Uładzimier Krukoŭski. Qui prodest?

Qui prodest?

Zahadka Radziviłaŭskaha letapisu

Zahadku hetuju mnie zadaŭ i navat pakazaŭ moj školny siabra Anatol Łukoŭski, były žychar miastečka Ružany, što na Bieraściejščynie, siońnia — pieciarburžac sa stažam. Jon maje redki ekzemplar faksymilnaha vydańnia Radziviłaŭskaha, abo Kionihsberskaha letapisu, datavany 1902 hodam. Vydańnie čorna-biełaje, davoli jakasnaje.

Kolki słovaŭ pra sam letapis. Daśledniki ličać, što jon datujecca XV st. Pamier papiery — u «arkuš», h.zn. prykładna 315ch210 mm. U rukapisie 251 arkuš, śpisany z abodvuch bakoŭ, i 618 cudoŭnych kalarovych ilustracyjaŭ. Vadzianyja znaki na papiery — byčynaja hałava z kryžam. Takaja papiera liłasia na biełaruskich papierniach jakraz u XV st.

Radziviłaŭski — bo apošnim uładalnikam letapisu byŭ kniaź Bahusłaŭ Radzivił (papiarednimi viadomymi — jahony baćka Januš Radzivił, jaki atrymaŭ letapis ad Stanisłava Zianoviča).

Kionihsberski — bo Bahusłaŭ pieradaŭ jaho na zachavańnie ŭ Kionihsberskuju biblijateku. U 1761 h., pad čas Siamihadovaj vajny z Prusijaj rasiejcy zachapili Kionihsberh, i z taho času pa siońnia letapis zachoŭvajecca ŭ Biblijatecy Akademii Navuk (byłoj Imperatarskaj) u Pieciarburhu. Piatro I dobra ŭjaŭlaŭ sabie kaštoŭnaść rukapisu, bo jašče ŭ 1713 hodzie zahadaŭ zrabić dakładnuju kopiju. Jana taksama ŭ BANie.

Niekalki paźniejšych nadpisaŭ na starabiełaruskaj, łacinskaj i niamieckaj movach śviedčać, što ni ŭ jakich inšych rukach jon nie pabyvaŭ (da rasiejcaŭ, zrazumieła).

Ale vierniemsia da zahadki. Hartajem letapis. Numaracyja idzie pa arkušach, a nie pa staronkach, jak my pryvykli. Na pačatku rukapisu dziasiatki paŭtary paškodžanych arkušaŭ. Fotakopija dobra pieradaje asablivaści paškodžańniaŭ: voś dziurka, voś padklejka, voś satleły kraj papiery — nijakich pytańniaŭ. I hetak dachodzim da 8-ha arkuša. Jon paškodžany macniej za papiarednija. Uvažliva razhladajem pieršuju i abarotnuju staronki arkuša.

Voś vam i zahadka: kontury abarvanych, paškodžanych staronak nie supadajuć! Jak takoje moža być? Adkaz adzin: na restaŭracyjny arkuš papiery naklejeny 8-y arkuš (advarotnaj stronkaj) i nastupny arkuš — pieršaj staronkaj. Knižnyja restaŭratary ź Pieciarburhu j Miensku, jakim ja pakazaŭ hety rebus, paćviardžajuć zdahadku. Značyć, zaklejenyja, stračanyja, prapali dźvie staronki ŭnikalniejšaha histaryčnaha dakumentu? Chto ž i kali ich čytaŭ i čamu zakleiŭ? Što tam napisana dy namalavana?

Vykažu zdahadku.

Jakraz na pieršaj staroncy 8-ha arkuša pačynajecca apovied pra adzin z samych ćmianych, sprečnych i da kanca nie zrazumiełych epizodaŭ rasiejskaj historyi, a mienavita — pryšeście varahaŭ na Ruś.

Skleiŭ staronki, chutčej za ŭsio, rasiejski «vučony»-patryjot, jakomu vielmi nie spadabaŭsia ich źmiest. Nia treba zabyvać, što ŭ XVIII st., kali rukapis trapiŭ u Pieciarburh, užo składaŭsia słavuty stereatyp «treciaha Rymu» i pierajemnaści pamiž Kijeŭskaj Ruśsiu i Maskoŭskaj Rasiejaj.

Jašče paru arhumentaŭ na karyść hetaj versii. U 1994 hodzie było ažyćcioŭlena novaje, kalarovaje, šykoŭnaje vydańnie hetaha letapisu. Sučasnaja aparatura i drukarskaja technika dazvolili pieradać najdrabniejšyja ryski i adcieńni pažuchłych bałonkaŭ, paciamniełych, struchlełych krajoŭ papiery, kalarovych ilustracyjaŭ. U mnohich miescach praz rychłuju papieru vidać kontury malunkaŭ z advarotnaj staronki, navat słovy tekstu. Na pieršaj staroncy 8-ha arkušu prastupaje malunak, jakoha na advarotnym baku niama. 1-ja staronka adpaviadaje 2-j. Ale heta tolki na pieršy pohlad. Restaŭratary ci retušory schałturyli i pry sumiaščeńni konturaŭ vidać mnostva drobnych niesupadzieńniaŭ.

U našaj nacyjanalnaj biblijatecy (dla zacikaŭlenych) jość abodva faksymilnyja vydańni — 1902 i 1994 h.

Rukapis ža zachoŭvajecca ŭ sejfie ŭ słužbovym kabinecie dyrektara BANu.

Heta adziny aryhinał t.zv. «ruskaha» letapisu, jaki dajšoŭ da našych dzion.

Nakolki mnie viadoma, nivodzin sučasny biełaruski historyk (navat M.Ułaščyk) nia bačyŭ u vočy i, tym bolej, nie trymaŭ jaho ŭ rukach. A zahadku možna razhadać tolki takim sposabam.

Moža, kamu z čytačoŭ udasca? Ščyra žadaju pośpiechu.

Uładzimier Krukoŭski