učił». «A ja movu naohuł nie vučyŭ, bo 20 hadoŭ pražyŭ u Murmansku», — adkazvaje Aleś.
Jak tak atrymałasia, što chłopiec z-za Palarnaha kruha palubiŭ biełaruskuju movu, čamu siabry nazyvajuć jaho «balkon» i čamu, kali jon trymaŭ u rukach bieł-čyrvona-bieły ściah, naviednik kramy ledź nie płakaŭ, — adkazy ŭ razmovie z Alesiem.
Baćki Alesia — biełarusy. Kali chłopčyku tolki spoŭniłasia dva hadki, baćka-marak znajšoŭ rabotu na rybałoŭnym fłocie ŭ dalokim Murmansku. I maleńkaha Alesia zabrali ad babuli ź vioski Zahalle, što na Lubanščynie, u horad, dzie paŭhoda noč.
«Maje pieršyja ŭspaminy dziacinstva adtul. Syry horad, palarnyja nočy, słota. Kožnaje leta ja jeździŭ na vakacyi da babuli ŭ Zahalle, i hety čas byŭ samym ščaślivym. Kali ŭ Murmansku ŭ mai išoŭ ci to doždž, ci to śnieh, i było +7 hradusaŭ ciapła, ja dumaŭ pra toje, što ŭ hety čas u vioscy my łavili chruščoŭ dy kačalisia ŭ travie».
Kali Aleś skončyŭ škołu i pastupiŭ va ŭniviersitet, tam ža, u Murmansku, tuha pa Biełarusi tolki rasła.
«Ja viedaju, što takoje sapraŭdnaja nastalhija. Ja razumieŭ, što maje karani tam, što tam vytoki ŭsiaho. Ja tutejšy ŭ Zahalli, a nie ŭ Murmansku. Heta byŭ niedzie 2006 hod, ja šukaŭ u internecie ŭsiu mahčymaju infarmacyju pra Biełaruś. Mnie było cikava, čym žyvie hetaja kraina. Kropku va ŭśviedamleńni taho, što moj dom u Biełarusi, pastaviŭ syn maminaj kalehi. Jon mnie pieradaŭ dyski ź biełaruskaj muzykaj: «NRM», «Troica», fołk. Hetaja muzyka pierakuliła moj suśviet. Kali ž mnie skazali, što toj chłopiec źjechaŭ u Biełaruś, ja, tolki dačakaŭšysia atrymańnia dypłoma, kupiŭ kvitki da Minska i praz dva dni stajaŭ na vakzale».
Aleś pryjechaŭ u Słucki rajon, prapisaŭsia — i pačałosia novaje žyćcio, pa-biełarusku.
«U mianie byŭ ramantyzavany vobraz Biełarusi. Ja dumaŭ, što pryjedu i raspraŭlu kryły. Zrešty, tak i vyjšła. U Murmansku ŭ mianie faktyčna nie było siabroŭ, ja byŭ u sacyjalnym vakuumie, nie było z kim raździalić zachapleńnie biełaruščynaj. A tut litaralna za niekalki tydniaŭ u mianie źjavilisia siabry, stasunki ź jakimi ja padtrymlivaju i siońnia».
Pryjechaŭ u Biełaruś i staŭ palavać na nacyjanalnyja rečy
U 2007 hodzie znajści niešta ź biełaruskaj simvolikaj było prablematyčna.
«Ja chacieŭ mieć choć jaki značok z «Pahoniaj», šukaŭ, dzie možna nabyć. Mnie paraili źviarnucca va ŭpravu BNF. Jaki ja byŭ tady ščaślivy, što nabyŭ cišotku z «Pahoniaj»!»
U novaj cišotcy Aleś uładkavaŭsia pradavać kampjutary.
