Taciana Śnitko. Independenza

 Taciana ŚNITKO

Independenza

Bronzavaja dziaŭčyna lohka-lohka biažyć na bronzavych chvalach proci vietru. Jana ŭskidvaje ruki nad hałavoj — i ŭ ich trymcić, jak vietraź, uskrajek niabiosaŭ.

Independenza, maltyjskaja statuja Svabody, sapraŭdy nahadvaje Hrynaŭ persanaž — Frezi Hrant. Heta zusim nie hrandyjozny, pavodle našych mierak, manument, ale jon — pomnik Niezaležnaści. Napačatku ja doŭha nie mahła asensavać dziŭnuju reč: čamu siarod mnostva tutejšych pomnikaŭ daŭniny mienavita dziaŭčyna, što «biažyć pa chvalach», adkłałasia ŭ majoj śviadomaści, jak moj asabisty symbal Malty. Reč nia ŭ tym, što krainie-kropačcy vielmi pasuje Hrynaŭ symbal. Reč u tym, što mižvoli vyłučyć z sotniaŭ pomnikaŭ Vobraz Voli moža, napeŭna, tolki biełarus, jakomu Independenza na płoščy moža tolki śnicca.

Da bronzavaj dziaŭčyny nia vodziać ekskursijaŭ — ja zaŭvažyła jaje zdalok, z haradzkoha aŭtobusu. Cikava, jakoha pamieru pomnik Niezaležnaści budzie stajać u Miensku?

Malta atrymała niezaležnaść 23 vieraśnia 1964-ha. Na śviatkavańnie hetaj daty ŭ Valetu inšy raz pryjaždžaje sama anhielskaja karaleva. Jejny pryjezd ličycca za honar. Heta element uračystaściaŭ. I heta pry tym, što mienavita brytanskaja karona panavała na Maltyjskich vyspach 164 hady! Ale kali vy skažacie, što Malta paŭtara stahodździa była kalonijaj, čakajcie imhniennaha abviaržeńnia z boku miascovaha žychara. «Prabačcie, — vietliva skaža luby maltyjec, — my prosta byli pad anhielskim pratektaratam». Za tydzień ja nasłuchałasia historyjaŭ ab hieraičnaj baraćbie volnalubivaha narodu Malty suprać roznych akupantaŭ — ad tureckich sułtanaŭ da Musalini, ale pra niejkuju baraćbu z anhielskaj metrapolijaj — ani słova.

Ja sprabavała ŭjavić, jak Jelcyn z Pucinym jeduć 27 lipienia ŭ Miensk vinšavać nas, byłych satelitaŭ Maskvy. I dziakavała Bohu, što baču Miensk na eŭrapiejskaj televizii tolki ŭ prahnozie nadvorja. Značyć, jašče horš nia stała, i ŭsie žyvyja. Paśla ž siužetaŭ pra Vałhadonsk ci siało Karamachi (jany ŭvieś čas išli pieršym radkom) šmatlikim turystam-rasiejcam možna było tolki spačuvać. Maskvičy, što jechali z nami na tuju ci inšuju ekskursiju, pytalisia adzin u adnaho: «Chto nastupny?»

Vialikaja Brytanija, adpuściŭšy na volu maleniečkuju Maltu, zdabyła samy kaštoŭny nabytak — jejnuju sympatyju. Tym samym zastaŭšysia Vialikaj.

Prezydenty i rycary

Z 1921 pa 1976 hod parlament Malty zasiadaŭ u Pałacy Habelenaŭ. Paźniej dla zachavańnia kaštoŭnaściaŭ mastactva tut było zroblenaje ćmianiejšaje aśviatleńnie, a deputaty pierajšli ŭ inšuju zalu. Pad čas ekskursii turystaŭ vietliva paprasiła adyści na paru chvilinaŭ... achova prezydenta. My schavalisia za kalonu j sprabavali sfatahrafavać. Ale ŭ kadar zamiest spadara Hvida de Marka (ciapierašniaha kiraŭnika dziaržavy) prafesijna patrapiŭ uśmiešlivy tvar hałoŭnaha achoŭnika: «Ja ž kazaŭ — zabaroniena!»

Ulis

Maltyjski vostraŭ Hoca nazyvajuć jašče Kalipsa. Lehienda kaža, što tut žyła ŭ piačory nimfa Kalipsa, dačka Atlasa, jakaja siem hadoŭ utrymlivała Adyseja, vykinutaha na bierah paśla krušeńnia karabla. Nimfa zakachałasia ŭ vandroŭnika j chacieła ažanicca ź im, paabiacaŭšy za heta nieśmiarotnaść. Adnak pasłaniec alimpijskich bahoŭ Hiermes prynios Kalipsie patrabavańnie Zeŭsa adpuścić Adyseja dachaty, da viernaj Penelopy. Nimfie daviałosia padparadkavacca.

