Viktar Muchin. Popis žycharstva: ludzi i movy

Popis žycharstva: ludzi i movy

Praviedzieny ad 16 da 23 lutaha 1999 h. popis žycharstva krainy — pieršy pa adnaŭleńni dziaržaŭnaje niezaležnaści. Dahetul u Biełarusi aficyjna padličvali kolkaść žycharstva vosiem razoŭ: u 1897 (u časie pierapisu nasielnictva Rasiejskaj Imperyi), 1926 i 1937 (u miežach tahačasnaje kurtataje BSSR), 1939, 1959, 1970, 1979, 1989 hadoch. Pavodle źviestak letašniaha pierapisu, stałaje nasielnictva krainy składali 10 miljonaŭ 45 tysiač čałaviek. Z hetaje kolkaści 6 miljonaŭ 961 tysiača čałaviek (69%) žyli ŭ 104 haradach i 108 miastečkach, a rešta, 3 miljony 84 tysiačy čałaviek (31%), — u 23459 vioskach. U Miensku žyvie 1680 tysiač čałaviek; haradoŭ, dzie kolkaść ludziej pieravyšaje 100 tysiač — 15.

Siarod eŭrapiejskich dziaržaŭ 10-miljonnaje nasielnictva majuć Belhija, Vuhorščyna, Hrecyja, Partuhalija, Čechija i pakul jašče isnaja Juhasłavija. Ale davodzicca zaśviedčyć sumnaje: Biełaruś užo nie naležyć da krain z 10-miljonnym nasielnictvam. Pavodle stanu na 1 vieraśnia na jejnaj terytoryi stała pražyvali tolki 9 miljonaŭ 999,6 tysiač čałaviek. Heta źviazana ź mienšaju kolkaściu narodžanych u paraŭnańni z pamierłymi. Tak, kali za studzień-žnivień u krainie naradziłasia 62666, dyk pamierła — 90430 čałaviek. Da taho ž asabliva sumny abraz u sielskaj miascovaści, dzie kolkaść pamierłych ciapier pieravyšaje kolkaść narodžanych bolš jak u 2,5 raza.

U paraŭnańni ź pieršym pavajennym pierapisam 1959 hodu kolkaść nasielnictva Biełarusi da 1999 hodu pavialičyłasia na 25% (na Mahiloŭščynie — na 3%, Bieraściejščynie — 26%, a ŭ Miensku — u 3,3 raza). Adnak tempy ŭzrostu pastupova źnižajucca ad pačatku 1970-ch. Miž 1989 i 1999 hadami nasielnikaŭ Biełarusi pamienieła na 107 tysiač (1%). Ad 1993 hodu adbyvajecca depapulacyja — bolš ludziej pamiraje, čymsia naradžajecca. Častkova heta kampensujecca mihracyjaj u Biełaruś ź niespakojnych krajoŭ, h. zv. “haračych punktaŭ”. Prykładam, sioleta ŭ krainu pryjechała 7,8 tysiač čałaviek, stolki ž, kolki emihravała, ale vymirańnie karennych žycharoŭ kraju j zamiaščeńnie ich čužyncami naŭrad ci možna vitać i ciešycca z hetaha.

Pavodle ščylnaści nasielnictva na pieršym miescy stalica — 6565 čałaviek na kilametar kvadratny. Dalej iduć abłasnyja centry: Bieraście (5968 čał.), Viciebsk (4410 čał.), Homiel (4152 čał.), Mahiloŭ (3601 čał.). Valniej za ŭsich dychaje Horadnia, dzie značnaja dola pryvatnaha sektaru i starych kamianic u histaryčnym centry daje mahčymaść raźmierkavać 3175 čałaviek na kv.km. Siaredniaja ščylnaść nasielnictva Respubliki — 48 čałaviek na kv.km (najmienšaja na Viciebščynie — 34 čałavieki, najbolšaja na Horadzienščynie — 47 čałaviek).

