Niepasrednym prodkam usich biełarusaŭ možna ličyć tolki pieršaha čałavieka, jaki sam siabie nazvaŭ biełarusam. Heta byŭ Sałamon Rysinski, Solomo Pantherus Leusorussus. Piša Aleh Łatyšonak.
Niepasrednym prodkam usich biełarusaŭ možna ličyć tolki pieršaha čałavieka, jaki sam siabie nazvaŭ biełarusam. Heta byŭ Sałamon Rysinski, Solomo Pantherus Leusorussus. Piša Aleh Łatyšonak.
Peŭnie ž niašmat na śviecie nacyjaŭ, jakija viedajuć imia i proźvišča pieršaha čałavieka, jaki da hetaj nacyi naležaŭ. Viadoma, kožny narod maje svaich prodkaŭ, a ŭsie my pachodzim tak ci inakš ad Adama i Evy. Pra biełaruscaŭ Maciej Stryjkoŭski pisaŭ, što pachodziać jany, tak jak i maskoŭcy, ad Nojevaha syna Jafeta, jahonaha naščadka Mosacha i Mosachavaha «ŭłasnaha patomka» Rosa abo Rusa. Usio-taki niepasrednym prodkam usich biełarusaŭ možna ličyć tolki pieršaha čałavieka, jaki sam siabie nazvaŭ biełarusam. Heta byŭ Sałamon Rysinski, jaki ŭ 1586 hodzie zapisaŭsia va Altdorfski ŭniversytet pad Niurnberham jak Solomo Pantherus Leusorussus. Heta i jość pieršaj viadomaj histaryčnaj navucy deklaracyjaj biełaruskaści.
Praz dva hady jon, u piśmie z kamientarom da prac Aŭzonijada, nakiravanym svajmu niamieckamu suaŭtaru i siabru Kanradu Ryterzhaŭzenu, nazvaŭ svaju baćkaŭščynu Leucorossia. U inšym piśmie Rysinski tłumačyć suaŭtaru ŭžyvańnie prynaležnych prymietnikaŭ: «Jašče j ciapier maskoŭcy, biełarusy (Leusorussi) i vialikaja častka litoŭcaŭ takim časta karystajucca».
A dzie taja Biełaruś?
Da Rysinskaha nazvu Biełaja Ruś prymianiali vyklučna čužaziemnyja piśmieńniki ŭ dačynieńni da samych roznych častak Rusi: ad Haliččyny praz Vałyń, Pskoŭščynu, Połaččynu i Noŭharad Vialiki pa Maskoŭščynu. Pry tym jany pisali pra «Biełuju Ruś», «biełych rusinaŭ» abo «biełaruscaŭ». U Rysinskaha nazvy krainy i nacyi źjaŭlajucca adrazu ŭ siońniašniaj formie: Biełaruś i biełarusy, bo tak pierakładajucca hrecka-łacinskija terminy Leucorossia i Leusorussi.
Intelektualny praryŭ
A ciapier ujavim sabie, što nichto ŭ śviecie nia ličyć siabie biełarusam. Pra Biełuju Ruś pišuć tolki čužyncy, pryčym pamiaščajuć ad Biełaha da Čornaha mora. Usie navokał nazyvajucca chto rusinam, chto lićvinam. I voś Rysinski prychodzić da dumki, što hetaja «Biełaja Ruś» – mienavita jahonaja baćkaŭščyna, a biełarusam źjaŭlajecca jon sam. Takim čynam toje, što Rysinski siabie nazvaŭ biełarusam, a svaju baćkaŭščynu Biełaruśsiu było absalutnaj naviznoj, prosta hihanckim intelektualnym praryvam.