Na Malcie ja znajšła niekalki abeliskaŭ u pamiać ab palehłych u druhuju suśvietnuju vajnu vajarach. Na vyśpie Hoca pomnik tych časoŭ — bronzavaja postać Chrysta, jaki błasłaŭlaje ludziej na mirnaje žyćcio. «Abeliskam» ža na Hoca kličuć kamiennuju stełu ŭ pamiać ab samaj nievajskovaj padziei — padviadzieńni da miastečka Viktoryi pitnoj vady ŭ XIX st. dvuma brytanskimi hubernatarami. Na samaj ža vysokaj hary vyspy staić kryž z vyjavaj Chrysta, jaki nie pakutuje, a nibyta pakazvaje padarožnikam darohu ŭ roznyja baki.

Jość na Malcie i pomniki savieckaha ŭzoru. Pieršy — na ŭskrajku Ślimy, biznesovaha centru krainy. Heta miascovyja «rabotnik i kałhaśnica». Zrešty, nia bolš padobnyja da svajho pravobrazu, čym krochkaja Independenza — Frezi Hrant — na amerykanskuju Statuju Svabody. Nijakich siarpoŭ z małatami, prosta vytančanyja praletar i praletarka, abniaŭšysia, pavoli kročać u śvietłuju budučyniu. Nam patłumačyli, što pomnik uźviali tut u 60-ja hady pad čas pavarotu palityki na ŭmacavańnie siabroŭstva z saclahieram.

Druhi manument — na ŭźbiarežžy ŭ Valecie — symbalizuje kaniec chałodnaj vajny i nie ŭjaŭlaje saboj ničoha admietnaha, akramia daty j padziei, u honar jakich hety słup pastaŭleny. 1989 hod, sustreča na Malcie prezydentaŭ M.Harbačova i R.Rejhana.

Ziemlaki

Na «vialikim» vostravie Malcie (a kraina ź niekalkich astraŭkoŭ) — 37 nasielenych punktaŭ, źviazanych miž saboj 45-ju aŭtobusnymi maršrutami. Usie šlachi na vostravie viaduć da vialikaha fantanu ŭ Valecie.

Maltyjcy, zaŭvažaješ ty, tolki dziela zamiežnikaŭ pierachodziać na anhielskuju movu — bolšaść karystajecca svajoj. Kali vymaŭlaješ słovy z tym pravilnym anhielskim vymaŭleńniem, jakomu vučyli ŭ škole j VNU, jano imhnienna vydaje ŭ tabie zamiežnika. Tutejšyja vymaŭlajuć hotel jak «otel» i three jak «try». Pryčyna prostaja: upłyvy italjanskaj fanetyki. A huk «k» — ź niejkim arabska-čačenskim harłavym prydychańniem. Maltyjskaja mova maje rysy anhielskaj, arabskaj, italjanskaj i staražytnaj finikijskaj. Vulica — nia street, a triq. Płošča Niezaležnaści — Piazza Independenza. Vialiki dziakuj — «hracyja chafna». Litara H u ich maje dźvie haryzantalnyja rysački.

Na vyspach daviałosia sustreć davoli šmat ziemlakoŭ z Centralnaj Eŭropy. Šmat chto žyvie pamiž Maltaj i svaim domam. Pracujuć. Alona z Kijeva — turahientam; Uładzisłaŭ ź Picieru i Dzima z Adesy vodziać karabli. 13 hadoŭ žyvie na Hoca zamužam Jana. Vozić ekskursii. Danieł z Rumynii pracuje ŭ italjanskim restaranie. Danieł havoryć z nami pa-anhielsku, ale jon — adziny čałaviek, jaki na majo «Dobra» zamiest «o'kiej» spytaŭ: «Vy z Ukrainy ci ź Biełarusi?»

Usie «tutejšyja» suajčyńniki skardziacca na prablemy z konsulstvami svaich krainaŭ, jakija adsyłajuć ułasnych hramadzianaŭ padaŭžać pašparty z Valety ŭ daloki Rym.

Ź pieršych krokaŭ na Malcie mianie cikaviła, što dumajuć i što viedajuć tut pra ekzatyčnuju paŭnočnuju krainu Belarus. Maltyjskija mytniki nia viedali ničoha. Ale kali ja vymaviła nazvu rodnaj stalicy, ažno čaćviora choram vyhuknuli: «Dynama-Miensk»!!! — i ahlad rečaŭ dla nas skončyŭsia. Reč u tym, što niekali naša kamanda hulała z maltyjcami.