U Biełarusi na luty 1999 hodu žyli pradstaŭniki 134 nacyjanalnaściaŭ, jakija vyznačali svajo pachodžańnie na padstavie samaśviadomaści. Nacyjanalnaść dziaciej vyznačałasia baćkami. Balšyniu 10-miljonnaha nasielnictva składali biełarusy (8 młn. 159,1 tys.), rasiejcy (1 młn. 141,7 tys.), palaki (395,7 tys.), ukraincy (237 tys.) i žydy (27,8 tys.). Pa adnym čałavieku žyli ŭ Biełarusi pradstaŭniki ahułaŭ, arčyncaŭ, hruzinskich žydoŭ, kvanadyncaŭ, kierekaŭ, krymčakoŭ, nahajbakaŭ, rutulcaŭ, tazaŭ i čułymcaŭ — narodaŭ, amal nami nia znanych. Što ž źmianiłasia ŭ palitry nacyjanalnaściaŭ našaje baćkaŭščyny za apošnija hady? Biełarusaŭ za apošniaje dziesiacihodździe stała bolej na 3,2%. Hetak stałasia ŭpieršyniu za pavajenny čas, kali štohod adsotak karennaha narodu źmianšaŭsia: u 1959 hodzie — 81,1%, 1970 — 81%, 1979 — 79,4%, 1989 — 77,9%. Hetki abraz vymaloŭvajecca całkam pa krainie. U roznych rehijonach dola biełarusaŭ adnosna inšych narodaŭ istotna roźnicca. Na Bieraściejščynie biełarusaŭ ciapier 85% (1959 — 85,9%, 1970 — 86,1%, 1979 — 84,6%, 1989 — 82,8%). Jak vidać, na paŭdniovym zachadzie adbyvałasia to pavieličeńnie, to pamianšeńnie liku ludziej, jakija vyznačalisia biełaruskaju nacyjanalnaju śviedamaściu. U tym samym časie, kali rasiejcaŭ u hetaj vobłaści ŭ 1959 hodzie było 7,5%, dyk u 1989 — 10,1%, a ciapier — 8,7%. Dola rasiejcaŭ u Biełarusi ŭ paraŭnańni z 1989 hodam źmienšyłasia paŭsiudna: na Viciebščynie — z 15,2% da 13,6% (u 1959 hodzie — 9,3%), Homielščynie — z 12,6% da 11% (1959 — 6,6%), Horadzienščynie — z 10,7% da 10,1% (1959 — 6,7%), Mienščynie — z 9,9% da 9% (1959 — 5,7%), Mahiloŭščynie — z 13% da 10,9% (1959 — 7,7%).

U Miensku, pačynajučy ad 1959 hodu, rasiejcaŭ stanaviłasia ŭsio mienš i mienš: ad 22,8% da 15,7% u 1999 hodzie (biełarusaŭ stanaviłasia, naadvarot, bolej — z 63,8% u 1959 hodzie da 79,3% ciapier). Praŭda, heta zusim nie adbivałasia na moŭna-kulturnym abliččy stalicy. Tolki 15,4% biełarusaŭ-mienčukoŭ havorać doma pa-biełarusku, movaj rasiejskaj pasłuhujucca 84,6%. Siarod rasiejcaŭ pa-biełarusku havoryć 1,7% mienčukoŭ. Siarod palakaŭ — 20,1% (pa-rasiejsku — 78,6%). 3,8% i 3,5% mienskich ukraincaŭ i žydoŭ adpaviedna karystajucca biełaruskaju movaju ŭ pobycie.

Što da žydoŭ, dyk u 1959 hodzie ŭ krainie žyli 150 tysiač pradstaŭnikoŭ hetaha narodu, u 1989 — 112 tysiač, a pavodle letašnich źviestak u nas zastałosia tolki 28 tysiač (ź ich u Miensku žyvie trochi bolej za 10 tysiač čałaviek). Kali paraŭnać raźmierkavańnie žydoŭ pa abłaściach, dyk najbolej ich było ŭ 1959 hodzie na Homielščynie (45 tysiač, ciapier — mienš za 6 tysiač), zatym išli pavodle spadu kolkaści: miesta Miensk (amal 40, ciapier 10), Mahiloŭščyna (blizka 29, ciapier — 3,5), Viciebščyna (19, zastałosia bolš za 4,5), Mienščyna (9, letaś — 1,6), Bieraściejščyna (było 6, a zastałasia 1 tysiača z hakam). Mienš za ŭsio było j jość žydoŭ na Horadzienščynie — u 1959 hodzie ich naličvałasia 3,8 tysiač, a ŭ 1999 hodzie ŭsiaho 900 čałaviek. Zrešty, nia hetak šmat i biełarusaŭ na paŭnočnym zachadzie krainy. Prynamsi, pavodle pierapisaŭ choć dola karennaha nasielnictva za sorak hadoŭ i vyrasła z 60,1% u 1959 hodzie da 62,3% u 1999, ale dahetul jašče tam zastajecca šmat pašpartna-kaściolnych palakaŭ — 24,8% suprać 30,9% u 1959 hodzie. Cikava zaciemić, što na Horadzienščynie najbolšy pracent biełarusaŭ — 65,1% — naziraŭsia ŭ 1970 hodzie, ale pastupova staŭ źmianšacca na karyść rasiejcaŭ, palakaŭ i ŭkraincaŭ.

