A ci isnavała nasamreč Rahnieda? Što chavaje «Apovieść minułych hadoŭ»

Jak davodzić historyk, sama nazva «Apovieść minułych hadoŭ» — heta štučny kanstrukt daśledčykaŭ, uziaty ź pieršych słoŭ tekstu, a aryhinalnaha dakumienta pačatku XII stahodździa nichto z sučaśnikaŭ nikoli nie bačyŭ. Navuka pracuje nie z aryhinałami, a z hipotezami, vybudavanymi na padstavie paźniejšych tekstaŭ — hetak zvanych śpisaŭ, zroblenych praz 300—400 hadoŭ paśla napisańnia aryhinała.

Śpis — heta, pa sutnaści, pierapis ź pierapisu. Manachi XV—XVI stahodździaŭ kapijavali teksty XIII stahodździa, jakija, u svaju čarhu, byli kopijami jašče bolš rańnich aryhinałaŭ. Na siońnia za bazavyja pryznajucca piać asnoŭnych śpisaŭ: samy stary — Łaŭrenćjeŭski (XIV st., Paŭnočna-Uschodniaja Ruś), Ipaćjeŭski (XV st., Paŭdniova-Zachodniaja Ruś), znakamity ilustravany Radziviłaŭski (XV st., poŭnač), a taksama Chlebnikaŭski (XVI st.), jaki cikavy tym, što abapiraŭsia na vielmi staražytnuju kopiju.

Kožny manach-pierapisčyk taksama vykonvaŭ aktualnuju palityčnuju zadaču, tamu śpisy adroźnivajucca: niechta dadavaŭ padziei svajho rehijona (jak u Ipaćjeŭskim śpisie z historyjaj Zachodniaj Ukrainy), niechta dapisvaŭ daty, a niechta, jak u vypadku z Radziviłaŭskim śpisam, stvaraŭ ceły «histaryčny komiks» z sotniami malunkaŭ.

Historyk Alaksiej Šachmataŭ naprykancy XIX stahodździa vysunuŭ fundamientalnuju hipotezu pra toje, jak farmavaŭsia hety tekst. Pavodle jaho, usio pačałosia ŭ 1030‑ia hady pry Jarasłavie Mudrym sa «Staražytniejšaha zvodu». Heta była siamiejnaja saha rodu konunha (kniazia), napisanaja biez dat, prosta jak paśladoŭnaje apaviadańnie. Da taho ž u hetym rańnim tekście jašče nie isnavała lehiendy pra pryzvańnie varahaŭ.

Pavialičyć

Prykładna praź piaćdziasiat hadoŭ, dzieści ŭ 1080‑ia hady, znoŭ ža ŭ Kijevie tekst letapisu byŭ dapoŭnieny i mocna pierapisany. Šachmataŭ nazyvaje hety tekst «Pačatkovym zvodam». Ciapier u navucy papularnaja viersija, što hety tekst byŭ napisany nie pa inicyjatyvie niejkaha kniazia, a chutčej byŭ vialikim prajektam kijeŭskaha manacha Iaana Piačerskaha.

I, što samaje važnaje, Piačerski ŭpieršyniu rasstaviŭ u tekście daty. Akudovič padkreślivaje: letapisiec nie moh viedać dakładnych dat padziej IX ci X stahodździaŭ. Možna mierkavać, što jon mieŭ pierad saboj tolki niekalki vizantyjskich chronik z datami pachodaŭ na Carhrad; blizkija padziei (20—50 hadoŭ) jon moh datavać, hruntujučysia na ŭspaminach sučaśnikaŭ, a voś bolš rannija «dadumaŭ» i rasstaviŭ zadnim čysłom.

Naprykład, znakamitaja data pryzvańnia varahaŭ (862 hod) mahła być pazyčana ź jeŭrapiejskaj chroniki pra konunha Roryka Jutłandskaha, jaki mienavita ŭ hetym hodzie atrymaŭ ziemli ŭ Hałandyi. Heta aznačaje, što kananičnaja chranałohija, jakuju my vučym u škole, — šmat u čym štučny kanstrukt XI stahodździa.

