Pačatak i kaniec ščaścia. Kaciaryna Kobra: kachańnie i nianaviść z Uładzisłavam Stšeminskim

Avanhardny mastak Uładzisłaŭ Stšeminski staŭ viadomy ŭ našych šyrotach paru hadoŭ tamu paśla filma «Paślavobrazy» («Powidoki»), apošniaha ŭ filmahrafii Andžeja Vajdy. Los adnanohaha, adnarukaha, napaŭślapoha mastaka, što stvaraŭ ułasnuju teoryju žyvapisu, začapiŭ mnohich. Adyhrała rolu i toje, što Stšeminski — naš ziamlak: etničny palak, jon naradziŭsia ŭ Minsku (dom stajaŭ u rajonie ciapierašniaha Liceja BDU), a ŭ pačatku Druhoj suśvietnaj niadoŭha žyŭ u Vilejcy.

Miž tym pra žonku Stšeminskaha, skulptarku Kaciarynu Kobru, film vyjšaŭ by nie mienš cikavy. U nas jana amal nieviadomaja, choć dla skulptaraŭ pa ŭsim śviecie jaje imia — puciavodnaja zorka.

Užo paśla filma Vajdy ŭ Polščy pačulisia hałasy suprać hłaryfikacyi Stšeminskaha: ź miemuaraŭ dački viadoma, što ŭ 1940-ja, na apošniaj stadyi šlubu, jon ździekavaŭsia z žonki, abražaŭ i nie raz źbivaŭ jaje mylicami. Ale cetlik achviary chatniaha hvałtu — jaŭna nie toje, što možna pryčapić da takoj žančyny.

Špitalnaje kachańnie

A pačynałasia ŭsio z kachańnia, jakoje žyviłasia sumiesnaj tvorčaściu. U siamiejnym ščaści Stšeminskija zdoleli pražyć amal dva dziesiacihodździ.

Dalikatnaje dziaŭčo — prazrystaja skura, vializnyja vočy — zakachałasia nastolki, što ŭzvaliła na siabie ciažar dahladać čałavieka biez ruki, nahi, jašče i ślapoha na adno voka. Takim Stšeminski staŭ u akopach Pieršaj suśvietnaj. Jon nie pamiataŭ, što zdaryłasia. Usieahulna pryniataja viersija, što sasłužyviec pa nieaściarožnaści ŭzarvaŭ snarad u akopie. Apošnim časam bijohrafy schilajucca da viersii, što kaniečnaści mastaka byli paškodžanyja ŭ vyniku hazavaj ataki i potym amputavanyja.

Pavialičyć

Sustrelisia Kacia i Uładak u špitali ŭ Maskvie, dzie dziaŭčyna vałancioryła — dahladała paranienych. Stšeminski byŭ starejšy na 5 hadoŭ. Vajna papsavała jaho cieła, ale nie začapiła pryhožy, vysakarodny tvar. Jany abmiarkoŭvali mastactva, Kacia pakazvała svaje raboty, i paźniej Stšeminski pryznavaŭsia, što heta Kobra pryviała jaho ŭ žyvapis, adkryła ŭ im, darosłym čałavieku, talent mastaka.

Kaciaryna naradziłasia ŭ Maskvie 26 studzienia 1898 hoda, vyrasła ŭ Ryzie, kudy pierajechali baćki, a himnaziju zakančvała, viarnuŭšysia z baćkami ŭ Maskvu ŭ suviazi z pačatkam vajny. Jaje mama była ruskaj, tata mieŭ niamieckija, dackija i narviežskija karani. Pavodle siamiejnaj lehiendy, rod fon Kobraŭ pryjechaŭ u Rasiju pry Piatru I.

Paśla himnazii Kaciaryna vučyłasia ŭ viadučych rasijskich tvorcaŭ — śpiarša ŭ Maskoŭskim vučyliščy žyvapisu, skulptury i dojlidstva, a paśla ŭ Dziaržaŭnych svabodnych mastackich majsterniach. Była adnoj z najlepšych vučanic Uładzimira Tatlina — zasnavalnika stylu kanstruktyvizm.