Pabolšała ŭ krainie j cyhan. Dziŭna, ale ŭ 1959 hodzie pavodle aficyjnaje statystyki ŭ nas ich amal nie było, ale letaś naličyli amal 10 tysiač čałaviek, hetulki sama ŭ Biełarusi žyvie tatar — blizka pa 0,1% ad usiaho nasielnictva. Litoŭcaŭ stała mienš — z 8,4 tysiač sorak hadoŭ tamu da 6,4 ciapier. Paboleła ž asob inšych nacyjanalnaściaŭ, aprača tradycyjnych, — ciapier hetkich z nami žyvie 50 z hakam tysiač, amal hetulki sama, kolki litoŭcaŭ, tatar, cyhan i žydoŭ razam uziatych, choć kožny rehijon maje svaje admietnaści. Cyhan bolš za ŭsio na Homielščynie, zafiksavany navat sucelnyja cyhanskija pasieliščy na miescy pakinutych pryčarnobylskich viosak. Tatar ža j litoŭcaŭ najbolej — adpaviedna 2,2 i 3 tysiačy — na Horadzienščynie: heta całkam zrazumieła, bo mienavita tutaka źjavilisia pieršyja tatarskija kalonii jašče pry kniaziu Vitaŭtu dy zachavalisia astraŭki bałtamoŭnaha nasielnictva, jakija šče pry kancy XIX st. isnavali navat u vakolicach Navahradka.

Pytańnie pašyreńnia movaŭ u časie pierapisu nasielnictva 1999 h. razhladałasia ŭ kompleksie: prapanoŭvałasia paznačyć svaju rodnuju movu, movu, na jakoj čałaviek havoryć doma i druhuju movu, jakoju svabodna vałodaje. Nazvali rodnaju movu svaje nacyjanalnaści amal 82% nasielnictva, 18% hramadzian pryznalisia, što ŭvažajuć za rodnuju movu nie svaje nacyjanalnaści. U 1989 hodzie hetyja pakaźniki składali 78% i 22%, što śviedčyć pra ŭzrost liku nacyjanalna śviedamych ludziej u ahulnaj masie nasielnictva krainy — na heta paŭpłyvaŭ praces biełaruskaha nacyjanalnaha adradžeńnia, razam ź jakim stali adradžacca kultury inšych narodaŭ, što zdaŭna žyvuć u našym krai. Na movie svaje nacyjanalnaści ŭ Biełarusi, adnak, nie zvažajučy na vysoki rovień nacyjanalnaje samaśviadomaści, havorać doma tolki 45%, ci 4,5 miljona žycharoŭ Respubliki. Hetki mały adsotak abumoŭleny pieradusim značnaju dolaj asob biełaruskaje nacyjanalnaści, jakija zabyli svaju movu j addajuć pieravahu ŭ kamunikavańni inšaj, najčaściej rasiejskaj.

Pa-biełarusku ŭ lutym 1999 hodu havaryli 3683 tysiačy čałaviek, abo 37% ad usich pierapisanych, ź ich 3373 (92%) — biełarusy. Ale siarod biełarusaŭ, jak bačym, tolki 41% pasłuhujecca doma, na pracy, na vulicy rodnaju movaju. Rasiejskaju movaju havorać 6308 tysiač čałaviek (63% nasielnictva), ź ich 4783 tysiačy čałaviek — biełarusy. Hetkim čynam, rasiejskuju movu zamiest biełaruskaje vybiraje sabie na paŭtara miljona biełarusaŭ bolej. Hetaja ličba roŭnaja kolkaści žycharoŭ Miensku.

Rasiejskaja mova vyjhraje ŭ biełaruskaje koštam miesta, a najpierš kolkaściu amal sucelna rasiejskamoŭnych mienčukoŭ. U Miensku rodnaju vyznajuć biełaruskuju movu 61,9% žycharoŭ stalicy, i tolki 12,9% mieścičaŭ havorać pa-biełarusku doma. Jašče radziej pačuješ rodnuju movu ŭ kramie i ŭ transparcie. A voś kali adkinuć Miensk i pahladzieć na adpaviednyja pakaźniki na Mienščynie, dyk mienavita hety rehijon staić na pieršym miescy pavodle tych, chto vyznaje biełaruskuju movu rodnaju (83,6%) i havoryć na joj (58,5%). Nastupnaja pavodle svaje biełaruskaści Horadzienščyna: tamaka 72,6% ludziej abrali rodnaju biełaruskuju movu i 53,6% nazvali jaje hutarkovaj. U inšych rehijonach u siarednim 70-75% ludziej nazvali rodnaju biełaruskuju movu. Pavodle kolkaści nośbitaŭ movy iduć adna pa adnej: Bieraściejščyna (39%), Homielščyna (34,5%), Viciebščyna (31,7%) i Mahiloŭščyna (30,3%). Na radzimie pieršaha prezydenta pa-biełarusku havoryć udvaja mienš ludziej, čym na baćkaŭščynie pieršaha premjera niezaležnaje Biełarusi.