Letapis jak palityčny zakaz Manamacha

Finalnuju viersiju «Apovieści minułych hadoŭ» my atrymali ŭ 1110‑ia hady pry Uładzimiry Manamachu. Ahulnapryniata ličyć, što taho manacha, jaki pierapisaŭ tekst, zvali Niestar, ale ciapier historyki ŭ hetym mocna sumniavajucca i asnoŭnym aŭtaram čaściej nazyvajuć inšaha manacha z Kijeva — Silviestra.

Jak adznačaje Akudovič, u novaj redakcyi byli papraŭleny niekatoryja daty, a niekatoryja daśledčyki ličać, što i ŭvohule była istotna źmieniena ŭsia chranałohija. Pry hetym padziei letapisu daviedzieny da 1118 hoda. I, što samaje važnaje, tekst mocna źmianiŭsia sutnasna.

Ciapier heta było nie prosta apisańnie historyi adnoj siamji ŭdačlivych konunhaŭ i nie prosta traktat pra prychod chryścijanstva na Ruś. Heta była maštabnaja historyja pra stvareńnie vialikaj dziaržavy Rusi, jakaja zajmaje vielizarnyja terytoryi ad mora da mora i źjaŭlajecca raŭnapraŭnym pradstaŭnikom siarod inšych dziaržaŭ Jeŭropy.

Jak tłumačyć historyk, z dapamohaj letapisu Manamachu treba było vyrašyć dźvie zadačy. Pa-pieršaje, abhruntavać lehitymnaść svajoj dynastyi. Mienavita tady ŭ tekście kančatkova zamacoŭvajecca vobraz Ruryka i ideja «sacyjalnaha kantraktu»: varahaŭ nibyta sami zaprasili miascovyja žychary («pryjdzicie vałodać nami»), što rabiła ŭładu naščadkaŭ Ruryka biassprečnaj i zakonnaj.

Historyki miarkujuć, što takaja viersija mahła ŭźniknuć nievypadkova, bo Uładzimir i jahony syn Mścisłaŭ mieli žonak-prynces z Anhlii i Šviecyi, tamu ideja «kniazia z poŭnačy» była dla ich zrazumiełaj i palityčna pryvabnaj. Bolš za toje, siužet pra zaprašeńnie varahaŭ moh być naŭprost zapazyčany z anhlijskaj chroniki pra zaprašeńnie saksaŭ brytami. Teksty hetych padańniaŭ vielmi padobnyja, a ŭ Kijeŭ z Anhlii chroniku mahła pryvieźci žonka Manamacha Hita.

Pa-druhoje, treba było pastavić Ruś u adzin šerah ź vialikimi dziaržavami Jeŭropy. Dla hetaha letapisiec vykarystaŭ pryjom intertekstualnaści, robiačy historyju Rusi padobnaj na Bibliju.

U siaredniaviečnym myśleńni «sapraŭdnym» było tolki toje, što mieła refierens u śviatych tekstach. Tamu Kijeŭ nazyvaŭsia «maci haradoŭ ruskich» pa anałohii ź Ijerusalimam, Uładzimir Chryściciel mieŭ 800 nałožnic, a car Sałamon — 300 (choć histaryčna heta małavierahodna), kniahinia Volha ŭ svajoj mudraści vyklikaje asacyjacyi z carycaj Saŭskaj.

Pa słovach historyka, heta była śviadomaja sinchranizacyja tutejšaha žyćcia z «vysokim naratyvam» Biblii, kab nadać dziaržavie dadatkovyja «punkty statusu» ŭ vačach susiedziaŭ.

Ci isnavała Rahnieda?