«Paśla pierajezdu ŭ Biełaruś ja dumaŭ, dzie chaču pracavać, čym chaču zajmacca. Sprabavaŭ navat pracavać jurystam u kałhasie. A paśla znajšoŭ pracu ŭ kampjutarnaj kramie. I tak skłaŭsia los, što zahadčyca hetaj kramy akazałasia mamaj zahadčycy kramy Symbal.baj. Papracavaŭ ja ŭ Słucku, a potym u niejki momant mnie stała niejak nudna. Hod tamu i pierabraŭsia ŭ Minsk. Ciapier ja mahu pra siabie skazać, što ja ščaślivy čałaviek, bo sapraŭdy zajmajusia tym, što lublu».
Murmanski chłopiec, kali staŭ pradaŭcom u Symbali, dumaŭ, što ŭ hetuju kramu pa rečy z nacyjanalnym kałarytam buduć prychodzić tolki… zmahary.
«Ale tut ja ŭpieršyniu daviedaŭsia, što byvajuć biełaruskamoŭnyja dzieci. Časam prychodziać siemjami, z maleńkimi dzietkami, jakija razmaŭlajuć pa-biełarusku i prosiać mam nabyć im biełaruskija kazki».
Ekskursavody pryvodziać u kramu zamiežnikaŭ.
«Zaŭsiody zadavolena ŭśmichajusia, kali razumieju, što pierakładčyk kaža svajoj hrupie, što voś tut pradajucca sapraŭdnyja biełaruskija suvieniry».
A litaralna paru tydniaŭ tamu praz Alesia naviednik zapłakaŭ.
«U kramu zajšła davoli stałaja para. A ja ŭ hety momant trymaŭ bieł-čyrvona-bieły ściah, sprabavaŭ jaho pryhoža skłaści. Mužčyna ŭbačyŭ heta, źnieruchomieŭ, vočy stali vilhotnymi. Jon skazaŭ tolki adnu frazu: «Jak daŭno ja nie bačyŭ hety ściah».
Čamu Alesia nazyvajuć «balkon»?
«Na biełaruskaj movie ja pačaŭ havaryć amal adrazu, jak pierajechaŭ u Biełaruś. Kali pryjazdžaŭ na vakacyi ŭ viosku, čuŭ biełaruskuju movu, razumieŭ jaje fanietyčnyja asablivaści. Pamiataju, jak naš z bratam viaskovy siabra pytaŭsia ŭ jaho: «Lojoionia, a ty pryjeiejedzieš na nastupny hod? A žvačku pryviaziejeieš? A mnie dasiii?». Hetaja mova takaja raśpieŭnaja!».
Čytać i pisać pa-biełarusku Aleś navučyŭsia sam. Čytać — pa biełaruskich kazkach.
«Hieroi biełaruskich kazak vielmi adroźnivalisia ad piersanažaŭ rasijskich łubočnych kazak. Kali heta byli vołaty, to sapraŭdnyja, z vyšyvankaj. Kali cmok, to siaredniaviečny, a nie rasfarbavany Źmiej Harynyč».
Kali pryjechaŭ u Biełaruś, daviedaŭsia, što, akazvajecca, isnuje narkamaŭka i taraškievica.
«Ja dla siabie vyrašyŭ, što taraškievica ŭsio ž bolš biełaruskaja. Mnie vielmi padabajecca hetaja miakkaść, praź jakuju ja i atrymaŭ mianušku».
Adnojčy Aleś, raspaviadajučy pra štości ŭ kramie, skazaŭ «balkon». Jaho vypravili, paviedamiŭšy, što niama «balkona», a jość «haŭbiec».
«Nu i stali padkołvać: «balkon», «balkon». A ja znajšoŭ słoŭnik, jaki vydavała kaliści «Naša Niva», i tam było hetaje słova! Ja mieŭ racyju, a padkołvajuć da hetaha».
U kramu, kaža Aleś, časta prychodziać ludzi, jakija vybačajucca za toje, što nie viedajuć biełaruskaj movy — vučyli tolki ŭ škole.
«A ja nie vučyŭ zusim. I ja ŭpeŭnieny, što, kab pačać havaryć pa-biełarusku, dastatkova adnaho žadańnia. I bolš biełaruskamoŭnych ludziej u svaim asiarodku».
Kamientary