Pamylajucca tyja, chto miarkuje, niby pa-biełarusku havorać adno aktyvisty demakratyčnych partyj dy žychary hłuchich viosak. Statystyka śviedčyć, što siarod “apazycyjaneraŭ” nia hetak i šmat biełaruskamoŭnych — na heta pakazvajuć źviestki z najbolš “apazycyjnaha” miesta krainy (hł. vyšej). Biełaruskamoŭnaju, jak i sto, i tysiaču hadoŭ tamu, zastajecca vioska. Kali ad usiaho nasielnictva krainy rodnaju nazvali biełaruskuju movu 73,7% ludziej, dyk u miestach — 66,9%, a ŭ vioskach — 89,2%. Što da hutarkovaje movy, dyk tutaka stanovišča z movami jašče kantraśniejšaje. Pry 36,7% biełaruskamoŭnych u cełym pa krainie — siarod mieścičaŭ ich 19,8%, a siarod sialanaŭ 74,7%. Paŭpracenta ad usich hramadzian havorać nie pa-biełarusku i nie pa-rasiejsku.

Čaściej za rasiejskuju vykarystoŭvajuć biełaruskuju movu ŭ dačynieńniach palaki (57,6%, u miestach — 34,6%, u vioskach — 84,9%), što jašče raz paćviardžaje mierkavańnie pra biełaruskaje pachodžańnie balšyni palakaŭ, jakija tolki pavodle vieravyznańnia hatovy dałučyć siabie da susiedniaha narodu. Ale hetaja ž statystyka śviedčyć, što, prykładam, na Mahiloŭščynie tolki 46,6% palakaŭ-viaskoŭcaŭ havorać pa-biełarusku pry 53,1% rasiejskamoŭnych — značycca, tam asymilacyja adbyvajecca nia tolki chutčej, ale j na dvuch roŭniach: nie paśpieŭšy adčuć siabie biełarusami, pašpartnyja palaki pierachodziać na rasiejskija rejki. Ale j za tendencyju hety vyniatak nia moža ŭvažacca, bo idziecca tolki pra 400 palakaŭ-viaskoŭcaŭ Mahiloŭščyny z 2,8 tysiač pradstaŭnikoŭ hetaje nacyjanalnaści ŭ najbolš saviecka-rasiejskaj vobłaści Biełarusi. Peŭnaja, chacia j niaznačnaja, kolkaść pašpartnych rasiejcaŭ, jakija nazyvajuć rodnaju j movaju štodzionnych znosin biełaruskuju, havoryć pra pieraciakańnie niadaŭna asymilavanych biełarusaŭ nazad, u svajo spradviečnaje nacyjanalnaje asiarodździe. Ad 70% da 90% žydoŭ hetaksama havorać pa-rasiejsku, čaściej pasłuhujucca biełaruskaju ŭkraincy. Apošniaje vynikaje jak ź blizini hetych moŭ, hetak i ź mierkavańniaŭ salidarnaści ź biełarusami, choć heta, napeŭna, adzinkavyja vypadki.

Toje, što ŭ časie apošniaha popisu žycharstva krainy było pastaŭlena nia tolki pytańnie pra rodnuju movu, ale j pra movu kamunikavańnia, dazvalaje inakš pahladzieć na etnakulturnaje stanovišča ŭ Biełarusi. Hłybiejšy analiz matarjałaŭ hetaha nacyjanalnaha sacyjalahičnaha daśledavańnia moža być karysny nia tolki ŭ pracy kulturnickaha kirunku, ale i ŭ palityčnaj rabocie.

Pavieličeńnie doli biełarusaŭ u ahulnaj kolkaści nasielnictva krainy, davoli značnaja ličba biełaruskamoŭnych — heta ŭsiaho tolki statystyka. Nasamreč usio našmat składaniej: i biełaruskaja samaśviadomaść pry nizkaj palityčnaj kultury j aryjentavanaści mnostva ludziej na Rasieju, i kastrubavataja biełaruskaja mova mieścičaŭ, i trasianka viaskoŭcaŭ — usio heta nie padstavy dla suciašeńnia. Tamu zirniem na vyniki letašniaha pierapisu i ź inšaha, niesuciašalnaha boku, — ci buduć stratehičnyja dla budučyni nacyi j dziaržavy nacyjanalnyja j moŭnyja pracenty nie nižejšyja ad ciapierašnich, zaležyć nia tolki ad času, ale j ad nas samych.

Dla publikacyi vykarystany vyniki pierapisu nasielnictva Respubliki Biełarusi 1999 hodu z aficyjnaha vydańnia Ministerstva statystyki j analizu “Nasielenije Riespubliki Biełaruś” (Miensk, 2000).

Viktar Muchin