Razhladajučy historyju Rahniedy, Akudovič źviartaje ŭvahu na dziŭnaje supadzieńnie z «Sahaj ab Inhlinhach». Tam konunh Hudrad taksama atrymlivaje admovu ad pryncesy Asy, paśla čaho niečakana atakuje jaje horad, zabivaje baćku i brata, siłaj biare dziaŭčynu ŭ žonki, a paźniej hinie ad naža jaje słuhi, padasłanaha samoj Asaj. Tekstavyja i siužetnyja supadzieńni nastolki vidavočnyja, što ŭźnikaje pytańnie: ci nie źjaŭlajecca Rahnieda prosta litaraturnym kopipastam?

Pavialičyć

Cimoch Akudovič miarkuje, što Rahnieda — postać realnaja, bo pieršaja viersija jaje historyi źjaviłasia ŭsiaho praz 30—40 hadoŭ paśla padziej. U «Staražytniejšym zvodzie» (1030‑ia hady) historyja Rahniedy, vierahodna, užo isnavała, ale była vielmi karotkaj. U toj čas u Kijevie jašče isnavaŭ Bračysłavaŭ dvor (pasolstva ŭnuka Rahniedy), i letapisiec moh čuć realnyja padańni pra spaleńnie Połacka ad žyvych śviedkaŭ.

Adnak u XII stahodździ, pry Manamachu, letapisiec vyrašyŭ nadać hetaj historyi bolš dramatyzmu. Jon pašyryŭ siužet, ustaviŭšy ŭ jaho elemienty z roznych skandynaŭskich sah (naprykład, abrazu pra «syna rabyni»), jakija tady aktyŭna bytavali ŭ rehijonie.

Čamu heta było zroblena? Mahčyma, heta byŭ palityčny cisk na Połack paśla epochi Usiasłava Čaradzieja — sproba jašče raz nahadać pra «zakonnaje» padparadkavańnie horada Kijevu. Albo heta byŭ asabisty mastacki vybar letapisca, jaki chacieŭ stvaryć mocnuju žanočuju dramu.

Cikava, što finał historyi z małym Iziasłavam, jaki zastupajecca za maci ź miačom, adsutničaje ŭ sahach, ale archieałahičnaje isnavańnie horada Zasłaŭja (Iziasłaŭla) paćviardžaje, što ŭ asnovie ŭsio ž lažała miascovaje narodnaje padańnie.

Pavialičyć

Isnuje navat viersija, što historyja Rahniedy nastolki ŭraziła sučaśnikaŭ, što stała lehiendaj i patrapiła ŭ Skandynaviju, uliŭšysia ŭ tamtejšy epas, a nie naadvarot.

Jak čytać letapis siońnia?

Cimoch Akudovič zaklikaje nie ŭsprymać «Apovieść minułych hadoŭ» jak dakładny dziońnik padziej, ale i nie adkidvać jaje jak poŭnuju chłuśniu. Heta vysokaje mastactva «siaredniaviečnaha postmadernizmu», dzie aŭtary śviadoma źmiešvali miascovyja lehiendy z suśvietnymi siužetami, kab stvaryć vieličny vobraz svajoj krainy.

U toj ža čas treba źmirycca z tym, što rekanstrujavać realnuju historyju farmavańnia Rusi na pieršych etapach nam davodzicca biez «Apovieści». Heta zusim nie novaja dumka. Jašče daśledčyki XIX stahodździa, u tym liku rasijskija, kazali, što nielha całkam abapiracca na hety letapis.

Niekalki hadoŭ tamu viadomy daśledčyk Alaksiej Tałočka zrabiŭ cikavy ekśpierymient. Jon napisaŭ knihu pra stvareńnie Rusi, całkam adkinuŭšy «Apovieść minułych hadoŭ». Jon abapiraŭsia vyklučna na vizantyjskija chroniki, jeŭrapiejskija dakumienty i arabskija apaviadańni i ŭ vyniku atrymaŭ karcinu, jakaja kardynalna adroźnivajecca ad pryvyčnaj nam školnaj viersii. Pra heta Akudovič abiacaje raskazać u adnym z nastupnych vypuskaŭ svajho padkasta.

• 10
• 0
• 1
• 0
• 1
• 1
• 0
• 0