Była ŭ mianie adna kryŭda. Piersanalnaja, na baćku. Baćka admaŭlaŭsia pryjści ŭ maju škołu i vystupić pierad vučniami sa svaimi ŭspaminami z bajavoj maładości. U 18 hadoŭ jon trapiŭ na front adrazu paśla karotkich aficerskich kursaŭ. Piša Franc Černuševič.
U dziacinstvie ja časta kryŭdavaŭ na baćkoŭ. Naprykład, za toje, što nie kuplali mnie džynsy Levi's, tady jak pałova chłopcaŭ — lepšaja pałova, jasnaja sprava — užo paśpieła dzirki pracierci na ich.Albo za toje, što nie dali hrošaj na pajezdku ŭ Vilniu, «kab što z chłopcam nie zdaryłasia, bo tam ža litoŭcy ruskich nia lubiać». Zaraz zhadki pra maje dziciačyja kryŭdy vyklikajuć u mianie ŭśmiešku i navat troški hrejuć ahrubiełuju darosłuju dušu.
Była ŭ mianie jašče adna kryŭda. Piersanalnaja, na baćku. Baćka admaŭlaŭsia pryjści ŭ maju škołu i vystupić pierad vučniami sa svaimi ŭspaminami z bajavoj maładości.U 18 hadoŭ jon trapiŭ na front adrazu paśla karotkich aficerskich kursaŭ. Advajavaŭ, jak śled, try hady, a demabilizavaŭsia ažno ŭ 46‑m. U siamji pra vajnu ŭzhadvali redka, a pra pachody ŭ škołu da pijaneraŭ navat i movy nie było. «Nia pojdu, — rašuča adkazvaŭ tata. Niama mnie tam čaho rabić». I heta kazaŭ vykładčyk marksizma‑leninizma!
Tłumačeńni, jakija ja pačuŭ značna paźniej mianie krychu šakavali. «A pra što mnie raspaviadać? Niama tam było pra što kazać vam — kroŭ, žachi, śmierć. Pra što ja raspaviadu? Pra toje, jak małady lejtenant adrazu z vučylišča — to bok, ja — atrymaŭ zahad padniać rotu z sotni bajcoŭ čałaviek u ataku? Tady viedaješ jak chadzili ŭ ataku? Stajmia, ŭ poŭny rost, inačaj nielha — trybunał. A zahad treba vykonvać. Nu ja padymaju, a sam trasusia jak toje liście, bo žach taki praciaŭ — nie pieradać. Pajšło nas chłopcaŭ sto čałaviek na niamieckija kulamioty, viarnułasia tryccać. I va ŭsich poŭnyja partki. Potym śpirt pryvieźli, kab nie tak strašna było na kulamioty kidacca. Ja nia piŭ, bo ja ž kamandzir, a chłopcy jak bela.
A moj brat, Piećka, što ŭ adnoj rocie z tym Matrosavym byŭ, dyk štodnia piŭ. Tak jany ŭ apošniuju ataku pjanyja i pajšli, abodva pjanyja zahinuli. Tolki Matros na ambrazuru trapiŭ, tamu hierojem staŭ, a ŭ Piećki mahiła brackaja. Pra heta mnie raskazać? Dyk z partyi vyhnali b, pracy taksama nie było b. Z voŭčym biletam by pajšoŭ, Strašna było synok, i kroŭ paŭsiudna. Voś ardynarcu majmu hałavu adarvała ŭščent, a ja za piać krokaŭ stajaŭ. Tvar ŭ kryvi i jaho mazhach, himnaściorka taksama. Lepiej pra heta nie ŭzhadvać dyj nie pamiatać uvohule.»
Ja prahnuŭ łahičnaha zakančeńnia baćkavych tłumačeńniaŭ. «Dyk čamu ž astatnija chodziać i štości ŭvieś čas raspaviadajuć?», — pytajusia. «Tamu, što z knižak pačytajuć aby‑što i potym pierakazvajuć. A ja hetaha rabić nie budu — niapraŭdu kazać. Aficyjoz heta i da praŭdy mała dačynieńnia maje». Bolš my pra heta ź im nie razmaŭlali. Toj, chto šmat pieražyŭ na vajnie, ad tych uspaminaŭ asałody jaŭna nie atrymlivaje. Baćka navat filmy pra zabojstvy nie moža hladzieć — hetak niajomka i brydka jamu staje.
Apovied baćki zhadaŭsia akurat ŭčora, kali ja zazirnuŭ da kaviarni «Upteka». Znajomy barmen‑kubiniec z honaram pakazaŭ na «hieorhijeŭskuju» stužačku na saročcy.«Heta zahad kiraŭnictva?». «Nie, heta ja sam, z ułasnaj voli», — adkazvaje. Dla jaho na toj vajnie byli tolki niemcy i rasiejcy razam ź inšymi narodami SSSR, jakija… taksama rasiejcy. Što tut adbyvałasia nasamreč jon nia viedaje dy nie nadta cikavicca. A jano jamu treba? Moža i nie.
Voś tut pryhadaŭsia baćkaŭ apovied. Kali nas, biełarusaŭ, zaklikajuć dałučycca da rasiejskich akcyjaŭ, kštałtu «Ja pomniu, ja horžuś», hetak nam prapanujuć zamianić našu realnuju biełaruskuju historyju, naš bol, naš hnieŭ i našu pamiać na kazionny impierski erzac z savieckich i rasiejskich padručnikaŭ. Jakoje tut užo «ja pomniu»?
Nam łaskava prapanoŭvajuć zabycca na tuju hramadzianskuju vajnu, padčas jakoj biełarusy, palaki, ukraincy i navat jaŭrei (Halivud tut niadaŭna raspavioŭ adnu takuju jaŭrejskuju partyzanskuju historyju bratoŭ Bielskich) zabivali, palili i viešali adzin adnaho. I jak dapamahali ŭ hetym z Maskvy pa zahadu sa Staŭki Viarchoŭnaha Hałoŭnakamandujučaha. Zabycca pra tysiačy tych, chto ŭciok na Zachad ad «vyzvalicielnych» łahieraŭ, kudy jany mieli trapić tolki za toje, što ich vyvieźli na pracy ŭ Niamieččynu. Nie ŭsio tak prosta i adnaznačna ŭ hetaj vajnie dla biełarusa, nie ŭsio ŭkładajecca ŭ prostuju formułu «ruskija‑niemcy», tak jak u rasiejcaŭ. Fašyzm — absalutnaje zło, sumnievaŭ być nia moža, adnak i z Uschodu nas miodam nie častavali.
Ja vam tak skažu: nam, biełarusam, čužoha nie treba, adnak, svajho taksama nikomu ani kaliva nie addamo. Tamu budziem šanavać svaju historyju, apłakvać achviaraŭ, karać zdradnikaŭ i złačyncaŭ toj strašnaj vajny. Moj baćka nie zhadziŭsia zamianić svaju historyju na siužety z padručnika, «aficyjna dazvolenyja» tak by mović. I ja nie budu mianiać historyju svajho naroda na čužy błokbaster, tamu stužačku tuju ja nie načaplu.
Ciapier čytajuć
«Paša, ja tabie nie vieru». Sieviaryniec raskazaŭ, jak vypadkovaja dziaŭčyna matyvavała jaho nazaŭsiody pierajści na biełaruskuju movu3
Kamientary