Naščadki čaraŭnika: jak žyvie biełaruskaja vioska, dzie ŭ XVII stahodździ adbyŭsia adzin z apošnich viadźmarskich pracesaŭ
Viaskoŭcy vyrašyli nazaŭždy pazbavicca ad hadkaha susieda, ale ŭ apošni momant adumalisia. Historyju znajšoŭ u archivach Andrej Skurko i jon ža znajšoŭ žančynu, jakaja, vielmi imavierna, pachodzić ad taho viedźmaka.
357 hadoŭ nazad, listapadaŭskim dniom 1661 hoda, u majontak Kaścianievičy Ašmianskaha pavieta pryjechaŭ hienierał. Hienierałami ŭ Rečy Paspalitaj nazyvali nie vajskovych čynoŭ ź vialikimi zorkami. «Hienierał», abo «jenierał» — heta łacinski adpaviednik słova «vozny», a skazaŭšy pa-sučasnamu — śledčy, detektyŭ.
Sa słovaŭ «jenierała pavieta Ašmianskaha» Samuela Hasieŭskaha hetaja historyja i trapiła ŭ knihu Ašmianskaha hrodskaha suda, jakaja zachoŭvajecca ŭ Nacyjanalnym histaryčnym archivie Biełarusi.
Pa śledčaha ažno ŭ Ašmiany pasłaŭ haspadar Kaścianievič, jahamość sudździa brasłaŭski Uładzisłaŭ Uniachoŭski. 15 listapada, paśla zaviaršeńnia ciažkich rabot na ziamli, musiła vyrašycca sprava, jakaja, vidać, doŭha śpieła ŭ navakolli.
Sabraŭšy ŭ dvor usich paddanych, susiedziaŭ i čužych ludziej, pan Uniachoŭski zahadaŭ aryštavać i pastavić «pierad zboram mužoŭ» Jakuba Bednara, sielanina ź vioski Łocievičy, «u čaraŭnictvie ad roznych ludziej abvinavačanaha». Heta byli nie žarty: u Rečy Paspalitaj XVII stahodździa viedźmakoŭ jašče palili žyŭcom.
Toj sud, choć na im i byŭ pradstaŭnik ułady, mieŭ vyhlad spakonviečnaj «kapy» — zvyčajovaha sudzilišča, na jakim z pahanskich časoŭ vyrašała padobnyja spravy viaskovaja hramada.
Vypadak, adnak, byŭ nietypovy dla tahačasnaj jurydyčnaj praktyki. Knihi Ašmianskaha hrodskaha suda za 1661 hod zapoŭnienyja ŭsio bolš pieralikami majontkaŭ, razrabavanych «niepryjacielem maskvicinam», dy skarhami na svavolstvy husarskich i tatarskich charuhvaŭ Rečy Paspalitaj, ad jakich nasielnictva ciarpieła mała mienš, — užo siem hod išła «Nieviadomaja vajna» miž Rečču Paspalitaj i Rasijskaj dziaržavaj.
Zajeŭsia z učastkovym
Hałoŭnym śviedkam suprać «čaraŭnika» Jakuba Bednara byŭ jaho adnaviaskoviec Jurka Šehień, łocievicki łaŭnik. Takuju pasadu — nakštałt ciapierašnajaha ŭčastkovaha — u vioskach VKŁ uviali zhodna z «Ustavaj na vałoki». Łaŭniki razhladali drobnyja viaskovyja sprečki, sačyli za paradkam u vioscy, vykonvali milicejskija funkcyi. Pry takoj pasadzie ŭsim dobry nie budzieš: miž Jakubam i Jurkam jaŭna byŭ stary kanflikt. Jurka cytavaŭ pierad sudom Jakubavy «pachvałki» — praklony na svoj adras: kab tabie dzieci paŭmirali i bydła pazdychała.
Heta ciapier za takoje jašče padumajuć, ci davać štrafu. A trysta hod tamu ludzi vieryli, što słova viedźmaka maje siłu i jaho praklony mohuć zbyvacca. Zastavałasia davieści, što Bednar — viadźmak.
Mikita i załamanaje žyta
Vidavočna, Jakub byŭ čałaviekam nie vielmi zyčlivym, raz suprać jaho ŭźniałasia cełaja vioska.
Praklinaŭ i svaryŭsia nie z adnym učastkovym. Ziamianin Chalimon Lotka, jaki nastupnym pramaŭlaŭ na sudzie, bačyŭ, jak Jakub Bednar jechaŭ kaniom praz paletki svajho adnaviaskoŭca Mikity Zacharynaha. A nazaŭtra haspadar znajšoŭ u tym miescy załamanaje žyta.
Załom ličyŭsia tradycyjnym viadźmarskim pryjomam: Jurka Mardasionak ź vioski Miničy dadaŭ, što «Mikita, jakomu było załamanaje žyta, adšukaŭšy značeńnie hetaha załomu, zrazumieŭ: Jakub zrabiŭ heta, kab Mikita paŭtara dnia błukaŭ pa bałotach i lasach biez pamiaci, a paśla ŭ chutkim časie pamior».