Baćki byli šakavanyja vybaram dački. Jany sami płanavali dla jaje karjeru dantysta.

Kobra sa Stšeminskim znoŭ sustrelisia ŭ Smalensku, dzie razam vykładali ŭ filijale studyi UNOVIS («Utvierditieli novoho iskusstva») lehiendarnaha Kazimira Maleviča. Tut jany ažanilisia. Tut Kobra stvaryła i svaje pieršyja abstraktnyja skulptury.

Pavialičyć

«Kacapka» ŭ Vilni

Kali nad avanhardystami navis cień — Lenin abviaściŭ, što praletarskaje mastactva maje być pradmietnym i zrazumiełym, — Stšeminskija emihravali. Kobra maryła pra Paryž. Ale dalej za rodnuju mužu Polšču nie pajechała.

Padčas nielehalnaha pierachodu saviecka-polskaj miažy Kacia niesła ŭvieś bahaž na sabie. Raspłacicca z pravadnikami pryjšłosia familnaj bižuteryjaj. A najdramatyčniejšaje — skulptury zastalisia ŭ Smalensku, z saboj dziaŭčyna zmahła ŭziać tolki ich fota.

Pavialičyć

Śpiarša para žyła ŭ Vilni, na vulicy Biernardzinskaj (kala kaścioła Śviatoj Hanny), u baćkoŭ maładoha. Śviakroŭ pryniała Kobru prachałodna. «Navat nie dumaj pra dzicia, musiš usio žyćcio dahladać Uładaka». Rodnyja muža havaryli tolki pa-polsku, nie zvažajučy, što Kacia ničoha nie razumieje.

Za svaju movu na vilenskich vułkach niaredka čuła abrazy: «kacapka», «balšavička»… Polskaja davałasia Kaci ciažka, jana tak nikoli i nie vyvučyła jaje na naležnym uzroŭni. Jaje fiłasofskija teksty pa teoryi skulptury redahavaŭ i častkova pierakładaŭ muž.

Surovaja śviakrucha, čužaja kraina, adsutnaść mužavaj padtrymki — u vyniku maładyja na dva hady raźjechalisia, ale zachavali adnosiny pa pierapiscy. Kacia žyła ź siamjoj u Ryzie. Ale pačućcio ŭrešcie pieramahło. Kab dziaŭčyna mahła atrymać polskaje hramadzianstva, para musiła paviančacca. Kaciaryna stała Katažynaj.

Patulaŭšysia pa nievialikich haradkach, Stšeminskija ŭrešcie asieli ŭ Łodzi. Kobra ŭładkavałasia vykładčycaj estetyki interjeru ŭ ekanamičnym licei.

Dziaŭčynka z kasičkami suprać usiaho

Kaciaryna lubiła epataž — i ŭ adziežy, i ŭ pavodzinach. Była chalerykam, mieła vybuchovy charaktar. Ale ŭ toj ža čas była dosyć naiŭnaja i davierlivaja. Praz heta nie raz ciarpieła, ale i zdabyvała addanych siabroŭ.

Pavialičyć

Cudoŭna hatavała: «umieła načaravać štości ź ničoha». Mnoha čytała. Najbolš lubiła skandynaŭskuju litaraturu i Dastajeŭskaha. Caniła Niakrasava, vielmi dobra viedała Puškina, cytavała na pamiać vialikija frahmienty.

«Mama nie mieła hołasu, ale lubiła śpiavać ramansy Viarcinskaha. Baćku heta strašenna niervavała, u jaho byŭ muzyčny słych, jon nie moh słuchać matčynaha śpievu. A ja lubiła, kali jana śpiavaje», — uspaminała dačka Stšeminskich. Luboŭ da muzyki Kacia vyniesła ź siamji. Jaje mama była strašna talenavitaj pijanistkaj, jakoj praročyli vialikuju budučyniu. Ale najaŭnaść piaciarych dziaciej vymusiła zasiarodzicca na siamji.