Zastajecca jašče ŭstanavić, što kankretna značyli dla Rysinskaha terminy biełarus i Biełaruś. Sa zhadanaha raniej vykazvańnia Rysinskaha vynikaje jasna, što jon nie ličyŭ siabie ni maskoŭcam, ni litoŭcam. Stasoŭna apošnich Rysinski viedaje, što vialikaja častka litoŭcaŭ havoryć pa-słaviansku, ale nia ŭsie (ź litoŭskaj movaj musiŭ być znajomy z času, kali nastaŭničaŭ u Žmudzi). Darečy, znajomyja ŭ Niamieččynie viedali jaho jak rusa (Russus). Svaju baćkaŭščynu ŭ prydumanaj samomu sabie epitafii padčas śmiarotnaj, jak jamu zdavałasia, chvaroby taksama tradycyjna nazvaŭ prosta Ruśsiu: «Voś ja, kaho naradziła na miažy Maskvy šmatśniežnaj, / Słaŭnaja źviarami, palaŭničymi puščami, borami Ruś». Hetaja Ruś lažała tam, dzie bačyli jaje tady ŭsie tubylcy, h.zn. nad Dniaprom i Dźvinoj u Vialikim Kniastvie Litoŭskim.
Pad maskoŭskaj akupacyjaj
Terminalohija, jakoj karystalisia sučaśniki Rysinskaha, dazvalaje ŭstanavić miesca jaho naradžeńnia. Sałamon byŭ, jak možna mierkavać, synam šlachcica Fiodara Rysinskaha hierbu Astoja z Rysina ŭ Połackim vajavodztvie (siońnia ŭ Rasiei). Sam Rysinski ŭsio-taki dvojčy nazvaŭ jak miesca svajho naradžeńnia Kabylniki. Isnavali tady dźvie miascovaści z takoj nazvaj: miastečka Kabylnik (siońnia Narač) u Ašmianskim paviecie i lenny majontak Kabylniki ŭ Viciebskim vajavodztvie. Ašmiany tady nie ličylisia častkaj ni Rusi, ni Biełaj Rusi. U 1585 h. ašmianskija franciškanie Biełaj Ruśsiu (Alba Russia) nazyvali Połaččynu. Takim čynam, Rysinski naradziŭsia vidavočna ŭ Kabylnikach Viciebskaha vajavodztva. U čas jaho naradžeńnia Połaččyna znachodziłasia pad maskoŭskaj akupacyjaj, i Rysinskija, vidać, vymušanyja byli pakinuć siamiejnaje hniazdo.
Biełarus, šyrej – sarmat
Jak biełarus, ličyŭ siabie prynaležnym da šyrejšaj supolnaści sarmataŭ, bo adnojčy padpisaŭsia jak Solomo Rysinius Sarmata. Sarmatyzm paźniej vyradziŭsia ŭ vuzkuju idealohiju šlachty Rečy Paspalitaj. Usio-taki, u časy Rysinskaha i dla jaho asabista sarmata abaznačała albo hramadzianina Rečy Paspalitaj i ŭ tym sensie palaka, abo, šyrej – słavianina. Rysinski karystaŭsia terminam sarmat adnačasova ŭ abodvuch značeńniach. Vidać heta ŭ jaho piśmie da Vinanda Karnelija. Z adnaho boku, Rysinski zachaplajecca polskaj movaj i nazyvaje jaje sarmackaj, a palakaŭ – sarmatami. Z druhoha boku, Rysinski piša, što mova ruskaha narodu taksama bahataja jak mova palakaŭ. Uvohule śćviardžaje: «Jak šyroka sarmackaja mova raspaŭsiudžanaja, na kolki havorak padzialajecca, jakija narody, jakija krainy, jakoje nasielnictva abymaje, tut niemahčyma dać dakładny pieralik; ale, karystajučysia dabradziejstvami hetaj movy, kožny zmoža prajści ad Adryjatyckaha zalivu da Kaśpijskaha mora bieź pierakładčyka, razumiejučysia na takich vieličeznych prastorach. Pry tym, jakija narody, jakija plamiony, jakija akruhi ŭklučaje hetaja starana śvietu, pakidaju dziela acenki vučonym u hieahrafii».Tut vidavočna, što sarmackaja mova – heta mova ŭsich słavianaŭ.