Praŭda, załom, vidać, nie spracavaŭ: Mikita Zacharyn na momant suda byŭ žyvy i zdarovy, jon zhadvajecca siarod prysutnych na sudzie. I sam, darečy, ni słova pra tyja załomy nie kaža. Maŭčali i inšyja łocieŭcy.
«Učastkovy» Šehień byŭ u rospačy: sprava pačała sypacca. Adnaviaskoŭcy Harasim Lichačonak, Mikita Zacharyn, Fiodar Karnievič, Cimoška Siviec, jakija pra ŭsie Jakubavy «čary» viedali i raniej abiacali zaśviedčyć zakonnym paradkam, «maŭčali, nieviadoma ź jakoj pryčyny».
Vidać, paaburaŭšysia mižsobku złym na jazyk susiedam, jany ŭsio ž vyrašyli nie dachodzić da hrachu i nie addavać čałavieka na śmierć.
Takim čynam, kanstatavaŭ Hasieŭski, sud zmoh davieści tolki fakt, što Jakub abražaŭ susiedziaŭ: «roznymi časami roznyja kazaŭ pachvałki». Za heta pan Uniachoŭski pryznaŭ Bednara «ad śmierci volnym», addaŭšy «na słova» žycharam Łocievič. Tyja, chto jašče niadaŭna byŭ hatovy pazbavicca niepryjemnaha susieda nazaŭždy, ciapier uziali jaho na paruki. Haspadary Harasim Lichačonak, Chviedar Karnievič, Mikita Zacharyn, Aŭsiej Daniłovič, Jan Piłat, Davyd Kandrataŭ i Symon Žyžła paručylisia za susieda: «abiacali, što ad taho času ničoha tamu padobnaha… rabić nie budzie».
Žyžła i Piłat
Dakumient pra niezvyčajny sud cikavy i tym, što ŭ im stolki imionaŭ tahačasnych sialan. Heta daje mahčymaść pravieryć, ci žyvuć jašče ich naščadki ŭ Łocievičach i ci zachavałasia tam pamiać pra hučnuju, biezumoŭna, dla ŭsiaho navakolla spravu.
Łocievičy siońnia — vialikaja vioska. Choć chapaje tut pustych chat, a mietałaprofilny płot u rost čałavieka paznačaje budynki, vykuplenyja dačnikami.
Vioska katalickaja: tut jašče zachoŭvajecca tradycyja stavić na padvorkach kryžy. Miescami i padvorkaŭ niama ŭžo, a kryžy stajać… Pieršy draŭlany kaścioł u Kaścianievičach zbudavali praz hod paśla suda nad Jakubam.
Fantastyka, ale praz usie vojny, pošaści i pierasialeńni da XXI stahodździa tut zachavalisia dva proźviščy sa śpisu 350-hadovaj daŭniny. «Žyžła byŭ tut, niadaŭna pamior. Dačka jaho ŭ horadzie žyvie. A Piłaty — jość siamja, maładyja, na fiermie pracujuć», — raskazaŭ sustrety łocieviec. Zaśpieć naščadkaŭ Jana Piłata doma nie ŭdałosia.
Pry kancy vioski, dzie vulica pieratvarajecca ŭ palavuju darohu, znachodziacca mohiłki, abniesienyja ŭ staroj častcy kamiennymi vałami. Na starych pomnikach stajać imiony Žyžłaŭ, Piłataŭ. Bednaraŭ niama.
Chto taki bednar
«Baćki-dziady našy mo što znali, ale nam nie pierakazvali», — kamientuje tuju daŭniuju viadźmarskuju historyju Hanna Ivanaŭna Karniłovič, adna z najstarejšych žycharak Łocievič. Joj naleta spoŭnicca 80, i jana tut «pryrodnaja». Karniłovič pa mužyku, pa baćku jana Bandaronak — taksama pašyranaje łocievickaje proźvišča.
Pra dvor u Kaścianievičach, da jakoha niekali adnosiłasia vioska, jana nie čuła taksama. «Na Čyrvonaj Horcy pan žyŭ», — uspaminaje jana majontak mižvajennych časoŭ u vakolicach.
Zdavałasia b, ślady «čaraŭnika» Jakuba zhubilisia ŭ časie. Kab nie adno «ale». Pa-polsku, na movie, jakoj śledčy Samuel Hasieŭski pisaŭ svoj «kvit»-spravazdaču, bednarz — heta bondar. Tamu jość imaviernaść, što ŭsie łocievickija Bandaronki — heta naščadki Jakuba Bednara-Bondara.
I jašče adno.
Pierš, čym vyzvalić Jakuba z-pad varty, sud pastanaviŭ dać jamu bizuna za toje, što klaŭ susiedziaŭ. Navuka padziejničała: praciahu historyi ŭ sudovych knihach niama. Nie vyklučana, što Jakub pieraasensavaŭ svaje pavodziny i dalej žyŭ u zhodzie z adnaviaskoŭcami, jakija ŭratavali jaho ad vohnišča.
Ciapier čytajuć
Byłoha supracoŭnika kontrraźviedki KDB aryštavali za zdradu dziaržavie9
Kamientary