Z adnaho boku ramantyk, z druhoha — Kobra była mastačkaj-daśledčycaj, ekśpierymientatarkaj, analitykam.

Spačatku jaje skulpturnyja kampazicyi nie ličyli vartasnymi, a samu jaje nazyvali «dziaŭčynkaj z kasičkami, jakaja ŭ mastactvie adrynaje ŭsio, navat biespradmietnaść». «Fihli žaleznyja», — pačuła jana ad krytyka na pieršaj vystavie ŭ Varšavie, u aŭtasałonie na Mazavieckaj. Inšy mastactvaznaŭca paličyŭ, što jaje kampazicyi — heta pradmiety mebli, «pryčym davoli niazručnyja». «Pahladzicie katałoh, u im vyrazna napisana, što heta nie mebla, a prastoravyja skulptury», — adbryŭ jaho Stšeminski.

Pavialičyć

Situacyju źmianili dźvie tearetyčna-fiłasofskija knihi pa mastactvie, napisanyja ŭ pary z mužam, i vystavy ŭ Jeŭropie, dzie idei Kobry zrabili furor. U 1930- ia ni pra meblu, ni pra fihli nichto nie zaikaŭsia.

U 1931 hodzie ŭ Łodzi Kobra sa Stšeminskim adkryli pieršuju ŭ Jeŭropie halereju sučasnaha mastactva, asnovu skłali ich raboty. Najlepšyja tvorcy-avanhardysty z usiaho śvietu dasyłali tudy svaje tvory. U toj čas na našym kantyniencie takoha jašče nie było, padobnaja halereja isnavała tolki ŭ ZŠA.

Prastoravyja kampazicyi

Kobra ździejśniła kapiernikaŭski pieravarot u mastactvie XX stahodździa. Jana była pieršaj, chto zrazumieŭ: skulptura — heta nie manalit. Heta nie tolki materyjalnaje cieła, ale i praśviety ŭ im, i navat cieni, jakija jano adkidaje. Siońnia taki padychod užo moža i nie ździŭlać, ale da Kobry nichto takoha nie farmulavaŭ.

Skulptura — heta nie pradmiet, nie siužet, nie emocyja, śćviardžała Kobra, heta častka prastory. U hetym skulptura zbližajecca z architekturaj. Sučasnaja skulptura — nie zamknionaja ŭ sabie statuja, nie fihurka. Heta čystaja forma, praź jakuju ciakuć prastora i čas.

Samym plonnym pieryjadam Kaciaryny Kobry byli 1925—1935 hady. U hety čas jana stvaryła 9 niezvyčajnych abstraktnych skulptur, što ličacca viaršyniaj jaje tvorčaści. Mastačka nazvała ich prastoravymi kampazicyjami.

Pavialičyć

Skulptury Kobry — prostyja i hetym pryhožyja. Prastoravyja kampazicyi składalisia ź mietaličnych, draŭlanych, šklanych častak roznaj formy i abjomu. Asnoŭnyja elemienty — kvadraty, pramavuholniki i duhi. Častku elemientaŭ skulptarka padviešvała, heta stvarała dadatkovuju dynamiku.

Pieršyja skulptury tvorca farbavała ŭ bieły, koler śviatła. Heta možna patłumačyć upłyvam Kazimira Maleviča («prarok abstraktnaha mastactva», pisała pra jaho Kobra). Jon ličyŭ, što bieły — koler biaskoncaści, upłyvaje na dumki i ŭjaŭleńnie, ačyščaje śviadomaść.

Z časam Kobra adkryła sabie mahčymaści, jakija nadajuć inšyja kolery. U rabotach źjavilisia čyrvony, žoŭty, sini, čorny.