Prajava Novaha času
Takim čynam, Sałamon Rysinski ličyŭ siabie biełarusam i słavianinam, hramadzianinam Vialikaha Kniastva Litoŭskaha i Rečy Paspalitaj.
Samaakreśleńnie Rysinskaha jak biełarusa možna traktavać jak litaraturnuju hulniu. Tym nia mienš, sposab dumańnia Rysinskaha pra nacyjanalnaść – biezumoŭna prajava Novaha času. Raniej u VKŁ etničnaść była źnitavanaja ź vieravyznańniem. Chacia zdaralisia vyniatki, jak praviła rusin byŭ pravasłaŭnym, a litoviec – katolikom. Refarmacyja pryniesła z saboj łomku tradycyjnych etnakanfesijnych stereatypaŭ. U tym sensie možna śćvierdzić, što Rysinski zmoh padumać pra siabie jak pra biełarusa mienavita tamu, što byŭ pratestantam-kalvinistam.
Rysinski nikoli nie viartaŭsia da prablemy svajoj nacyjanalnaści, a prynamsi ničoha pra heta nia viedajem. Paśla viartańnia ŭ Vialikaje Kniastva słužyŭ Kryštapu Radziviłu Pierunu i jahonamu małodšamu synu, taksama Kryštapu. Da kanca žyćcia pražyvaŭ va ŭłasna Litvie, pierš za ŭsio ŭ Vilni. Zajmaŭsia relihijnaj dziejnaściu, pisaŭ łacinskija panehiryki svaim dabradziejam, źbiraŭ falklor i vychoŭvaŭ Januša Radziviła, u budučyni – pieršaha zdradnika Rečy Paspalitaj.
Słužba Radziviłam, zaŭziatym litoŭskim separatystam, moža tłumačyć, čamu Rysinski pra svaju biełaruskaść bolš nia zhadvaŭ – nia miesca dziela hetaha było na dvary pravadyra Litvy.
Pieršy biełarus byŭ pratestantam
Pamiraŭ pieršy biełarus vielmi ciažka. U 1625 hodzie ŭ Dzialacičach, «u pieršy čaćvier paśla śviatoha Marcina, paśla poŭdnia, kali jon za stałom siadzieŭ, paraliž jaho ŭziaŭ i movu jamu zaniaŭ. Potym nočču mieŭ kaduk ciažki razoŭ sorak. Pamiaci nia straciŭ i bačańnia, što vidać było ź jahonych žestaŭ, jakija pakazvaŭ na napaminańnie ksiandza Ramanoŭskaha, dazvalajučy na zamacavańnie jaho ŭ viery i nadziei, ab roznych artykułach. Paliŭki i vody roznyja piŭ, ažno ŭžo ŭ niadzielu viečaram bolš hłytać nia moh, a ŭsio ž taki kaduk mieŭ, chacia nia tak ciažka i nia tak husta, ažno da samaj śmierci. A z paniadziełka na aŭtorak na dośvitku, u šeść hadzin, pry panu Nabaroŭskim i pry ksiandzu Ramanoŭskim, jakija davali malitvy, dy pry inšaj moładzi cichieńka zasnuŭ u Hospadzie paśla stahnańnia ciažkaha».
Kryštaf Radzivił zahadaŭ pachavać astanki Rysinskaha ŭ Lubčy i «nad mahiłaj pana Rysinskaha vysoki i charošy muravany słup uźnieści i marmurovuju tablicu ŭ jaho pastavić, a z tyłu kala hetaha słupa charošy kurhan nasypać». Zahad, peŭnie ž, byŭ vykanany, ale čas ścior pomnik z tvaru ziamli. Zastalisia ad Rysinskaha niekalki knižak dy ŭsie my z vami – biełarusy.
Kamientary