Jana stała ŭžyvać i taki pryjom: farbavała elemienty skulptury z roznych bakoŭ roznymi kolerami, naprykład, z adnaho boku pramavuholnik žoŭty, z druhoha — čyrvony. Dziakujučy hetamu, abyšoŭšy vakoł skulptury, možna pabačyć nie adnu, a niekalki kampazicyj. Z kožnym krokam hladač adčuvaje źmienu rytmu ŭ struktury tvora.

Rytm — važnaja znachodka Kobry. U jaje skulpturach rytm stvarajecca nie za košt paŭtareńnia adnolkavych frahmientaŭ, a za košt paŭtareńnia praporcyj, ustojlivaha suadniasieńnia pamieraŭ roznych frahmientaŭ. Heta dazvalaje hledaču hulać u cikavuju hulniu: prahnazavać i vyličvać pamiery kožnaha nastupnaha frahmienta.

«Jana imknułasia raspracoŭvać sistemu, u jakoj spałučajucca ŭsie formy, u jakoj raźmiaščeńnie samych drobnych elemientaŭ staranna raźličana», — pisaŭ historyk mastactva Januš Zahrodski, jaki ŭ 1960—1970-ja hady rekanstrujavaŭ stračanyja tvory Kobry.

Pieršaja siarod avanhardystaŭ, jana ŭźniała pytańnie pra suviaź matematyki i mastactva. Usie składniki jaje skulptur vyličanyja pa praporcyjach załatoha siačeńnia 8:5. Raźličvajučy pamiery elemientaŭ, jana taksama abapirałasia na liki Fibanačy.

Kaniec ščaściu

U 1936-m u Stšeminskich naradziłasia dačka. Kaciaryna zakinuła ŭsio i zajmałasia tolki joju. Za 1936—1948 hady Kobra nie stvaryła nivodnaj skulptury.

Dačku nazvali Jakubinaj-Inhieborhaj (śviaty Jakub byŭ patronam rodu Stšeminskich). Dziaŭčynka naradziłasia raniej za termin i była chvaravitaj. Pieršy hod žyćcia pastajanna płakała. Na dumku piedyjatraŭ, na zdaroŭje niemaŭlaci paŭpłyvała toje, što i mama, i tata ŭ pieryjad ciažarnaści kuryli.

Chvaravitaść dački Stšeminski tłumačyŭ pa-svojmu. Jon ličyŭ, što dzicia atrucili daktary-niemcy luteranskaha špitala.

Jahonaja hiermanafobija, nabytaja, vidać, jašče ŭ akopach Pieršaj suśvietnaj, u kancy 1930-ch abvastryłasia. Jon staŭ złavacca na žonku za jaje niamieckija karani. Złavaŭsia i na toje, što taja razmaŭlaje z dačkoj pa- rusku. A jašče bolš — što padčas nacysckaj akupacyi jana pryniała rašeńnie ŭpisacca ŭ «ruski śpis» i ŭhavaryła muža dałučycca (potym jon śćviardžaŭ, što žonka ŭpisała jaho biez zhody). Hety śpis — pieralik ruskich emihrantaŭ, jakija paciarpieli ad savieckaha režymu. Asoby sa śpisu mieli prava na bolšy pajok.

Ad času naradžeńnia dački Kobra prymała ŭsie rašeńni vyklučna praz pryzmu intaresaŭ dziciaci. Stšeminski ž adčuvaŭ, što paciarpieła jahonaja polskaja hodnaść, što jon zdradziŭ ajčynie (da taho ž mučyŭsia, što žyvie lepš, čym jaho svajaki).

Što adbyłosia za hetyja hady? Kali i čamu ŭ ščaślivym šlubie źjaviłasia raskolina? Nijakich dziońnikaŭ, listoŭ, što mahli b prajaśnić situacyju, niama. Dziela vyžyvańnia Stšeminskija šyli torby, Kaciaryna rabiła anučnych lalek, Uładzisłaŭ malavaŭ paštoŭki. I ni dnia nie abychodziłasia biez svarki.

U kancy vajny na złość mužu Kaciaryna tajemna pachryściła dačku ŭ pravasłaŭnaj carkvie. Padčas chrostu Jakubina-Inhieborha stała prosta Nikaj i pad hetym imieniem pražyła ŭsio žyćcio. Kali dziaŭčynka viečaram stała chvalicca tatu, jak jaje mazali alejkami i ździajśniali roznyja pravasłaŭnyja rytuały, Stšeminski ašaleŭ. Humovym nakaniečnikam mylicy prycelnymi ŭdarami jon biŭ žonku, i biŭ, i biŭ… Pa ŭspaminach dački, Kaciaryna nie adbivałasia, tolki zakryvała hałavu.

Nieŭzabavie Stšeminskija razyšlisia. Uładzisłaŭ uziaŭsia byŭ sudzicca za apieku, ale susiedzi ŭ adzin hołas stali śviedčyć suprać jaho. Žančyna nie paśpieła vydychnuć, jak pačaŭsia novy sud: skulptarku abvinavacili ŭ «admovie ad polskaj nacyjanalnaści» — uspomnili joj «ruski śpis». Kobry prysudzili 6 hadoŭ turmy, ale paśla apielacyi apraŭdali.

Psavaŭ žyćcio i były muž. Čytać pra podłaści, jakija čyniŭ pakryŭdžany Stšeminski, prosta niajomka.

Naprykład, sam budučy viadučym vykładčykam Akademii mastactvaŭ, jon zabaraniŭ prymać tudy byłuju žonku. U vyniku žančyna, jakaja 10 hadoŭ tamu rabiła furor u śviecie jeŭrapiejskaha mastactva, vyžyvała tym, što šyła lalki na prodaž. I tut muž napaskudziŭ: damohsia, kab krama Sajuza mastakoŭ nie brała jaje cacki dla prodažu.

U 1948 hodzie talent Kobry zaźziaŭ apošni raz. Jana stvaryła čatyry skulptury — žanočyja fihury z hipsu i mietału. A nieŭzabavie ŭ Kaciaryny znajšli nieapierabielnuju puchlinu matki. Jana pramučyłasia hod. Dačka-padletak sama musiła rabić joj ukoły morfiju. 21 lutaha 1951 hoda skulptarka pamierła, joj było 53. Jana zabaraniła paviedamlać byłomu mužu pra svaju śmierć, Uładzisłaŭ daviedaŭsia tolki praź niekalki dzion. Jaje pachavali na pravasłaŭnych mohiłkach Łodzi.

Pavialičyć

A ŭčynak Stšeminskaha viarnuŭsia da jaho bumieranham. U 1950 hodzie tvorcu zvolnili z akademii za nieadpaviednaść dohmam sacrealizmu. Ciapier mastak, čyjo imia hučała pa ŭsim śviecie, musiŭ malavać šyldy, afarmlać vitryny, skačučy tudy-siudy na adnoj nazie na paciechu vuličnym padšyvancam.

Nika Stšeminskaja stała psichijatram. Va ŭspaminach jana pryznajecca, što adnosiny baćkoŭ paŭpłyvali na ŭsio jaje darosłaje žyćcio, na adnosiny z mužčynami. U svajoj siamji jana nie bačyła kachańnia i spačuvańnia. Choć baćka nikoli jaje nie biŭ, kryŭda za maci była nastolki mocnaj, što paśla jaje śmierci 15-hadovaje dziaŭčo zachacieła, kab jaje zabrali ŭ dziciačy dom. Praŭda, tam akazałasia nastolki kiepska, što nieŭzabavie jana ŭciakła da taty. Ci ŭdałosia im parazumiecca — nieviadoma. U nastupnym hodzie Stšeminskaha nie stała.

Simvaličnaje prymireńnie pary adbyłosia ŭ 1956-m, kali ŭ čas palityčnaj adlihi ŭ Łodzi była arhanizavana hučnaja vystava polskich avanhardystaŭ. Kobru i Stšeminskaha vystavili pobač, u adnoj zale. I ŭsim było bačna, nakolki hetyja ludzi hladzieli i šukali ŭ adnym kirunku.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0